Τουρκοκρήτες

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση
Εθνολογικός χάρτης της Κρήτης το 1861. Τούρκικος πληθυσμός με κόκκινα, Ελληνικός πληθυσμός με μπλε.

Με την ονομασία Τουρκοκρήτες, ή Τουρκοκρητικοί φέρονταν οι Μουσουλμάνοι κάτοικοι της Κρήτης από της τουρκικής κατάκτησής της το 1669 μέχρι της υποχρεωτικής ανταλλαγής πληθυσμών που συνομολογήθηκε μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας το 1923. Στην Κρητη δεν εγκατασταθηκαν ποτε μαζικα ανατολιτες Οθωμανοι, πλην των μόνιμων στρατευμάτων για την επάνδρωση και φύλαξη των φρουρίων που εστελνε η Πυλη μετα την κατακτηση της νησου. Ολοι οι Τουρκοκρήτες ανεξάρτητως διαμονης, ήταν ελληνόφωνοι(κρητικη διαλεκτος) και ελάχιστοι εξ αυτών ομιλούσαν και εγραφαν την τουρκική, που την μάθαιναν ως ξένη γλώσσα. Θεωρούμενοι δε, ως "διαρκώς τελούντες υπό τα όπλα", ουδέποτε κλήθηκαν να υπηρετήσουν στον τακτικό οθωμανικό στρατό αλλα κατατάσονταν στα κατα τοπους γενιτσαρικα ταγματα (ορτάδες) και καλουνται γενιτσαροι από τους χριστιανους Κρητες. Οι Τουρκοκρήτες αποτελούσαν σε διάφορες εποχές περίπου το 1/8 μέχρι το 1/4 του πληθυσμού της Κρήτης. Ηταν εγκατεστημένοι σχεδόν σε όλη τη νήσο εκτός από δύο ορεινές περιοχές, των Σφακίων και της Σητείας.

Οι Τουρκοκρητες προέρχονται από: α) Κρητικούς οι οποίοι εξισλαμίσθηκαν ΒΙΑΙΑ σε διάφορες περιόδους, οι περισσότερες περιπτώσεις βίαιων εξισλαμισμών, ειναι κατά κανόνα μαζικές (πχ ολόκληρων χωριών). β) Βενετσιάνους και Κρήτες (μεγάλους η μικρούς γαιοκτήμονες) οι οποίοι εξισλαμισθήκαν οικιοθελώς μετά την κατάκτηση της Κρήτης από τους Οθωμανούς, ώστε να μπορέσουν να διατηρήσουν στο ακέραιο τις περιουσίες και τα αξιώματα τους. Κατά κανόνα δεν μάθαιναν την τουρκική και δεν τηρούσαν τους τύπους της μουσουλμανικής πίστης, έπιναν κρασί, έτρωγαν χοιρινό κρέας, κλπ. Χαρακτηριστικό είναι ότι αρκετοί εξισλαμισθήκαν οικιοθελώς σε περιπτώσεις ενδοοικογενειακών η μη διενέξεων (βεντέτας) ώστε πχ να αρπάξουν την περιουσία του αδελφού τους η να ξεκληρίσουν, ατιμωρητί φυσικά, την οικογένεια με την οποία είχαν διαφορές.

Ιδιαίτερη κατηγορία εξαιρετικά αιμοβόρων Τουρκοκρητών της υπαίθρου, ήταν οι λεγόμενοι Αμπαδιώτες που κατοικούσαν κυρίως στη περιοχή Αμαρίου ΝΑ. της Ίδης. Η πλειοψηφία των Τουρκοκρητων ήταν ιδιαίτερα βίαιη και κατάβασάνιζε ακατάπαυτα το ελληνικό στοιχειό. Αρχές του 19ου αιώνα (1812) και μετά από διαμαρτυρίες δεκαετιών του χριστιανικού στοιχείου αλλά και των Οθωμανών πασάδων που υπηρετούσαν στην Κρήτη, εδέησε η Πύλη και έστειλε τον κουρδικής καταγωγής χατζή Οσμαν πασά με διαταγή να εξολοθρεύσει τους ανυπότακτους γενιτσάρους, πράγμα που σε αρκετά μεγάλο βαθμό το κατάφερε. Οι Τουρκοκρητικοι του 'δωσαν το παρατσούκλι "Παπαγιάννης" θεωρώντας τον Κρυπτοχριστιανό, οι δεν Κρητικοί τον ονόμασαν "ΠΝΙΓΑΡΗ" αφού οι εκτελέσεις γινόταν δι' απαγχονισμού. Χαρακτηριστικό απόσπασμα από τραγούδι που αναφέρεται στον X' Οσμαν πασά:.

Πολυν καιρό 'χει ο βασιλιάς να μπέψη 'να ζαμπιτη, κι εμπεψε τον Οσμαν πασια και 'μερωσε την Κρήτη, ουλους τσ' αγαδες τω Χανιω εμπεψε κι αβιζερνει, πως τα φερμανια ντου γραφαν, να πνίγει και να δέρνει,

Γραφει ο Χ'Mιχαλης Γιανναρης στο κεφαλιο 25 του εμμετρου ποιήματος Κρητικοπούλα:

"Καμετε κι' αλλ' υπομονή και μην με βαρεθείτε, των Σελινιωτων θα σας πω, μόνο ν' αφουγκαστητε.

Έχουν ένα πρόσημα, στην Καντανο μεγάλο, το πρωτοκαθεδρειο των, σαν τούτο δεν ειν' άλλο.

Oι ξακουσμεν' Αγαρηνοι, στην Καντανο φωλευουν, απ' αφανίζουν στοι Ρωμηούς κι απου τσοι ξολοθρευγουν.

Πολυ 'χουνε φανατισμό, περίσσιο απο τσ' άλλους, αντίκρυ των ανε σταθείς, φοβάσαι τσοι μεγάλους.

Εγου'ι' εις τον Χρισιανο, αν δεν τον χαιρετηξn, αν δεν πεζεψη γληγορα, να τονε προσκύνηση.

Aν είναι στο μουλάρι του, απάνω τον σκωτωνουv, κι αν πορπατn αναδια του, οι Τούρκοι τονε σπρώχνουν.

Κι ανε φορεί στην κεφαλή, κοκκινωπό το φέσι, "ίσια με εμέ θα μπεις εσύ; γκιαούρη να ! σ αρέσει;

Δεν το κατεης άπιστε, σε μένα ην η ζωή σου, ποιος μ΄ απαντά** μωρέ σκυλί, να βγάλω την ψυχή σου;

Ένας από τους πιο αιμοβόρους γενιτσάρους υπήρχε ο Αληδακης στον Εμπροσνερο Αποκoρώνου. Κατατυραννούσε τον Αποκορωνα και τα Σφακια και εξολοθρεύτηκε μαζί με ολόκληρη την πολυάριθμη φρουρά του στον εξαιρετικά οχυρό βενετσιάνικο πύργο του, μετά από καταδρομή κυρίως Σφακιανων οπλαρχηγών. Άλλος πολύ αιμοβόρος γενίτσαρος υπήρξε ο Εμιν Βέργερης απο το Απανωχωρι Σέλινου - στο Σέλινο υπήρχαν αρκετοί Τουρκοκρητικοι. Εξαιρετικό είναι το τραγούδι που αναφέρεται στον φόνο του, από τον χριστιανό ομοχώριο του Θοδωρομανώλη = Μαραγκακης Εμμανουήλ του Θεόδωρου, εξ ου και Θοδωρομανώλης ). Εξαιρέσει αποτέλεσαν λίγες οικογένειες που εξισλαμισθήκαν τυπικά, παρέμειναν όμως κρυπτοχριστιανοί, όπως η γνωστή οικογένεια των Κουρμούληδων στην Μεσσαρα Ηρακλείου, οι οποίοι βοηθούσαν και προστάτευαν τους χριστιανούς και με την πρώτη ευκαιρία συμμετείχαν ανοικτά σε επαναστάσεις κατά της Πύλης. Η αναχώρηση τους από την Κρήτη άρχισε στο τέλος της επανάστασης του 1897, οταν αρκετοί φοβούμενοι γενικευση των αντεκδικήσεων (οι οποίες παρά την αυστηρή εφαρμογή των νόμων από την Κρητική Πολιτεία δεν μπορούσαν να αποφευχθούν τελείως) εγκατέλειψαν οικιοθελώς την Κρήτη (πχ οι άποικοι του γνωστού Χαμιντιε (προς τιμήν του σουλτάνου του Αβδουλ Χαμίντ) στην σημερινή Συρία και τότε Οθωμανική επαρχία). Κατά την υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών του 1923 αναγκάσθηκαν όλοι ανεξαιρέτως να εγκαταλείψουν την Κρήτη ως Οθωμανοί. Στην Τουρκία όπου μετεγκαταστάθηκαν, οι γηγενείς Τούρκοι τους αποκαλούσαν "σουνετλη γκιαούρ", δηλαδή περιτετμημένους απίστους !

  *Εγουι = αλλοίμονο
** απαντώ = εμποδίζω

Βιβλιογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Κωνσταντίνος Γ. Γουρναράκης, Τουρκοκρήτες, εκδ. Ι. Γιαννακουδάκι, Χανιά 1929
  • χατζη-ΜιχάληςΓιανναρης, ΚΡΗΤΙΚΟΠΟΥΛΑ, τυπογραφειο Κ. Αντωνιαδου, Αθηναι, 1894.