Ξεφτέρι

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση
Ξεφτέρι
Ξεφτέρι (αρσενικό)
Ξεφτέρι (αρσενικό)
Κατάσταση διατήρησης
Status iucn3.1 LC el.svg
Ελαχίστης Ανησυχίας (IUCN 3.1)
Συστηματική ταξινόμηση
Βασίλειο: Ζώα (Animalia)
Συνομοταξία: Χορδωτά (Chordata)
Ομοταξία: Πτηνά (Aves)
Τάξη: Αετόμορφα (Accipitriformes)
Οικογένεια: Αετίδες (Accipitridae)
Υποοικογένεια: Αετίνες (Accipitrinae) [1]
Γένος: Ιέραξ (Accipiter)
Είδος: A.nisus (Ξεφτέρι)
Διώνυμο
Accipiter nisus
Linnaeus, 1758
Υποείδη

Accipiter nisus dementjevi
Accipiter nisus granti
Accipiter nisus melaschistos
Accipiter nisus nisosimilis
Accipiter nisus nisus
Accipiter nisus punicus
Accipiter nisus wolterstorffi

Το Ξεφτέρι είναι είδος μη γνήσιου[2] γερακιού (γένος Accipiter) (βλ. και Σημειώσεις), που απαντάται στον ελλαδικό χώρο. Η επιστημονική του ονομασία είναι Accipiter nisus και περιλαμβάνει 7 υποείδη. Στην Ελλάδα απαντάται το υποείδος Accipiter nisus nisus (Linnaeus, 1758) (Eurasian Sparrowhawk).

Ονοματολογία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η ονομασία του οφείλεται στον Λινναίο, αλλά εκείνος το είχε κατατάξει αρχικά στο γένος Falco. Η μεταφορά του στο γένος Accipiter, έγινε το 1760 και οφείλεται στον Γάλλο ζωολόγο Μ.Ζ.Μπρισόν[3]. Το nisus αναφέρεται στον μυθολογικό έλληνα βασιλιά των Μεγάρων Νίσο.

Η δεξιότητά του στο κυνήγι και οι ελιγμοί του, έδωσαν το προσωνύμιο «ξεφτέρι» σε κάποιον που διαθέτει ευστροφία και ικανότητες στην πραγματοποίηση στόχων[4].

Γεωγραφική κατανομή[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Χάρτης εξάπλωσης του Α.nisus. Πράσινο=όλο το έτος (επιδημητικό), Κόκκινο=μετανάστευση, Μπλε=Περιστασιακός χειμερινός επισκέπτης

Το Ξεφτέρι (A.nisus) απαντάται σε όλες τις εύκρατες και υποτροπικές περιοχές του Παλαιού Κόσμου (Ευρασιατική περιοχή και σε κάποιες αφρικανικές χώρες).

Στην Ελλάδα -όπως και στις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες, πλην ελαχίστων εξαιρέσεων- είναι επιδημητικό, δηλαδή ζει και αναπαράγεται στη χώρα καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους, χωρίς να μεταναστεύει. Η μετανάστευση αφορά κυρίως στα άτομα που ζουν στη ρωσική Σιβηρία και στην Ιαπωνία (βλ. χάρτη).

Βιότοπος[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ζεί σε δασώδεις, απομονωμένες περιοχές, κατά προτίμηση σε μέρη όπου εναλλάσσονται κωνοφόρα και φυλλοβόλα με μικρά ξέφωτα.

Η μορφολογία του Ξεφτεριού δείχνει και τον βιότοπο στον οποίο είναι προσαρμοσμένο να ζει και να κυνηγά. Έχει μέτριο μέγεθος και σχετικά κοντές, στρογγυλευμένες φτερούγες, χωρίς αιχμηρές, δρεπανοειδείς απολήξεις, για να μπορεί να ελίσσεται ανάμεσα στα δέντρα, όταν καταδιώκει τη λεία του. Η ουρά του, αντιθέτως, είναι σχετικά μακριά, για να μπορεί να τη χρησιμοποιεί ως πηδάλιο κατά την πτήση.

Μορφολογία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Θηλυκό Ξεφτέρι

Το Ξεφτέρι είναι ένα μετρίου μεγέθους γεράκι, που εμφανίζει έντονο φυλετικό διμορφισμό, με τα θηλυκά να είναι σαφώς μεγαλύτερα (περίπου 25%, μία από τις μεγαλύτερες διαφορές στα Πτηνά.

  • Μήκος σώματος : αρσενικό 29-34 εκατοστά, θηλυκό 35- 41 εκατοστά[5].
  • Άνοιγμα πτερύγων: αρσενικό 59-64 εκατοστά, θηλυκό 67-80 εκατοστά[6].
  • Βάρος: αρσενικό 110-196 γραμμάρια, θηλυκό 185-392 γραμμάρια[7].

Το αρσενικό έχει έντονη γκρίζα/μπλέ-σκούρα ράχη με παράλληλες σκωριόχρωμες λεπτές λωρίδες στην κοιλιά που, από μακριά, δίνουν την εντύπωση του ενιαίου πορτοκαλί χρώματος. Οι ίριδες των ματιών του είναι πορτοκαλί-κίτρινες ή πορτοκαλί-κόκκινες.

Αρσενικό Ξεφτέρι

Το θηλυκό είναι σαφώς ογκωδέστερο και έχει σκούρα καφέ ή καφέ-γκρίζα ράχη με παράλληλες καφέ λεπτές λωρίδες στην κοιλιά. Οι ίριδες των ματιών του είναι λαμπερές κίτρινες ή πορτοκαλί. Επί πλέον φέρει και χαρακτηριστική ανοιχτόχρωμη λωρίδα από το πίσω μέρος των ματιών μέχρι τον τράχηλο.

  • Οι χαρακτηριστικοί κοντράστ χρωματισμοί (countershading) μεταξύ ράχης και κοιλιάς απαντώνται ευρέως στα αρπακτικά πτηνά (birds of prey). Η ράχη έχει σκούρα χρώματα για να αποπροσανατολίζει τους θηρευτές και η κοιλιά έχει ανοιχτά χρώματα για να αποπροσανατολίζει τα θηράματα[8].

Τροφή[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το Ξεφτέρι τρέφεται με κάθε είδους πτηνά και, σπανιότερα, με μικρά θηλαστικά. Κυνηγάει με πολύ μεγάλη ταχύτητα ανάμεσα στα δέντρα και στα ξέφωτα, ενώ κάποιες φορές αιωροπορεί (soaring) για επισκόπηση της λείας του.

Τρέφεται κυρίως με μικρά δασικά πτηνά. Τα αρσενικά προτιμούν σπουργίτια, σπίνους και παπαδίτσες, ενώ τα -ογκωδέστερα- θηλυκά επιτίθενται σε πολύ βαρύτερα πουλιά, όπως τσίχλες, κοτσύφια και ψαρόνια.

Από τα θηλαστικά, οι νυχτερίδες και οι σκίουροι αποτελούν προτεραιότητα. Κάποιες φορές, όταν υπάρχει ανάγκη, τρέφεται με πτώματα μικρών ζώων.

Αναπαραγωγή[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το Ξεφτέρι φωλιάζει σε εκτεταμένες περιοχές δασών, συχνά κωνοφόρων ή μικτών, προτιμώντας δάσος με δομή ούτε πολύ πυκνή, ούτε πολύ αραιή, για να καταστεί δυνατή η διαφυγή σε περίπτωση ανάγκης. Η φωλιά μπορεί να βρίσκεται στις διχάλες δέντρων, στον κάτω θόλο, ή στην κορυφή ενός ψηλού θάμνου. Νέα φωλιά χτίζεται κάθε χρόνο, συνήθως κοντά στη φωλιά του προηγούμενου έτους, και μερικές φορές χρησιμοποιώντας παλιές φωλιές άλλων πουλιών. Το αρσενικό κάνει το μεγαλύτερο μέρος της εργασίας.

Νεοσσοί στη φωλιά τους

Κατά τη διάρκεια της αναπαραγωγικής περιόδου, το ενήλικο αρσενικό χάνει ένα μικρό ποσό του βάρους του, διότι πραγματοποιείται περαιτέρω σίτιση της συντρόφου του, για τη θρέψη των νεοσσών. Το θηλυκό γεννάει 4-5 αυγά, με χρονική διαφορά μιας ημέρας μεταξύ του καθενός. Εάν καταστραφεί κάποιο, είναι πολύ πιθανόν να γεννηθούν ακόμη 1-2 αυγά, μικρότερα όμως από τα πρώτα[9].

Κατάσταση πληθυσμού[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο παγκόσμιος πληθυσμός του είδους βρίσκεται σε σχετικά καλή κατάσταση. Το ίδιο ισχύει για την Ελλάδα, αν και πάντοτε η λαθροθηρία και οι τυχαίες δηλητηριάσεις από εντομοκτόνα ή φάρμακα που προορίζονται για άλλα ζώα, αποτελούν διαχρονικά σοβαρούς κινδύνους. Στις άλλες ευρωπαϊκές χώρες, μάλιστα, η δηλητηρίαση από το εντομοκτόνο κυκλοδιένιο, είχε πάρει τραγικές διαστάσεις στις αρχές της δεκαετίας του 1960, με αποτέλεσμα, ο πληθυσμός του είδους να πέσει στο μισό[10].

Επίσης στις χώρες όπου καλλιεργείται ευρέως η ενασχόληση με τα ταχυδρομικά περιστέρια, υπάρχει έντονη σύγκρουση μεταξύ των φαν του είδους και της ορνιθολογικής κοινότητας[11].

Άλλες ελληνικές ονομασίες[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το Ξεφτέρι απαντάται στον ελληνικό χώρο και με την ονομασία Τσιχλογέρακο. Επίσης στην Κύπρο λέγεται Σαχίνι[12].

Σημειώσεις[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στην ελληνική ορνιθολογική βιβλιογραφία, αντίθετα με το γένος Falco = Γεράκι (Ιέραξ), (αγγλ. Falcon), δεν υπάρχει λέξη, η οποία να αντιστοιχεί στο γένος Accipiter. Στην αντίστοιχη αγγλική γλώσσα το πρόβλημα έχει λυθεί με τον όρο Hawk που, λανθασμένα, αποδίδεται πάλι ως Γεράκι στα αγγλοελληνικά λεξικά. Οι εναλλακτικές που προτάθηκαν είναι οι εξής:

  • Σύμφωνα με τον Ιωάννη Όντρια, τέως καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Πατρών, η απόδοση των 3 ειδών του γένους Accipiter που απαντώνται στον ελλαδικό χώρο, γίνεται με τη γενική λέξη Σαΐνι [13]. Το πρόβλημα είναι ότι στον όρο αυτό, συμπεριλαμβάνεται και η ομώνυμη λέξη που αντιστοιχεί σε ένα (1) από τα τρία ελληνικά είδη, το Accipiter brevipes που -ορθά- αποδίδεται με την ίδια λέξη.
  • Σύμφωνα με τους έμπειρους γνώστες των αρπακτικών πτηνών της Ελλάδας Γιώργο Χανδρινό και Αχιλλέα Δημητρόπουλο, υπάρχει αναφορά για το γένος Accipiter με την ελληνική απόδοση Αστούριος[14]. Το πρόβλημα είναι ότι ο όρος δεν έχει «περάσει» στην ελληνική ορνιθολογική βιβλιογραφία, με αποτέλεσμα να μη χρησιμοποιείται, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν είναι και σωστός.
  • Σύμφωνα με τον Βασίλη Κιόρτση, τέως καθηγητή Ζωολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών το γένος Accipiter αποδίδεται γενικευμένα με τον όρο «μη γνήσια γεράκια», σε αντιπαράθεση με τα «γνήσια γεράκια» του γένους Falco[15].

Στο λήμμα αυτό ακολουθείται συμβατικά η τρίτη εκδοχή, χωρίς αυτό να μην επιδέχεται συζήτησης.


Πηγές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Howard and Moore, Checklist of the Birds of the World, 2001
  • Christopher Perrins, Birds of Britain and Europe, Collins 1987.
  • Bertel Bruun, Birds of Britain and Europe, Hamlyn 1980.
  • Newton, Ian (1986) The Sparrowhawk. T & A.D. Poyser Ltd. Calton. ISBN 0-85661-041-0
  • Del Hoyo, Josep; Elliott, Andrew; Sargatal, Jordi (1994) Handbook of the Birds of the World. Vol 2. New World Vultures to Guineafowl. Lynx Edicions, Barcelona. ISBN 84-87334-15-6
  • Ντίνου Απαλοδήμου, Λεξικό των ονομάτων των πουλιών της Ελλάδας, 1988
  • Ιωάννη Όντρια, Πανίδα της Ελλάδας, τόμος Πτηνά.
  • Πάπυρος Λαρούς-Μπριτάνικα, τόμος 16, λήμμα Γεράκι
  • Γ. Χανδρινού-Α. Δημητρόπουλου, Αρπακτικά Πουλιά της Ελλάδας, εκδόσεις Ευσταθιάδη, Αθήνα, 1982.

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. Thiollay, 1994
  2. Σύμφωνα με τον Β.Κιόρτση, τέως καθηγητή Ζωολογίας του πανεπιστημίου Αθηνών, («Πάπυρος Λαρούς-Μπριτάνικα, τόμος 16, λήμμα Γεράκι)
  3. (French) Brisson, Mathurin Jacques (1760). Ornithologie; ou, Méthode contenant la division des oiseaux en ordres, sections, genres, espéces & leurs variétés. pp. 28, 310
  4. Γ.Μπαμπινιώτη «Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας»
  5. Robinson, R.A. "Sparrowhawk Accipiter nisus [Linnaeus, 1758"]. BirdFacts: profiles of birds occurring in Britain & Ireland. British Trust for Ornithology. http://blx1.bto.org/birdfacts/results/bob2690.htm. Retrieved 26 February 2009
  6. Robinson, R.A.. "Sparrowhawk Accipiter nisus [Linnaeus, 1758"]. BirdFacts: profiles of birds occurring in Britain & Ireland. British Trust for Ornithology. http://blx1.bto.org/birdfacts/results/bob2690.htm. Retrieved 26 February 2009
  7. del Hoyo et al (1994) p.56
  8. Newton (1986), pp.28–30
  9. BWPi: The Birds of the Western Palearctic on interactive DVD-ROM. London: BirdGuides Ltd. and Oxford University Press. 2004. ISBN 1-898110-39-5
  10. Forsman, Dick (1999). The Raptors of Europe and The Middle East: a Handbook of Field Identification. London: Christopher Helm. pp. 244–255. ISBN 0-7136-6515-7
  11. RSPB Scotland Parliamentary Briefing: Sparrowhawks and Racing Pigeons. Edinburgh: Royal Society for the Protection of Birds. 2008
  12. Απαλοδήμος, 1988, σ. 49
  13. Πτηνά, σ. 84
  14. Αρπακτικά Πουλιά της Ελλάδας , σ. 92 και σ. 94
  15. («Πάπυρος Λαρούς-Μπριτάνικα, τόμος 16, λήμμα Γεράκι)
Στο λήμμα αυτό έχει ενσωματωθεί κείμενο από το λήμμα Eurasian Sparrowhawk της Αγγλικής Βικιπαίδειας, η οποία διανέμεται υπό την GNU FDL και την CC-BY-SA 3.0. (ιστορικό/συντάκτες).