Χρήστος Γιανναράς

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση
Χρήστος Γιανναράς
Γέννηση 10 Απριλίου 1935 (1935-04-10) (79 ετών)
Κατοικία Αθήνα
Υπηκοότητα Ελληνική Flag of Greece.svg
Εθνικότητα Ελληνική Flag of Greece.svg
Πεδία Φιλοσοφία
Εκπαίδευση Φιλοσοφία, Θεολογία

Ο Χρήστος Γιανναράς είναι σύγχρονος Έλληνας καθηγητής φιλοσοφίας και συγγραφέας. Γεννήθηκε στην Αθήνα στις 10 Απριλίου 1935. Σπούδασε θεολογία στην Αθήνα και φιλοσοφία στη Βόννη και το Παρίσι (Σορβόνη). Διδάκτωρ φιλοσοφίας της Faculté des lettres et sciences humaines του Πανεπιστημίου της Σορβόνης και της Θεολογικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Επίσης, είναι επίτιμος διδάκτορας του Πανεπιστημίου του Βελιγραδίου, του St Vladimir's Orthodox Seminary της Νέας Υόρκης και της Σχολής του Τιμίου Σταυρού της Βοστώνης.

Ήταν διευθυντής του περιοδικού Σύνορο, που εξέδωσε δώδεκα τεύχη από το 1964 ως το 1967.[1]

Από το 1982 μέχρι το 2002 υπήρξε τακτικός καθηγητής της φιλοσοφίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο Πολιτικών και Κοινωνικών Επιστημών της Αθήνας, αρχικά στο τότε ενιαίο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνών Σπουδών και μετά στο Τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών. Δίδαξε φιλοσοφική ορολογία, και μέθοδο, πολιτική φιλοσοφία και πολιτιστική διπλωματία. Επίσης έχει διδάξει ως επισκέπτης καθηγητής στα πανεπιστήμια: Παρίσι, Γενεύη, Λωζάννη και το Ρέθυμνο Κρήτης.[2]

Έχει επιδείξει πλούσιο συγγραφικό έργο με θεματολογία που σχετίζεται με την έρευνα των διαφορών ανάμεσα στην ελληνική και στην δυτικοευρωπαϊκή φιλοσοφία και ορθόδοξη χριστιανική παράδοση. Το βιβλίο του Η ελευθερία του ήθους θεωρείται ότι όρισε τον πυρήνα αυτού που αργότερα ονομάστηκε "νεορθοδοξία" και έχει χαρακτηριστεί "ο Μάης του '68 στην Ορθόδοξη θεολογία και ηθική".[3] Πολλά από τα έργα του έχουν μεταφραστεί σε 10 τουλάχιστον ευρωπαϊκές γλώσσες.

Ο Χρήστος Γιανναράς υπήρξε υπότροφος του γερμανικού Ιδρύματος Υποτροφιών "Alexander von Humboldt Stiftung". Είναι εκλεγμένο μέλος της Εταιρείας Ελλήνων Συγγραφέων, καθώς επίσης και της Academie International des Sciences Humaines (Βρυξέλλες). Παρέμβαινε και συνεχίζει να παρεμβαίνει στην κοινωνική και πολιτική επικαιρότητα μέσω τακτικής αρθρογραφίας στις εφημερίδες, Το Βήμα, παλαιότερα, επί 13 χρόνια, και από το 1993 μέχρι σήμερα στην Καθημερινή, με παράλληλες τηλεοπτικές εμφανίσεις.

Περίληψη φιλοσοφικής πρότασης[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η απλούστερη παρουσίαση του έργου του Χρήστου Γιανναρά θα συνίστατο στο να κατηγοριοποιήσουμε τα κυριότερα μελετήματα σύμφωνα με τους κλάδους της φιλοσοφίας που κυρίως αφορούν:

  • οντολογία/μεταφυσική («Το Πρόσωπο και ο Έρως», «Οντολογία της Σχέσης», «Προτάσεις Κριτικής Οντολογίας»),
  • γνωσιοθεωρία/επιστημολογία («Χάιντεγγερ και Αρεοπαγίτης», «το Ρητό και το Άρρητο»),
  • ηθική φιλοσοφία («Η Ελευθερία του Ήθους»),
  • φιλοσοφία της επιστήμης («Μετα-νεωτερική Μετα-φυσική»),
  • φιλοσοφία της θρησκείας («Ενάντια στη Θρησκεία»),
  • πολιτική και κοινωνική φιλοσοφία («Ορθός λόγος και κοινωνική πρακτική»)

και τα λοιπά. Η συνεισφορά του επεκτείνεται στην μελέτη της ιστορίας της σύγχρονης Ελλάδας («Ορθοδοξία και Δύση στην Νεώτερη Ελλάδα»), σε εισαγωγικές μελέτες για την ιστορία της φιλοσοφίας («Σχεδίασμα Εισαγωγής στην Φιλοσοφία») και άλλα. Όμως, ο ίδιος ο Χρήστος Γιανναράς μας προσφέρει μια προσφορώτερη διέξοδο στην «φιλοσοφική αυτοβιογραφία» του με τίτλο «Έξι Φιλοσοφικές Ζωγραφιές».[4]

Για να προσεγγίσουμε το έργο του Γιανναρά πρέπει πρώτα να εξετάσουμε την σημασία του αποφατισμού γι’ αυτόν. Ο Γιανναράς διέβλεψε στον αποφατισμό κάτι πολύ ευρύτερο από την via negativa: την γνωσιοθεωρία του συνόλου ελληνικού πολιτισμού από τον Ηράκλειτο (με το απόσπασμα «καθ’ ότι αν κοινωνήσωμεν, αληθεύομεν, α δε αν ιδιάσωμεν, ψευδόμεθα»[5]) μέχρι τον Γρηγόριο Παλαμά. Διέβλεψε μια επιστημολογική στάση που συνοψίζει ως την άρνηση να ταυτιστεί η κατανόηση των σημαινόντων με την γνώση των σημαινομένων, την άρνηση να εξαντληθεί η γνώση στην διατύπωσή της[6].

Αυτή η αποφατική γνωσιοθεωρία παραπέμπει το ενδεχόμενο κατ’ αλήθειαν ύπαρξης στο πεδίο των σχέσεων μεταξύ ετεροτήτων, σχέσεων που φανερώνουν το «έτερον» των ετεροτήτων, και όχι στο ατομικό επίπεδο. Σύμφωνα με τον Γιανναρά, ο προσφορώτερος όρος για την θέληση-για-σχέση όχι ως ιδιότητα του υποκειμένου, αλλά ως τρόπο υπάρξεως είναι ο «έρως» σύμφωνα με την ελληνική γλώσσα, σύμφωνα με τις πλατωνικές και αρεοπαγιτικές συγγραφές και τον Μάξιμο τον Ομολογητή.[7]

Με την λέξη «έρως» εισερχόμαστε στην πρώτη από τις δύο σταθερές έννοιες της προσωποκεντρικής οντολογίας που προτείνει ο Γιανναράς, με την δεύτερη να είναι το «πρόσωπο». Ακολουθείται το περιεχόμενο που δίνουν στην λέξη «έρως» οι αρεοπαγιτικές συγγραφές, αυτό της αυθυπέρβασης, της εξόδου από το εγώ. «Έρωτα» δεν μπορεί να πραγματώσει το υποκείμενο όταν ορίζεται ως άτομο, δηλαδή ως αδιαφοροποίητη μονάδα ομοειδούς συνόλου που απλώς δεν επιδέχεται περαιτέρω τομή-διαίρεση-μερισμό.[8] «Έρωτα» πραγματώνει το υποκείμενο μόνον ως «πρόσωπο», λέξη με απολύτως ιδιαίτερο νοηματικό περιεχόμενο. Η λέξη πρόσωπο συγκροτείται από την πρόθεση προς και το ουσιαστικό ωψ (γενική ωπός, που σημαίνει: όμμα, όψις) προκειμένου η σύνθετη λέξη πρόσωπο να προσδιορίσει αυτό που έχει την όψη στραμμένη προς κάποιον η κάτι, να προσδιορίσει το υπάρχειν-έναντι, την ύπαρξη ως αναφορά και σχέση.[9] Δηλαδή, το να υπάρχει κανείς η κάτι μόνον ως-προς, μόνο αναφέροντας την ύπαρξή του, εξ-ιστάμενος από τη φυσική ομοείδεια, μόνο μετέχοντας σε σχέσεις.[10] Το «πρόσωπο» ταυτίστηκε από τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες με την υπόσταση, ήτοι την πραγματική ύπαρξη. Για την χρήση αυτών των όρων ως γενικών οντολογικών και ανθρωπολογικών κατηγοριών, ο Χρήστος Γιανναράς σημειώνει πως το γεγονός ότι η ταύτιση των όρων υπόσταση και πρόσωπο χρησιμοποιήθηκε αρχικά για τη λογική διασάφηση αναφορών της εκκλησιαστικής εμπειρίας δεν περιορίζει τη χρήση της ίδιας ταύτισης και στο πεδίο της ανθρωπολογίας, αρκεί να πληρούνται ζωτικής σημασίας κριτήρια.[11]

Με τις συντεταγμένες του προσώπου, του έρωτα και της ετερότητας δομείται μια «οντολογία της σχέσης»: ο Γιανναράς παρατηρεί ότι η ετερότητα και πραγματοποιείται και γνωρίζεται πάντοτε αναφορικά, ως-προς-έτερον: είναι γεγονός και εμπειρία σχέσης. Σε αυτό το πλαίσιο κάνει λόγο για «οντολογία της σχέσης».[12]

Σύμφωνα με τον Γιανναρά, η σχέση δεν είναι ποτέ στατική η δεδομένη, μα ένα δυναμικό γεγονός που συνεχώς κερδίζεται η χάνεται, κάτι που το ψηλαφούμε στις εμπειρικές διαπιστώσεις. Γι’ αυτό, δεδομένου του αποφατικού χαρακτήρα της γνωσιοθεωρίας πάνω στην οποία βασίζονται οι προτάσεις οντολογικής ερμηνείας του υπαρκτού και πραγματικού υποκείμενες σε κριτική επαλήθευση η διάψευση[13], μια οντολογία της σχέσης δεν μπορεί παρά να είναι μια «κριτική οντολογία». Ο Γιανναράς ορίζει την «κριτική οντολογία» ως μια οντολογική πρόταση διαρκώς υποκείμενη σε εμπειρική επιβεβαίωση ή διάψευση από την κοινή, προσβάσιμη στον καθένα εμπειρία.[14]

Στο έργο του Χρήστου Γιανναρά δίδεται ιδιαίτερη προσοχή στην ανάδειξη της φιλοσοφικής σημασίας της διάκρισης ουσίας-ενεργειών, δηλαδή των ενεργημάτων/πράξεων και της σχέσης τους με την υποστατική πραγματοποίηση της ουσίας. Την ανάδειξή τους την θεωρεί ο Γιανναράς πραγματικά θεμελιώδη: σημειώνει ότι μια οντολογία που αρνείται να διακρίνει τη φύση και την υπόσταση από της ενέργειες της φύσης τις υποστατικά εκφερόμενες, αυτοκαταδικάζεται σε έλλειμμα ρεαλισμού, διότι αυτοπαγιδεύεται στον χωρισμό και στην αυτονόμηση του νοείν από το είναι.[15] Για τον Γιανναρά, οι ενέργειες φανερώνουν την ετερότητα του προσώπου στα ενεργήματά του, με προεξάρχον πεδίο το πεδίο της Τέχνης.

Απόψεις[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Τον Ιανουάριο του 2012 σε άρθρο του στην εφημερίδα Καθημερινή άσκησε κριτική στις ένοπλες δυνάμεις της Ελλάδας, τους ηγήτορες της Δικαιοσύνης, τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, τον πρόεδρο της Aκαδημίας Aθηνών, κάποιους πρυτάνεις πανεπιστημίων, κάποιους διπλωμάτες και επιστημονες που δεν αντιδρούν για να αντιστρέψουν τις κοινωνικές συνθήκες, που σύμφωνα με τον ίδιο, επέβαλαν στη χώρα το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και η Ευρωπαική Ένωση, αλλά μένουν "...ολόκληρη η ελλαδική κοινωνία βουβή μπροστά στο έγκλημα, με απολύτως νεκρωμένα τα αισθητήρια αυτοπροστασίας και αυτοάμυνας, δίχως την παραμικρή επίγνωση «πού πατά και πού πηγαίνει»...."[16]

Κυρίως εργογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Χάιντεγκερ και Αρεοπαγίτης (1967)
  • Η Ελευθερία του ήθους (1970, 1979)
  • Το Οντολογικόν περιεχόμενον της θεολογικής εννοίας του προσώπου (1970)
  • Η Μεταφυσική του σώματος (1971)
  • Ορθοδοξία και Δύση - Η Θεολογία στην Ελλάδα σήμερα (1972)
  • Το πρόσωπο και ο έρωτας (1976)
  • Αλήθεια και ενότητα της Εκκλησίας (1977)
  • Σχεδίασμα Εισαγωγής στη Φιλοσοφία (τομ.Α΄ και Β΄ 1980-1981)
  • Ορθός Λόγος και κοινωνική πρακτική (1984)
  • Το αίνιγμα του κακού, Ίκαρος, 2008
  • Ενάντια στη θρησκεία, Ίκαρος, 2006 Βιβλιοκριτική
  • Οντολογία της σχέσης, Ίκαρος, 2004 Βιβλιοκριτική
  • Το ρητό και τὸ άρρητο – Τα γλωσσικά όρια ρεαλισμού της μεταφυσικής, Ίκαρος, 1999
  • Η απανθρωπιά του δικαιώματος, Δόμος, (3η) 2000
  • Μετανεωτερική Μεταφυσική, Δόμος, (2η) 2004
  • Το πραγματικό και το φαντασιώδες στην Πολιτική Οικονομία, Δόμος, (2η) 1996
  • Προτάσεις Κριτικής Οντολογίας, Δόμος, (3η) 1995
  • Ορθός λόγος και κοινωνική πρακτική, Δόμος, (3η) 1999
  • Σχεδίασμα Εισαγωγής στη Φιλοσοφία, Δόμος, (5η) 2002
  • Το πρόσωπο και ο Έρως, Δόμος, (6η) 2001. Tα δύο πρώτα μέρη του βιβλίου
  • Χάϊντεγγερ και Αρεοπαγίτης, Δόμος, (4η) 1998
  • Πολιτιστικὴ Διπλωματία – Προθεωρία ελληνικού σχεδιασμού, Ίκαρος, (2η) 2003
  • Τα καθ’ εαυτόν, Ίκαρος, (3η) 1996
  • Σχόλιο στο Άσμα Ασμάτων, Δόμος, (6η) 2003
  • Καταφύγιο ιδεών-Μαρτυρία, Ίκαρος, (6η) 2001
  • Αόριστη Ελλάδα – Κοντσέρτο για δύο αποδημίες, Δόμος, (2η) 1999
  • Η κόκκινη πλατεία και ο θείος Αρθούρος, Δόμος, (5η) 1998
  • Το άθλημα του κατ' αλήθειαν βίου: η Θεομήτωρ ως όραμα και ως πράξη", Άθως, 1992
  • Πείνα και δίψα, Γρηγόρη, (5η) 1997
  • Η μεταφυσική του σώματος-Σπουδή στον Ιωάννη της Κλίμακος, Δωδώνη, 1971
  • Η ελευθερία του ήθους, Ίκαρος, (3η) 2002
  • Ορθοδοξία και Δύση στη Νεώτερη Ελλάδα, Δόμος, (5η) 2005. Ολόκληρο το πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου
  • Αλφαβητάρι της πίστης, Δόμος, (13η) 2002
  • Η απολογητική, Γρηγόρη, (2η) 1975
  • Ερωτικών Αμφιλογία η περί λιβελλοπράγμονος μοναχού, Δόμος, 1989
  • Αλήθεια και ενότητα της Εκκλησίας, Γρηγόρη, (2η) 1997
  • `Εξι φιλοσοφικές ζωγραφιές, Ίκαρος, 2011

Επιφυλλιδογραφική εργογραφία/χρονογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Η κρίση της προφητείας, Δόμος, (3η) 2006
  • Το προνόμιο της απελπισίας, Γρηγόρη, (2η) 1983
  • Κεφάλαια Πολιτικής Θεολογίας, Γρηγόρη, (3η) 1983
  • Finis Graeciae: θρηνητική εικασία, Δόμος, 1987
  • Η Νεοελληνική Ταυτότητα, Γρηγόρη, (4η) 2001
  • Κριτικές παρεμβάσεις, Δόμος, (4η) 1993
  • Το κενό στην τρέχουσα πολιτική, Καστανιώτη, (2η) 1992
  • Ελλαδικά προτελεύτια, Καστανιώτη, 1992
  • Χώρα υποχείρια παιγνίου, Καστανιώτη, 1994
  • Απερισκέπτως αυτόχειρες, Καστανιώτη, 1994
  • Κύκλος φαύλος στροβιλώδης, Καστανιώτη, 1994
  • Αφελληνισμού παρεπόμενα, Κάκτος, (2η) 2005
  • Ελληνότροπος πολιτική, Ίκαρος, 1996
  • Αντιστάσεις στην αλλοτρίωση, Ίκαρος, 1997
  • Πολιτισμός, Το κεντρικό πρόβλημα της πολιτικής, Κάκτος, (2η) 2005
  • Ιχνηλασία νοήματος, Λιβάνη, 1998
  • Η παρακμή ως πρόκληση, Λιβάνη, 1999
  • Εορτολογικά παλινωδούμενα, Ακρίτας, 1999
  • Ελληνικὴ ετοιμότητα γιὰ τὴν ευρωπαϊκή ενοποίηση, Λιβάνη, 2000
  • Η Αριστερά ως Δεξιά – Η Δεξιά ως παντομίμα, Πατάκη, (2η) 2001
  • Κομματοκρατία, Πατάκη, (3η) 2004
  • Εις μικρόν γενναίοι – Οδηγίες χρήσεως, Πατάκη, 2003
  • Η λογική αρχίζει μὲ τον έρωτα, Ικαρος, 2004
  • Κοινωνιοκεντρικὴ Πολιτική: Κριτήρια, Εστία, 2005
  • Μαχόμενη ανελπιστία, Εστία 2007
  • Έπαινος ψήφου τιμωρητικής, Ιανός 2007
  • Η κατάρρευση του πολιτικού συστήματος στην Ελλάδα σήμερα, Ιανός 2008

Μεταφρασμένη εργογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στα αγγλικά
Στα γαλλικά
  • Variations sur le Cantique des Cantiques, Paris (Desclée de Brouwer), 1992 (ISBN 2-220-03273-6)
  • Philosophie sans rupture, Genève (Labor et Fides), 1986 (ISBN 2-8309-0046-4)
  • De l’absence et de l’inconnaissance de Dieu, Paris (Cerf), 1971
  • La foi vivante de l’Église, Paris (Cerf), 1989 (ISBN 2-204-03160-7)
  • La morale de la liberté, Genève (Labor et Fides), 1984 (ISBN BA-45978923)
  • Vérité et unité de l’Église, Grez-Doiceau (Editions Axios), 1989
Στα γερμανικά
  • Person und Eros, Göttingen, (Vandenhoeck und Ruprecht), 1982
Στα ιταλικά
  • Ignoranza e conoscenza di Dio, Milan, (Jaca Book), 1973 & also,
  • Heidegger e Dionigi Areopagita, Rome (Città Nuova editrice), 1993
  • Variazioni sul Cantico dei Cantici, Milan (Nuova Stampa), 1992 (ISBN 88-8166-044-X)
  • La fede dell’ esperienza ecclesiale, Brescia (Queriniana), 1993
  • La libertà dell’Ethos, Bolognα (Dehoniane), 1984
  • Verità e Unità della Chiesa, Milan (Nuova Stampa) (ISBN 88-8166-019-9)
Στα ρουμανικά
  • Heidegger şi Areopagitul', Bucharest (Editura Anastasia)
  • Persona şi Eros, Bucharest (Editura Anastasia)
  • Abecedar al credintei, Bucharest (Editura Bizantina)
  • Libertatea Moralei, Bucharest, (Editura Anastasia)
  • Foanea şi Setea, Bucharest (Editura Anastasia)
Στα ρωσικά
  • Истина и Eдинство Церкви, Moscow (CBЯTO-ΦИЛAΡETOBCKИЙ) 2006
  • Xaйдеггер и Aреопагит, Moscow (POCCПЭН) 2005
  • Личноcть и Эрос, Moscow (POCCПЭН) 2005
  • Bариации на Песнь Песней, Moscow (POCCПЭН) 2005
  • Bepa Цepкви, Moscow 1992
Στα σερβικά
  • ΦИЛΟCΟΦИЈΑ ИЗ ΗΟΒΟΓ УΓЛΑ, Belgrade, (MИΡΟΤΟЧИΒΟΓ)
  • ΧΑJДΕΓΕΡ И ДИΟΗИCИЈE ΑΡΕΟΠΑΓИΤ, Belgrade, (MИΡΟΤΟЧИΒΟΓ)
  • AЗБУЧHИK BEPE, Novi Sad (Beseda)
  • МЕТАФИЗИКА ТЕЛА, Novi Sad (Beseda)
  • ИСТИНА И ЈЕДИНСТВО ЦРКВЕ, Novi Sad (Beseda)
  • ЛИЧНОСТ И ЕРОС, Нови Сад (Беседа)
Στα σλοβενικά
  • Heidegger in Areopagit ali o Bozji odsotnosti in respoznatnosti, (Nova revija), 1991
Στα οὐκρανικά
  • Свобода етосу, Kiev (Дух і Літера) 2003
  • Нерозривна філософія, Kiev, (Oснови)
  • Варіації на тему Пісні Пісень, Kiev (Дух і Літера)
Στα βουλγαρικά
  • ΚPИЗATA KATO ПРЕДИЗВИKATEЛCTBO, Sofia (ЛИΚ), 2002
Στα φινλανδικά
  • Nälkä ja Jano, (Joensuu) 1991

Αναφορές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. Ζουμπουλάκης, Σταύρος (2010). Χριστιανοί στον δημόσιο χώρο: Πίστη ή πολιτιστική ταυτότητα;. Βιβλιοπωλείον της "Εστίας". σελ. 46-7. 
  2. Εταιρεία Ελλήνων Συγγραφέων
  3. Ζουμπουλάκης, Σταύρος (2010). Χριστιανοί στον δημόσιο χώρο: Πίστη ή πολιτιστική ταυτότητα;. Βιβλιοπωλείον της "Εστίας". σελ. 64. 
  4. Εκτενέστερη ανάλυση: http://www.antifono.gr/portal/Κατηγορίες/Φιλοσοφία-Επιστημολογία/Άρθρα/4402-prosopo-eros-kritiki-ontologia.html
  5. Diels-Kranz, Die Fragmente der Vorsokratiker, τόμος I, σελ. 148, 28-30.
  6. Χρήστος Γιανναράς: Έξι φιλοσοφικὲς ζωγραφιές. Αθήνα: Ίκαρος 2011, σ. 32.
  7. Χρήστος Γιανναράς: Έξι φιλοσοφικὲς ζωγραφιές. Αθήνα: Ίκαρος 2011, σ. 45.
  8. Χρήστος Γιανναράς: Έξι φιλοσοφικὲς ζωγραφιές. Αθήνα: Ίκαρος 2011, σ. 61.
  9. Χρήστος Γιανναράς: Έξι φιλοσοφικὲς ζωγραφιές. Αθήνα: Ίκαρος 2011, σ. 63.
  10. Χρήστος Γιανναράς: Έξι φιλοσοφικὲς ζωγραφιές. Αθήνα: Ίκαρος 2011, σ. 103.
  11. Χρήστος Γιανναράς: Έξι φιλοσοφικὲς ζωγραφιές. Αθήνα: Ίκαρος 2011, σ. 104.
  12. Χρήστος Γιανναράς: Έξι φιλοσοφικὲς ζωγραφιές. Αθήνα: Ίκαρος 2011, σ. 58.
  13. Χρήστος Γιανναράς: Έξι φιλοσοφικὲς ζωγραφιές. Αθήνα: Ίκαρος 2011, σ. 54.
  14. Χρήστος Γιανναράς: Έξι φιλοσοφικὲς ζωγραφιές. Αθήνα: Ίκαρος 2011, σ. 51.
  15. Χρήστος Γιανναράς: Έξι φιλοσοφικὲς ζωγραφιές. Αθήνα: Ίκαρος 2011, σ. 101.
  16. http://news.kathimerini.gr/4dcgi/_w_articles_columns_2_22/01/2012_469837

Επιπλέον βιβλιογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Δικτυακοί τόποι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]