Γιάνος Μπόλυαϊ

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Πήδηση στην πλοήγηση Πήδηση στην αναζήτηση
Γιάνος Μπόλυαϊ
Bolyai János (Márkos Ferenc festménye).jpg
Γενικές πληροφορίες
Όνομα στη
μητρική γλώσσα
Bolyai János (Ουγγρικά)
Γέννηση 15  Δεκεμβρίου 1802[1][2][3]
Κλουζ-Ναπόκα[4]
Θάνατος 27  Ιανουαρίου 1860[1][2][3]
Τίργκου Μούρες[5]
Συνθήκες θανάτου φυσικά αίτια
Υπηκοότητα Αυστριακή Αυτοκρατορία
Εκπαίδευση και γλώσσες
Ομιλούμενες γλώσσες Λατινική γλώσσα[6]
Σπουδές Στρατιωτική Ακαδημία της Θηρεσίας (1818–1822)[7]
Πληροφορίες ασχολίας
Ιδιότητα μαθηματικός
Αξιοσημείωτο έργο Μη ευκλείδειες γεωμετρίες
Commons page Σχετικά πολυμέσα
Πλάκα στη μνήμη του Γιάνος Μπόλυαϊ στο Όλομουτς της Τσεχίας

Ο Γιάνος Μπόλυαϊ (ουγγρ. János Bolyai, προφ. «Μπόγιαϊ», 15 Δεκεμβρίου 180227 Ιανουαρίου 1860) ήταν Ούγγρος μαθηματικός, ένας από τους θεμελιωτές των μη ευκλείδιων γεωμετριών — γεωμετριών που διαφέρουν από την Ευκλείδεια στον ορισμό των παράλληλων ευθειών. Η ανακάλυψη μιας αυτοσυνεπούς εναλλακτικής γεωμετρίας βοήθησε στο να απελευθερωθούν οι μαθηματικοί ώστε να μελετήσουν αφηρημένες έννοιες ανεξαρτήτως κάθε πιθανής συνδέσεως με τον φυσικό κόσμο.[8]

Οικογένεια και σπουδές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο Μπόλυαϊ γεννήθηκε στην πόλη Κολόσβαρ (Κλάουζενμπουργκ) της τότε Αυτοκρατορίας των Αψβούργων, τη σημερινή Κλουζ-Ναπόκα της Ρουμανίας, στην Τρανσυλβανία. Γονείς του ήταν η Σουζάνα Μπένκο και ο γνωστός στην εποχή του μαθηματικός Φάρκας Μπόλυαϊ, καθηγητής σε Κολεγιο Καλβινιστών.

Το σπίτι όπου γεννήθηκε ο Γιάνος Μπόλυαϊ

Σε ηλικία 13 ετών ο Γιάνος είχε καλή γνώση του απειροστικού λογισμού και της αναλυτικής μηχανική, καθώς διδασκόταν από τον πατέρα του. Σπούδασε στη Θηρεσιανή Στρατιωτική Ακαδημία (TherMilAk) στη Βιέννη από το 1818 ως το 1822.

Επιστημονικό έργο[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο νεαρός Μπόλυαϊ απέκτησε τέτοια έμμονη ιδέα με το «Αξίωμα των παραλλήλων» του Ευκλείδη, ώστε ο πατέρας του τού έγραψε: «Για όνομα του Θεού, σε ικετεύω, παράτησέ το. Να το φοβάσαι όχι λιγότερο από τα πάθη των αισθήσεων, διότι και αυτό μπορεί να απορροφήσει όλο τον χρόνο σου και να σού κοστίσει στην υγεία σου, στην ηρεμία του μυαλού σου και στην ευτυχία σου στη ζωή». Ωστόσο, ο Γιάνος επέμεινε στην ενασχόλησή του με το θέμα και τελικώς έφθασε στο συμπέρασμα ότι αυτό το «αίτημα» είναι ανεξάρτητο από τα άλλα αξιώματα της γεωμετρίας και ότι διαφορετικές αυτοσυνεπείς γεωμετρίες μπορούν να κατασκευασθούν πάνω στην άρνησή του. Και έγραψε στον πατέρα του: «Δημιούργησα έναν νέο, διαφορετικό κόσμο από το τίποτα.»[9]

Ανάμεσα στο 1820 και στο 1823 εξεπόνησε μία πραγματεία πάνω σε ένα πλήρες σύστημα μη Ευκλείδειας γεωμετρίας. Το έργο του δημοσιεύθηκε το 1832 ως ένα Παράρτημα σε σύγγραμμα μαθηματικών του πατέρα του. Ο Γκάους, διαβάζοντας το Παράρτημα, έγραψε σε έναν φίλο του: «Θεωρώ αυτόν τον νεαρό γεωμέτρη Μπόλυαϊ μία ιδιοφυΐα πρώτης τάξεως». Αλλά το 1848 ο Μπόλυαϊ ανακάλυψε ότι ένας Ρώσος, ο Νικολάι Λομπατσέφσκι, είχε δημοσιεύσει μια παρόμοια έρευνα το 1829. Πάντως, παρά το ότι ο Λομπατσέφσκι είχε προηγηθεί του Μπόλυαϊ κατά λίγα χρόνια, είχε δημιουργήσει μόνο την υπερβολική γεωμετρία. Οι δύο επιστήμονες δεν γνώριζαν ο ένας τον άλλο ή το έργο του άλλου.

Εκτός από τη συμβολή του στις μη ευκλείδειες γεωμετρίες, ο Μπόλυαϊ ανέπτυξε μία αυστηρή γεωμετρική σύλληψη των μιγαδικών αριθμών ως διετεταγμένων ζευγών πραγματικών αριθμών. Αν και δεν δημοσίευσε όσο ζούσε τίποτε άλλο πέραν των 24 σελίδων του Παραρτήματος, ο Μπόλυαϊ άφησε πίσω του περισσότερες από 20 χιλιάδες σελίδες μαθηματικών χειρογράφων όταν πέθανε. Αυτές φυλάσσονται σήμερα στη Βιβλιοθήκη Teleki-Bolyai στο Marosvásárhely (το σημερινό Τίργκου Μούρες της Ρουμανίας), όπου πέθανε ο Μπόλυαϊ.

Προσωπική ζωή[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο Μπόλυαϊ ήταν πολύγλωσσος, καθώς μιλούσε αρκετές ξένες γλώσσες, ενώ έμαθε βιολί και έπαιζε στη Βιέννη:

Καμιά προσωπογραφία ή έστω σκίτσο του δεν σώζεται. Η εικόνα του νέου που εμφανίζεται σε κάποιες εγκυκλοπαίδειες (π.χ. την «Εγκυκλοπαίδεια Μαθηματικών» των εκδ. Παγουλάτου, Αθήναι 1973, τ. Α΄, εικ. 51), ακόμα και σε ουγγρικό γραμματόσημο του 1960, δεν απεικονίζει τον Μπόλυαϊ.[11] (Η εικόνα στο πρότυπο στην αρχή του λήμματος βασίζεται στα πορτρέτα του γιου του Ντένες και του πατέρα του Φάρκας.)

Ονομάσθηκαν προς τιμή του[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Μεταθανάτια μετάφραση[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]


Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. 1,0 1,1 1,2 (Γαλλικά) data.bnf.fr. data.bnf.fr/ark:/12148/cb129506836. Ανακτήθηκε στις 10  Οκτωβρίου 2015.
  2. 2,0 2,1 2,2 MacTutor History of Mathematics archive. Ανακτήθηκε στις 22  Αυγούστου 2017.
  3. 3,0 3,1 3,2 SNAC. w6z32psw. Ανακτήθηκε στις 9  Οκτωβρίου 2017.
  4. Γερμανική Εθνική Βιβλιοθήκη, Κρατική Βιβλιοθήκη του Βερολίνου, Βαυαρική Κρατική Βιβλιοθήκη, Εθνική Βιβλιοθήκη της Αυστρίας: Gemeinsame Normdatei. Ανακτήθηκε στις 10  Δεκεμβρίου 2014.
  5. Γερμανική Εθνική Βιβλιοθήκη, Κρατική Βιβλιοθήκη του Βερολίνου, Βαυαρική Κρατική Βιβλιοθήκη, Εθνική Βιβλιοθήκη της Αυστρίας: Gemeinsame Normdatei. Ανακτήθηκε στις 30  Δεκεμβρίου 2014.
  6. (Γαλλικά) data.bnf.fr. data.bnf.fr/ark:/12148/cb129506836. Ανακτήθηκε στις 10  Οκτωβρίου 2015.
  7. gdz.sub.uni-goettingen.de/dms/load/img/?PID=GDZPPN002126338.
  8. Encyclopædia Britannica: János Bolyai
  9. Dénes, Tamás (Ιανουάριος 2011): «Real Face of János Bolyai» (PDF) στο Notices of the American Mathematical Society, τόμος 58 (1), σσ. 41–51. Ανακτήθηκε στις 18 Ιουνίου 2011.
  10. Hinton, Charles Howard (1912). The Fourth Dimension. Λονδίνο: G. Allen & Unwin Ltd., σελ. 46. https://archive.org/stream/fourthdimension00hintarch#page/46/. . Ολόκληρο το κεφάλαιο V, «The Second Chapter in the History of Four Space», σσ. 41–60, παρέχει μία καταληπτή και εικονογραφημένη εισαγωγή στη ζωή και στο έργο του Μπόλυαϊ.
  11. Dénes, Tamás: «Real Face of János Bolyai», οπ.π..
  12. NASA website

Πηγές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Martin Gardner: «Non-Euclidean Geometry», Κεφ. 4 του The Colossal Book of Mathematics, W.W. Norton & Company, 2001, ISBN 0-393-02023-1
  • M.J. Greenberg: Euclidean and Non-Euclidean Geometries: Development and History, 3η έκδοση, W.H. Freeman, 1994
  • Elemér Kiss: Mathematical gems from the Bolyai chests. János Bolyai's discoveries in number theory and algebra as recently deciphered from his manuscripts. Μετάφρ. Anikó Csirmaz και Gábor Oláh. Akadémiai Kiadó και TypoTeX, Βουδαπέστη 1999, 200 σελίδες. ISBN 963-05-7563-9.
  • Tibor Weszely: János Bolyai. Die ersten 200 Jahre, Birkhäuser, 2013, ISBN 978-3-0346-0046-0
  • A. Todea, F. Maria, M. Avram: Oameni de știință mureșeni - Dicționar biobibliografic, CJ Mureș Biblioteca Județeană Mureș, tipografia Mediaprint SRL, 2004

Εξωτερικοί σύνδεσμοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στο λήμμα αυτό έχει ενσωματωθεί κείμενο από το λήμμα János Bolyai της Αγγλικής Βικιπαίδειας, η οποία διανέμεται υπό την GNU FDL και την CC-BY-SA 3.0. (ιστορικό/συντάκτες).