Κρητική διάλεκτος

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση
Ιστορία της ελληνικής γλώσσας
(δείτε επίσης: Ελληνικό αλφάβητο)
Πρωτοελληνική (περ. 3000 π.Χ.)
Μυκηναϊκή (περ. 1600–1200 π.Χ.)
Αρχαία ελληνική (περ. 800–300 π.Χ.)
Διάλεκτοι:
Αιολική, Αρκαδοκυπριακή,
ΑττικήΙωνική, Δωρική, Παμφυλιακή, Ομηρική
Πιθανή διάλεκτος: Μακεδονική

Ελληνιστική Κοινή (περ. από 330 π.Χ. ως 330)
Μεσαιωνική ελληνική (περ. 700–1700)
Νέα ελληνική γλώσσα (από το 1700)
Ιδιώματα: Δημοτική, Καθαρεύουσα
Διάλεκτοι:
Καππαδοκική, Κατωιταλική , Κρητική, Κυπριακή, Ποντιακή, Ρωμανιώτικη, Τσακωνική

Το νησί της Κρήτης δεν έχει αλλάξει καθομιλουμένη τις τελευταίες χιλιετίες. Η κρητική διάλεκτος αποτελεί φυσική εξέλιξη της δωρικής διαλέκτου[1], χωρίς ποτέ να υποστεί κεντρικές παρεμβάσεις, διορθώσεις και καθαρισμούς. Κατά τον ύστερο μεσαίωνα εξελίχθηκε σε λόγια γλώσσα, και εκφράστηκε μέσα από την ποίηση του Κορνάρου του Χορτάτση και άλλων, μέσα από το κρητικό θέατρο και τα λαϊκά τετράστιχα -μαντινάδες- των οποίων η θεματολογία μπορεί να είναι από σκωπτική έως φιλοσοφική. Η κρητική διάλεκτος υπήρξε για περισσότερα από 200 χρόνια, από την γλωσσική και θρησκευτική μετάβαση της Κωνσταντινούπολης[2].το 1453 έως την πτώση του Χάνδακα[3][4] το 1669, η μοναδική ελληνική διάλεκτος[5][6][7][8][9][10][11]που ομιλούνταν και διδάσκονταν επίσημα. Κατά την διάρκεια του μεσαίωνα, ήταν σε εξέλιξη η διαδικασία επικράτησης της κρητικής διαλέκτου στον ευρύτερο νότο της βαλκανικής χερσονήσου, έναντι των μη ελληνικών διαλέκτων που κυριαρχούσαν[5][6][7][8][9][10][11]. Η όποια όμως διακόπηκε από την οθωμανική εισβολή του 1669[3][4]. Θεωρείται ότι αν αυτό δεν είχε συμβεί η σύγχρονη ελληνική δημοτική θα ήταν η φυσική εξέλιξη της κρητικής διαλέκτου. Σήμερα η κρητική διάλεκτος δεν κινδυνεύει με εξαφάνιση, όπως συχνά συμβαίνει σε μειονοτικές διαλέκτους που δεν διδάσκονται, καθώς κυρίως στο νότο, αποτελεί την μόνη προφορική γλώσσα και συνεχίζει και να εξελίσσεται.

Χαρακτηριστικά σε σχέση με την νέα Ελληνική[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Στην κρητική διαλέκτο οι αδύνατοι τύποι των προσωπικών αντωνυμιών μπορούν να μπαίνουν πριν και μετά το ρήμα σχεδόν σε οποιαδήποτε περίπτωση, σε αντίθεση με την νέα ελληνική και την καθαρεύουσα, παραδείγματα: κατέχω το, ξανοίγω σε, μανίζω ντος, γρικώ ντου, ετα το χτύπα, επαε τα θέσε.
  • Ο αόριστος των ρημάτων καταλήγει με τον δωριζμό –ξα αντί του -σα της νέας ελληνικής και της καθαρεύουσας, για παράδειγμα: εζίγωξα, εστέγνωξα, εστέργιωξα.
  • H κρητική διάλεκτος όντας φυσικά διαμορφωμένη, δεν επιτρέπει χασμωδίες, για παράδειγμα: τρώγω αντί του τρώω, κλαίγω αντί του κλαίω κτλ.  
  • Πολλοί τύποι της γενικής πτώσης της δωρικής εγκαταλείφθηκαν στην κρητική διάλεκτο κατά το μεσαίωνα, ενώ άλλοι τύποι της ελληνιστικής περιόδου αναβίωσαν στις μέρες μας μέσα από το ενιαίο εκπαιδευτικό σύστημα στην καθαρεύουσα και στα νέα ελληνικά. Για παράδειγμα στην κρητική διάλεκτο θα λέγαμε περιφραστικά ‘’η γεύση από το αίμα’’  και ποτέ  ‘’η γεύση του αίματος’’ Η χρήση τέτοιων τύπων που έχουν αναβιώσει τεχνητά σε συνδυασμό με την κρητική διάλεκτο έχει αντιαισθητικό αποτέλεσμα.
  • Σε αντίθεση με την νέα ελληνική, στα κρητικά παίρνουν τελικό ''νι'' άρθρα αντωνυμίες και επιρρήματα μόνο όταν η λέξη που ακολουθεί αρχίζει από φωνήεν, ανεξάρτητα από το γένος και το είδους της. Για παράδειγμα Πληθυντικός: των ανθρώπω, όλω τω χωργιώ, τω μπολλώ λογιώ. Όταν ακολουθεί αρσενικό: το δάσκαλο, τον αδερφό. Άκλιτα: δε θέλω, δεν αλλάζω, μη μιλείς, μη γρικάς, μην έργας. Το επίρρημα-σύνδεσμος σαν: σα κουτέντα, σαν οψάργας,

Λέξεις της Κρητικής διαλέκτου[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Στην στήλη “προέλευση” ενδέχεται να μην αναφέρονται οι ενδιάμεσοι τύποι ορισμένων λέξεων.
Κρητικά ΜΤΛ Προέλευση Νεα Ελληνικά
θορώ ρημα Δωρική ὁρῶ βλέπω
ξανοίγω ρήμα Δωρική ἐξανοίγω κοιτάω με προσοχή, ατενίζω
τίνος[12] αντων Δωρική τῆνος ποιου (μονο γενική)
δράκα ουσια Δωρική δράττομαι χούφτα, πολύ μικρή ποσότητα
ετα επίρρ μεσαιωνική Κρητική εκεί, στο σημείο που βρίσκεσαι
εκε επίρρ μεσαιωνική Κρητική εκεί, σε σημείο διαφορετικό από το σημείο που βρίσκεσαι
γιάε ρήμα μεσαιωνική Κρητική κοιτά εδώ, προσεξε (μονο προστακτική)
ειδέ ρήμα Δωρική εἴδω κοιτά
γρικώ ρήμα μεσαιωνική Κρητική ακούω
κατέχω[13] ρήμα Δωρική κατέχω ξέρω
απής σύνδε Δωρική άπαξ αφού, μετά
κάτης ουσια Λατινική cattus γάτα
αμανίτος ουσια Λατινική amanitus μανιτάρι
αρισμαρί ουσια Λατινική rosmarinus δενδρολίβανο
αλισάχνη ουσια Ομηρική αλός άχνην[14] πολύ αλμυρό
χοχλιός ουσια Δωρική κοχλίας σαλιγκάρι
όρνιθα ουσια Δωρική ὄρνις κότα
μαδάρα ουσια Δωρική μαδαρός βουνό χωρίς βλάστηση, βράχος
μαδώ ρήμα Δωρική μαδαρός αποψιλώνω
ηντα αντων μεσαιωνική Κρητική τί
γιάηντα σύνδε μεσαιωνική Κρητική γιατί
αρναούτης επίθε Τούρκικο arnaut ατημέλητος
απύρι ουσια Δωρική από-πυρ θειάφι
βεντέτα ουσια Λατινική vindicta εκδίκηση
χάρακας, χαράκι ουσια Δωρική χάραξ βράχος
είς άρθρο Δωρική εἷς ένας
αλάργo επίρρ Λατινική largus μακριά
αθιβολώ[15] ρήμα μεσαιωνική Κρητική κουβεντιάζω
αίγα ουσια Δωρική αἶγα (αιτιατική) κατσίκα
σαλεύω ρήμα Δωρική σαλεύω κινούμαι
σκιάς επίρρ μεσαιωνική Κρητική τουλάχιστον
πορίζω ρήμα Δωρική πορεία+ίζω βγαίνω έξω
ξά ουσια Δωρική ἐξουσία δικαίωμα, ευθύνη
μήδε[16] σύνδε Δωρική μήδε[17][1] ούτε
μανίζω ρήμα Δωρική μῆνις θυμώνω
βεντέμα ουσια Ενετική vendemma συγκομιδή
μαντινάδα ουσια Ενετική mantinada έμμετρο τετράστιχο
μανίκα ουσια Λατινική manica μανίκι
εδά επίρρ μεσαιωνική Κρητική τώρα
κάλυκας ουσια Λατινική caligas μπότα
ντελόγο επίρρ μεσαιωνική Κρητική αμέσως
σαφί επίρρ Δωρική σαφές βέβαιο, σίγουρο
ντρέτα επίρρ μεσαιωνική Κρητική ίσια, ευθεία, μεταφορικά τίμια
ταχιά επίρρ Δωρική ταχέα αύριο πρωί
οψάργας επίρρ μεσαιωνική Κρητική χθες βράδυ
πόδε επίρρ μεσαιωνική Κρητική κοντά
ποθές επίρρ μεσαιωνική Κρητική πουθενά
θέτω ρήμα Δωρική τίθημι ξαπλώνω
λέσκα[18] ουσια μεσαιωνική Κρητική χαράδρα
καράνης ουσια Δωρική καρανώ ξεροκέφαλος
εργώ ρήμα Δωρική εν-ῥιγῶ κρυώνω
ξόδι ουσια Ελληνιστική ἐξόδιον κηδεία
δροσά αντων μεσαιωνική Κρητική τίποτα
αγλακώ ρήμα μεσαιωνική Κρητική τρέχω
κουτέντα ουσια μεσαιωνική Κρητική κολακείες
επαε επίρρ μεσαιωνική Κρητική εδώ
μιλιούνια ουσια Λατινική milia χιλίαδες
μαντάτο[19] ουσια Λατινική mandatum νέο, στοιχείο, περιστατικό
κεντώ[20] ρήμα μεσαιωνική Κρητική παίρνω φωτιά, καίω
απολλυμάρι ουσια Δωρική απόλλυμι πτώμα
αντίσκαρος ουσια μεσαιωνική Κρητική αντικαταστάτης
αντισκάρι ουσια μεσαιωνική Κρητική αντάλλαγμα
δόγα ουσια Ενετική doga ξύλινο κομμάτι από σκάφος λαούτου
δραγουμάνος ουσια Ενετική dragoman διερμηνέας
νοντάρος[21] ουσια Ενετική nodaro συμβολαιογράφος
αβοκάτης ουσια Λατινική advocatus συνήγορος
αλαργινός επίθε Λατινική largus μακρινός
αλαργεύω ρήμα Λατινική largus απομακρύνομαι
μολάρω - έρνω ρήμα Ενετική molar φεύγω
μολαριτός μετοχ Ενετική molar λυμένος (από δεσμά)
πάντης[22] σύνδε μεσαιωνική Κρητική μήπως
θο πρόθε μεσαιωνική Κρητική προς
μολεύω ρήμα μεσαιωνική Κρητική ατιμάζω, μολύνω
ξεκρίνω ρήμα Δωρική ξε-κρίνω ξεχωρίζω
ξεβγάνω ρήμα Δωρική ξε-βγάζω σκοτώνω

Εκτός Κρήτης[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η κρητική διάλεκτος ομιλείται εκτός από την Κρήτη στο χωριό Χαμιντιέ της Συρίας και στα παράλια της Μικράς Ασίας όπου εγκαταστάθηκαν μουσουλμάνοι Κρητικοί το 1923.

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. 1,0 1,1 R. F. Willetts, The Law Code of Gortyn, 1967.
  2. Runciman, Steven (1965). The Conquest of Constantinople, 1453. Cambridge: Cambridge University Press. p. 85. ISBN 0-521-39832-0.
  3. 3,0 3,1 Nicolle, David (1989), The Venetian Empire, 1200–1670, Osprey Publishing, ISBN 978-0-85045-899-2
  4. 4,0 4,1 Tzompanaki, Chrysoula (2008), Ο Κρητικός Πόλεμος 1645–1669: Η Μεγάλη Πολιορκία και η Εποποιϊα του Χάνδακα [The Cretan War 1645–1669: The Great Siege and Epopee of Chandax], Heraklion, ISBN 978-960-92052-4-5
  5. 5,0 5,1 Sasse, Hans-Jürgen (1991): Arvanitika: Die albanischen Sprachreste in Griechenland. ["Arvanitika: The Albanian language relics in Greece"]. Wiesbaden.
  6. 6,0 6,1 Dostál, Antonín (1965), "The Origins of the Slavonic Liturgy", Dumbarton Oaks Papers (Dumbarton Oaks, Trustees for Harvard University) 19: 67–87, doi:10.2307/1291226, JSTOR 1291226
  7. 7,0 7,1 Lunt, Horace G. (1952), Grammar of the Macedonian Literary Language, Skopje
  8. 8,0 8,1 Iancu Ianachieschi-Vlahu Gramatica armãneascã simplã shi practicã, Crushuva 1993, 1997; Μιχάλη Μπογιάτζη Βλαχική ήτοι μάκεδοβλαχική γραμματική Βιέννη, and Κατσάνης Ν., Κ. Ντίνας, 1990, Γραμματική της κοινής Κουτσοβλαχικής.
  9. 9,0 9,1 Jakob Philipp Fallmerayer 1827: Geschichte des Kaisertums von Trapezunt (History of the Empire of Trebizond) (Munich).
  10. 10,0 10,1 Jakob Philipp Fallmerayer 1857: Das albanesische Element in Griechenland. Abt. 1: Über Ursprung und Altertum der Albanesen (The Albanian element in Greece. Pt. 1: On the origin and antiquity of the Albanians.) (Abhandlungen der Historischen Klasse der Bayerischen Akademie der Wissenschaften. Bd. 8, Abt. 2, pp. 417–87).
  11. 11,0 11,1 Jakob Philipp Fallmerayer 1830: Geschichte der Halbinsel Morea während des Mittelalters. Teil 1: Untergang der peloponnesischen Hellenen und Wiederbevölkerung des leeren Bodens durch slavische Volksstämme (History of the Morea Peninsula during the Middle Ages. Part one: Decline of the Peloponnesian Hellenes and repopulation of the empty land by Slavic peoples) (Stuttgart).
  12. Η Δωρική δεικτική αντωνυμία τῆνος αντί του Αττικού (ἐ)κεῖνος.
  13. Kορνάρος, Βιτσέντζος Eρωτόκριτος 1590 - 1610, verse 756
  14. Οδύσσεια (ε 403) «είλυτο δε πανθ άλός άχνη», Ιλιάδα (Δ 426) «Ως δ΄ ότε κύμα θαλάσσης μεγάλα βρέμει, αμφί δε τ`άκρας κυρτόν εόν κορυφούται, αποπτύει δ αλός άχνην»
  15. Kορνάρος, Βιτσέντζος Eρωτόκριτος 1590 - 1610, verse 8
  16. Kορνάρος, Βιτσέντζος Eρωτόκριτος 1590 - 1610, verse 94, 221, 288, αναφέρεται συνολικά 66 φορές.
  17. Κώδικας της Γόρτυνας – VI 4, 9, 7, 35; X 28, 29 (Ο σύνδεσμος ‘’μήδε’’ της κρητικής διαλέκτου με ακριβώς τη ίδια σημασία)
  18. Ριζίτικα, Αγριμία κι αγριμάκια μου, verse 5
  19. Kορνάρος, Βιτσέντζος Eρωτόκριτος 1590 - 1610, verse 364
  20. Kορνάρος, Βιτσέντζος Eρωτόκριτος 1590 - 1610, verse 100
  21. Kορνάρος, Βιτσέντζος Eρωτόκριτος 1590 - 1610, verse 856
  22. Kορνάρος, Βιτσέντζος Eρωτόκριτος 1590 - 1610, verse 615

Εξωτερικοί σύνδεσμοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Πολιτιστικός Σύλλογος Δαφνών - Λέξεις από την Κρητική διάλεκτο

Κρητικό Λεξικό - Κρητική Διάλεκτος