Τουρκική κατάρριψη ρωσικού Sukhoi Su-24

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Πήδηση στην πλοήγηση Πήδηση στην αναζήτηση
Το ρωσικό Su-24M/83 που καταρρίφθηκε
Ρωσικός χάρτης του χώρου της εμπλοκής και κατάρριψης. Με κόκκινη γραμμή η πορεία του ρωσικού αεροσκάφους και μπλε του τουρκικού.

Στις 24 Νοεμβρίου 2015 και ώρα 09.24 (τοπική) μαχητικό αεροσκάφος F-16 της τουρκικής πολεμικής αεροπορίας κατέρριψε ένα ρωσικό βομβαρδιστικό τύπου Sukhoi Su-24M που επιχειρούσε δράση κατά Σύριων Τουρκμένων ανταρτών στη βόρεια Συρία.[1] Η κατάρριψη συνέβη εντός του εναέριου χώρου της Συρίας και σε απόσταση 1 χλμ νότια των Δ-ΒΔ. τουρκο-συριακών συνόρων με την αιτιολογία ότι το ρωσικό αεροσκάφος είχε παραβιάσει προηγουμένως τον εναέριο χώρο της Τουρκίας επί δεκαεπτά δευτερόλεπτα. Οι δύο Ρώσοι πιλότοι αν και εκτινάχθηκαν επιτυχώς τελικά διεσώθη μόνο ο συγκυβερνήτης, ενώ ο κυβερνήτης, φονεύθηκε στον αέρα, από τα πυρά των ανταρτών, καθ΄ ον χρόνο έπεφτε με αλεξίπτωτο. Το δε αεροσκάφος επέπεσε επί του συριακού εδάφους, 4 χλμ. νότια των συνόρων. Από δε την ομάδα εντοπισμού και διάσωσης των παραπάνω φονεύθηκε ένας ακόμη Ρώσος πεζοναύτης.[2] [3] [4] [5]

Η τουρκική "επιλογή" της κατάρριψης αυτής ανέβασε δραματικά την ήδη υφιστάμενη διεθνή ένταση μετά και το τελευταίο πολλαπλό τρομοκρατικό κτύπημα στο Παρίσι.[6] [7] Ως γεγονός κυριάρχησε επί τέσσερις ημέρες στα διεθνή μέσα ενημέρωσης με θέσεις, παραθέσεις και αντιπαραθέσεις τόσο στον στρατιωτικό όσο περισσότερο στον πολιτικό και διπλωματικό χώρο με αποκάλυψη ακόμα και νέων συμμαχιών, στη εξέλιξη και διαμόρφωση της γεωστρατηγικής της Μέσης Ανατολής.

Γενική κατάσταση πριν το επεισόδιο[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στη Συρία από το 2011 έχει ξεσπάσει ένας εμφύλιος πόλεμος κατά τον οποίο έχουν σχηματιστεί διάφορες επαναστατικές ένοπλες δυνάμεις στις οποίες έχουν εισχωρήσει ξένοι έποικοι (κυρίως Άραβες), έχοντας έτσι κατακερματίσει τη χώρα σε ζώνες ελέγχου. Οι επαναστατικές αυτές δυνάμεις δρουν κυρίως στο βόρειο και ανατολικό τμήμα της χώρας. Μεταξύ αυτών των δυνάμεων είναι και η λεγόμενη επαναστατική ταξιαρχία των Τουρκμένων που από το 2012 δρα ενάντια στο καθεστώς του Άσσαντ, με την ανοικτή υποστήριξη της Τουρκίας, στη Β. Συρία παρά τα τουρκοσυριακά σύνορα καθώς και στη περιοχή της Λατάκειας με κάποιες εκεί ομάδες.[8]
Σημειώνεται ότι από τον Ιούνιο του 2012, μετά την κατάρριψη ενός τουρκικού μαχητικού Fantom από συριακή αντιαεροπορική συστοιχία, εν μέσω καταγγελιών της Δαμασκού για παραβίαση συριακού εναέριου χώρου, καθώς και άλλων περιστατικών, η Τουρκία αλλάζοντας τους κανόνες εμπλοκής θεωρεί πλέον ως εχθρική απειλή κάθε μέσο που παραβιάζει τον εναέριο χώρο της παρά τη συριακή μεθόριο. Προ της πολιτικής εσωτερικής απελπιστικής κατάστασης για τη Συρία, η Ρωσία, μόνιμα σύμμαχός της, ανέλαβε, κατόπιν πρόσκλησης του Προέδρου Μπασάρ αλ Άσαντ από τις 30 Σεπτεμβρίου 2015 κοινή στρατιωτική αεροπορική δράση με τον συριακό εθνικό στρατό ενάντια του Ισλαμικού κράτους αλλά και των άλλων αντικυβερνητικών δυνάμεων¨δημιουργώντας δύο αεροναυτικές βάσεις, στις πόλεις Ταρτούς και Λατάκεια. Επισημαίνεται ότι και από τον Σεπτέμβριο του 2014 έχει ξεκινήσει διασυμμαχική εκστρατεία κατά του Ισλαμικού κράτους με αεροπορικές προσβολές από αεροπορικές βάσεις που έχουν αναπτυχθεί στην ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής κατά θέσεων Τζιχαντιστών και ειδικότερα κατά της συριακής πόλης Ράκα φερόμενη να αποτελεί το κέντρο τους. Στις δυνάμεις αυτές περιλαμβάνονται Αμερικανοί, Άγγλοι, Γάλλοι, Σαουδάραβες, Αυστραλοί κ.ά.[9]

Στις αρχές του Οκτωβρίου 2015 η Τουρκία και μέσω αυτής το ΝΑΤΟ διαμαρτυρήθηκαν στη Ρωσία για κάποια παραβίαση του τουρκικού εναέριου χώρου διάρκειας "μερικών δευτερολέπτων" από ένα Su-30. Γεγονός το οποίο η Ρωσία παραδέχθηκε ότι συνέβη λόγω δυσμενών καιρικών συνθηκών και διαβεβαίωσε ότι ήδη λήφθηκαν μέτρα προς αποφυγή παρόμοιου συμβάντος στο μέλλον.[10]. Στις 16 Οκτωβρίου δηλώθηκε εκ μέρους της Τουρκίας ότι την προηγουμένη μέρα κατέρριψε ένα μη επανδρωμένο αεροσκάφος (ντρον) στα τουρκοσυριακά σύνορα χωρίς να κατονομάζει χώρα προέλευσης, για το οποίο όμως Αμερικανοί εμπειρογνώμονες πιθανολόγησαν ότι επρόκειτο για ρωσικό, ενώ η Ρωσία δήλωσε ουδεμία απώλεια.[11] Την επομένη ο πρωθυπουργός της Τουρκίας Αχμέτ Νταβούτογλου δήλωσε ότι η Τουρκία θα καταρρίψει οποιοδήποτε αεροσκάφος που θα παραβιάσει τον εναέριο χώρο της.[12] Συνέπεια αυτών λίγες ημέρες αργότερα, στις 23 Οκτωβρίου (2015) συνομολογείται μνημόνιο "αμοιβαίας κατανόησης" μεταξύ των υπουργείων Εθνικής Άμυνας της Ρωσίας και των ΗΠΑ σύμφωνα με το οποίο η ρωσική Διοίκηση της Πολεμικής Αεροπορίας θα λαμβάνει όλα τα απαραίτητα μέτρα προς πρόληψη ατυχημάτων μεταξύ ρωσικών και νατοϊκών πολεμικών αεροσκαφών
Παράλληλα στις 31 Οκτωβρίου ένα ρωσικό επιβατηγό αεροσκάφος, τύπου Airbus A321-231, ανατινάζεται στον αέρα πάνω από τη χερσόνησο του Σινά, από βόμβα που είχαν τοποθετήσει τρομοκράτες του Ισλαμικού Κράτους, παρασύροντας στο θάνατο 224 επιβαίνοντες, μεταξύ των οποίων 17 παιδιά [13]ενώ στις 13 Νοεμβρίου το Παρίσι γίνεται πεδίο πολλαπλών τρομοκρατικών επιθέσεων με 129 νεκρούς, την ευθύνη των οποίων ανέλαβε με προκλητική ανακοίνωσή του την επομένη το Ισλαμικό κράτος, δηλώνοντας "πως αυτές οι επιθέσεις είναι η αρχή της καταιγίδας", προκαλώντας εύλογα τη διεθνή κατακραυγή κατά των τζιχαντιστών. Κατόπιν αυτών ο πρόεδρος της Γαλλίας Φρανσουά Ολλάντ δηλώνοντας ότι "η Γαλλία βρίσκεται σε πόλεμο". διατάζει την ενίσχυση των γαλλικών δυνάμεων στη Μέση Ανατολή με την αποστολή του γαλλικού αεροπλανοφόρου "Σαρλ ντε Γκώλ", απαιτώντας ταυτόχρονα απ΄ όλα τα κράτη-μέλη του ΝΑΤΟ να απαντήσουν συλλογικά με βάση το άρθρο 5 του Βορειοατλαντικού Συμφώνου, σύμφωνα με το οποίο επίθεση εναντίον κράτους-μέλους συνιστά επίθεση εναντίον όλης της συμμαχίας. Την επομένη, στις 15 Νοεμβρίου (ημέρα Κυριακή) συνέρχεται στη Βιέννη η Σύνοδος των υπουργών Εξωτερικών των χωρών που εμπλέκονται στη κρίση και την ίδια ημέρα συνέρχεται στην μεταβληθείσα σε φρούριο Αττάλεια, με παρουσία περισσοτέρων από 13.500 αστυνομικών, η προγραμματισμένη από καιρό διήμερη 10η σύνοδος κορυφής της G20 την οποία υποδέχεται ο Τούρκος πρόεδρος και στην οποία συμμετέχουν μεταξύ των άλλων οι πρόεδροι των ΗΠΑ, Ρωσίας, Κίνας, Γερμανίας κ.ά. ενώ τον Γάλλο πρόεδρο εκπροσωπούν ο υπουργός Εξωτερικών Λοράν Φαμπιούς και ο υπουργός οικονομικών Μισέλ Σαπέν.

Κατά τις εργασίες της συνόδου, όπου κυρίαρχο θέμα στην "ατζέντα των συζητήσεων" ήταν η σφαγή στο Παρίσι και γενικά η τρομοκρατία, ο Πρόεδρος της Ρωσίας Βλαντιμίρ Πούτιν αναφερόμενος στο Ισλαμικό κράτος αποκάλυψε καταγγέλλοντας ότι χρηματοδότες αυτού μεταξύ άλλων είναι και χώρες-μέλη της G20, καθώς και την άρνηση των ΗΠΑ σε κοινή δράση κατά των τρομοκρατών.[14] Τρεις ημέρες αργότερα από τη λήξη της συνόδου, στις 19 Νοεμβρίου, το τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών κάλεσε τον Ρώσο πρέσβη στην Τουρκία Αντρέι Καρλόφ και τον Ρώσο στρατιωτικό ακόλουθο συνταγματάρχη Αντρέι Ντόβγκερ στους οποίους επέκρινε τις ρωσικές επιχειρήσεις που πραγματοποιούνται εναντίον των "αμάχων" Τουρκμένων κοντά στη μεθόριο (περιοχή Μπαγίρμπουκατ) καθιστώντας τους σαφές ότι η Τουρκία δεν θα μείνει αδιάφορη για την ασφάλεια των παραπάνω, καθώς και στην εφαρμογή των νέων κανόνων εμπλοκής που τους έχει γνωστοποιηθεί από διμήνου.[15]

Η κατάρριψη[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Από τη πρώτη στιγμή της ανακοίνωσης της κατάρριψης του ρωσικού μαχητικού αεροσκάφους ένα στρατιωτικό θρίλερ άρχισε να εκτυλίσσεται για δύο εικοσιτετράωρα επί των πραγματικών συνθηκών του συμβάντος. Οι εκατέρωθεν ανακοινώσεις από την Άγκυρα και τη Μόσχα δίνοντας στη δημοσιότητα αντικρουόμενα στοιχεία, χάρτες, ηχογραφήσεις μηνυμάτων κ.λπ. ισχυροποιούσαν μόνο τους κατενάντιους ισχυρισμούς τους. Η μεν τουρκική πλευρά να υποστηρίζει ότι η κατάρριψη έγινε επάνω από το τουρκικό έδαφος και η πτώση του σε συριακό, η δε ρωσική πλευρά να επιμένει ότι το περιστατικό συνέβη εντός του εναέριου χώρου της Συρίας, χωρίς να έχει προηγηθεί καμία παραβίαση. Αξιοσημείωτο είναι ότι πριν ακόμα να ξεδιαλύνει το τοπίο και η τύχη των δύο Ρώσων πιλότων άρχισαν "να "τρέχουν" επίσημες ανακοινώσεις άλλων διεθνών πολιτικών και δημοσιογραφικών παραγόντων με ψυχροπολεμικό χαρακτήρα. Εν προκειμένω παραμένουν οι δύο εκδοχές.

Ρωσική εκδοχή[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ρωσικός χάρτης της πορείας του Su-24 μέχρι και της κατάρριψής του με κόκκινο χρώμα και η αντίστοιχη του τουρκικού F-16 με μπλε χρώμα

Σύμφωνα με την εκδοχή του ρωσικού Υπουργείου Άμυνας στις 24 Νοεμβρίου σημειώθηκε απώλεια μαχητικού Su-24M με ουριαίο αριθμό 83 από πυρκαγιά μετά από ΑΕ-ΑΕ πυραυλική επίθεση τουρκικού μαχητικού F-16. Συγκεκριμένα στις 09.15 (ώρα Μόσχας) στο εν λόγω ρωσικό σκάφος με πιλότους τον αντισμήναρχο Όλεγκ Πεσκώφ και τον σμηναγό Κονσταντίν Μουράκτιν ανατέθηκε η εκτέλεση επιδρομής στη περιοχή Κεπήρ - Μοτλού και Αλ Ζαΐγια στο Β-ΒΔ τμήμα της Συρίας, ΒΑ της πόλης Λατάκειας. Το σκάφος απογειώθηκε από την αεροπορική βάση Χμεϊμίμ στις 09.42 φέροντας 4 βόμβες μεγάλης εκρηκτικότητας (OFAB-250-270) με πορεία Α-ΒΑ. προς περιοχή της πόλης Μααρράτ (αρχαία ελληνική Αρρά), που βρίσκεται πάνω στον αυτοκινητόδρομο Χαλέπι-Δαμασκός, με ταχύτητα 800 χλμ/ώρα και σε ύψος 5.700 μ. σύμφωνα με το σχετικό χάρτη.
Φθάνοντας στην εν λόγω περιοχή και εκτελώντας επί εικοσάλεπτο διάφορους γύρους εποπτεύοντας την περιοχή και χωρίς να συμβεί κάποια επιδρομή στις 10.11 λαμβάνει πορεία Δ-ΒΔ με κατεύθυνση την περιοχή Κεπίρ. Ακολουθώντας ευθεία πορεία και διερχόμενο 1 χλμ νότια της εσχατιάς των τουρκοσυριακών συνόρων (ώρα 10.15), ένα λεπτό αργότερα προέβη στην πρώτη προσβολή στόχου (ώρα 10.16). Στη συνέχεια στρίβοντας αριστερά και ακολουθώντας αντίθετη πορεία επανέλαβε νέα προσέγγιση επί έτερου στόχου πλησίον του προηγουμένου και σε απόσταση 5,5 χλμ νότια των συνόρων τον οποίο και άρχισε να βομβαρδίζει ώρα 10.24. Το ίδιο ακριβώς λεπτό δέχθηκε πύραυλο ΑΕ-ΑΕ από τουρκικό μαχητικό F-16 με συνέπεια το αεροσκάφος να καταρριφθεί και να χαθεί από τις οθόνες των ραντάρ.

Ο Αρχηγός της ρωσικής πολεμικής αεροπορίας Βίκτωρ Μποντάρεφ

Σύμφωνα με τα στοιχεία του Κέντρου Διοίκησης της συριακής Αεροπορίας και Αεράμυνας κατά την ανάλυση της οθόνης του εναέριου ελέγχου στους παραπάνω χρόνους, όπως παρουσίασε ο αρχηγός της ρωσικής αεροπορίας Βίκτωρ Μποντάρεφ, διαπιστώθηκε ότι ένας εναέριος στόχος προσέγγισε τα ΒΔ συριακά σύνορα με ταχύτητα 800 χλμ/ώρα που φέρεται να έκανε την προσβολή και ακολούθως κινήθηκε βόρεια.
Συνεκτιμώντας τα στοιχεία των επίγειων συριακών ραντάρ με εκείνα που ανέφερε ο διασωθείς πιλότος επρόκειτο για δύο τουρκικά μαχητικά F-16 που φέρονται να απογειώθηκαν από την αεροπορική βάση του Ντιγιάρμπακιρ. Λαμβάνοντας υπόψη την απόσταση της βάσης αυτής με το χώρο του περιστατικού και τις δυνατότητες των εν λόγω μαχητικών αεροσκαφών εκτιμάται ως ελάχιστος χρόνος κάλυψης της απόστασης και αναχαίτισης τα 45 λεπτά της ώρας. Παρά ταύτα τα προωθημένα στα σύνορα συριακά ραντάρ κατέγραψαν τους δύο παραπάνω στόχους από ώρας 09.11 μέχρι 10.26 (1 ώρα και 15 λεπτά) να περιφέρονται δυτικότερα εντός του τουρκικού εναέριου χώρου εγγύς των συνόρων και σε ύψος 2.400 μ.

  • Ιδιαίτερα αξιοσημείωτο είναι ότι για τη συγκεκριμένη πτήση του ρωσικού Su-24M, στα πλαίσια του μνημονίου "αμοιβαίας κατανόησης" που είχε υπογραφεί ένα μήνα πριν, είχαν ενημερωθεί προηγουμένως εκπρόσωποι της πολεμικής αεροπορίας των ΗΠΑ, όπως ανέφερε τόσο ο πρόεδρος της Ρωσίας Β. Πούτιν όσο και ο αρχηγός της ρωσικής αεροπορίας. Τούτο φέρεται όμως να διαψεύσθηκε 24 ώρες αργότερα από Αμερικανούς αξιωματούχους, διατηρώντας την ανωνυμία τους.

Τουρκική εκδοχή[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Μαχητικό Φάλκον F-16C της Τουρκικής Πολεμικής Αεροπορίας

Σύμφωνα με την επίσημη τουρκική αφήγηση του περιστατικού γίνεται λόγος για δύο ρωσικά μαχητικά Su-24 τα οποία ανίχνευσαν δύο τουρκικά F-16s να προσεγγίζουν τα τουρκοσυριακά σύνορα με κατεύθυνση από Ανατολάς προς Δυσμάς. Και τα δύο ρωσικά αεροσκάφη παραβίασαν τον τουρκικό εναέριο χώρο για 17 δευτερόλεπτα με συνέπεια το ένα εκ των δύο να καταρριφθεί και να επιπέσει σε συριακό έδαφος. Προς υποστήριξη του επιχειρήματος αυτού παρουσιάσθηκε χάρτης πτήσης που απεικονίζει τη προβαλλόμενη παραβίαση χωρίς όμως τους απαραίτητους χρόνους. Παράλληλα δόθηκε στη δημοσιότητα ανάλυση ηχητικού αρχείου, των τουρκικών ενόπλων δυνάμεων που φέρονται καταγεγραμμένες οι προειδοποιήσεις της τουρκικής πολεμικής αεροπορίας προς τους Ρώσους πιλότους, μεταξύ των οποίων ακούγεται στην αγγλική: «Εδώ τουρκική πολεμική αεροπορία, προσεγγίζετε τον εναέριο χώρο της Τουρκίας. Αλλάξτε πορεία προς Νότο αμέσως.»[16] Το μήνυμα αυτό αν και φέρεται, κατά τους ισχυρισμούς, να επαναλαμβάνεται αρκετές φορές, (10 φορές εντός 5 λεπτών, όπως διατείνονται Τούρκοι αξιωματούχοι), εντούτοις σημειώνεται ότι πουθενά δε γίνεται λόγος για παραβίαση αλλά μόνο για προσέγγιση.

Σύμφωνα δε με επιστολή της Τουρκίας προς τον ΟΗΕ, μέσω του εκεί μόνιμου πρέσβη της που διέρρευσε όμως στο Διαδίκτυο από τα Wikileaks[17], η Τουρκία υποστηρίζει πως τα εν λόγω ρωσικά αεροσκάφη αγνοώντας τις προειδοποιήσεις παραβίασαν τον εθνικό εναέριο χώρο στη μεθόριο της περιοχής Χατάι σε ύψος 19.000 ποδών, για 17 δευτερόλεπτα, και σε βάθος 1,36 και 1,15 μιλίων αντίστοιχα από την μεθόριο[18], που υπόψη δημιουργεί μια εσχατιά εντός του συριακού εδάφους αποτελώντας και το νοτιότερο σημείο των τουρκο-συριακών συνόρων.[19]

Αμερικανική εκδοχή[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ενδιαφέρον εμφάνισε και η αμερικανική εκδοχή φερόμενη ως ενδιάμεση των παραπάνω. Αμερικανός αξιωματούχος αναφερόμενος στο περιστατικό στο πρακτορείο Reuters, διατηρώντας όμως την ανωνυμία του, δήλωσε ότι το ρωσικό αεροσκάφος καταρρίφθηκε στον εναέριο χώρο της Συρίας, ύστερα από μια πρόσκαιρη εισβολή δευτερολέπτων του τουρκικού εναέριου χώρου. Η δε εκτίμηση αυτή βασίσθηκε σε ανίχνευση του θερμικού ίχνους του μαχητικού Su-24.[20]

Προσπάθεια διάσωσης πιλότων[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ένα ελικόπτερο τύπου Mil Mi-8

Αμέσως με την πυραυλική βολή που δέχθηκε το ρωσικό Su-24 και την εξ αυτής απότομη στροφή που πήρε το σκάφος οι δύο πιλότοι αντιλαμβανόμενοι τη λάμψη και την ουρά λευκού καπνού και ενημερώνοντας άμεσα τον αξιωματικό ελέγχου πτήσης εκτινάχθηκαν επιτυχώς εγκαταλείποντας το σκάφος το οποίο και χάθηκε από τις οθόνες των ραντάρ. Οι κλήσεις που ακολούθησαν από τη βάση ελέγχου προς τον αντισμήναρχο Πεσκώφ στις 10.25 έμειναν αναπάντητες. Στον συναγερμό που ακολούθησε για τον εντοπισμό και διάσωση των πιλότων ενεπλάκησαν το συριακό πυροβολικό και πτήσεις πολεμικών αεροσκαφών για την εκκένωση της περιοχής από τους Τουρκμένους αντάρτες. Σε χρόνο μόλις 1,5 ώρας μετά την κατάρριψη, τουρκικός ιδιωτικός τηλεοπτικός σταθμός μετέδωσε βίντεο με τη σκηνή της πτώσης του αεροσκάφους καθώς και βίντεο με Τουρκμένους αντάρτες να προσπαθούν να σκοτώσουν τους πιλότους που έπεφταν με τα αλεξίπτωτα και αργότερα να πανηγυρίζουν γύρω από το νεκρό σώμα του ενός εξ αυτών με εικόνες που σοκάρουν. Το αρχικό αυτό βίντεο μετέδωσε και ο κρατικός τηλεοπτικός σταθμός Anadolu και στη συνέχεια όλα τα ειδησεογραφικά πρακτορεία και τηλεοπτικοί σταθμοί. Την ίδια δε ώρα Τούρκος αξιωματούχος βεβαίωνε ότι και οι δύο Ρώσοι πιλότοι έχουν διασωθεί.
Στο μεταξύ στις επίγειες δυνάμεις έρευνας έλαβαν μέρος ειδική μονάδα επίλεκτων καταδρομέων της Χεζμπολάχ που συγκροτήθηκε επί τούτου και γνώριζε πολύ καλά την περιοχή καθώς και πέντε κατάλληλα επανδρωμένα ελικόπτερα τύπου Mil Mi-8 τα οποία και κατάφεραν να εντοπίσουν και να σώσουν τον δεύτερο πιλότο-βομβαρδιστή, μετά από διαπραγμάτευση με τους αντάρτες που τον είχαν συλλάβει όμηρο. Τη διάσωσή του ανήγγειλε ο Ρώσος πτέραρχος Σεργκέι Ρουσκόι επιβεβαιώνοντας παράλληλα τον θάνατο του πρώτου πιλότου Ολέγκ Πεσκώφ από επίγεια πυρά που είχε δεχθεί στον αέρα, κατά τη κάθοδό του με αλεξίπτωτο. Στη διάρκεια των επιχειρήσεων αυτών βλήθηκε το ένα από τα πέντε ελικόπτερα με αποτέλεσμα να σκοτωθεί ένας Ρώσος πεζοναύτης και το ελικόπτερο να εκτελέσει αναγκαστική προσεδάφιση και να εγκαταλειφθεί από το πλήρωμά του. Τελικά το μεν σώμα του νεκρού πιλότου παραδόθηκε στις τουρκικές Αρχές και μέσω Άγκυρας παρελήφθη από τις ρωσικές όπου και μεταφέρθηκε στη Μόσχα με τιμές ήρωα, το δε ελικόπτερο που είχε εγκαταλειφθεί ανατινάχθηκε από τους Τουρκμένους αντάρτες με αντιαρματικό κατευθυνόμενο βλήμα (TOW), αμερικανικής κατασκευής σύμφωνα με σχετικό ρεπορτάζ.[21]

Αντιδράσεις εμπλεκομένων[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ρωσική πλευρά[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Vladimir Putin - 2006.jpg Dmitry Medvedev official large photo -1.jpg Sergey Lavrov 17.03.2010.jpeg Official portrait of Sergey Shoigu with awards.jpg Viktor Bondarev (2012).jpg
Ο Βλαντιμίρ Πούτιν Ο Ντμίτρι Μεντβέντεφ Ο Σεργκέι Λαβρόφ Ο Σεργκέι Σόιγου Βικτ. Μποντάρεφ

Μόλις ενημερώθηκε σχετικά ο πρόεδρος της Ρωσίας Πούτιν, κατά την επιστροφή του από Ιράν και ευρισκόμενος στην πόλη Σότσι όπου είχε επίσημη συνάντηση με τον Βασιλέα της Ιορδανίας Αμπντάλα Β΄[22] έκανε μεταξύ άλλων τις ακόλουθες βαρυσήμαντες δηλώσεις - καταγγελίες: "Οι Ένοπλες Δυνάμεις μας. δίνουν μια ηρωική μάχη κατά της τρομοκρατίας, χωρίς σκέψεις για τους ίδιους και τη ζωή τους, όμως η σημερινή απώλεια ήταν μια πισώπλατη μαχαιριά από συνεργούς των τρομοκρατών ..., η Ρωσία δεν ανέχεται προσβολή όπως αυτή..., οι ρωσοτουρκικές σχέσεις μετά απ΄ αυτό θα επηρεαστούν δυσμενώς". Αλλά και ο Αμπντάλα Β΄ φαινόταν συντετριμμένος από το γεγονός όταν κατά τραγική συγκυρία ένα χρόνο πριν, στις 25 Δεκεμβρίου του 2014 είχε καταρριφθεί ιορδανικό μαχητικό και ο διασωθείς με αλεξίπτωτο πιλότος συνελήφθη από τους τζιχαντιστές οι οποίοι στη συνέχεια τον έκαψαν ζωντανό.
Ο δε πρωθυπουργός της Ρωσίας Ντμίτρι Μεντβέντεφ δήλωσε: "οι ενέργειες της Τουρκίας προστατεύουν de facto το Ισλαμικό κράτος. Οι αλόγιστες και εγκληματικές ενέργειες των τουρκικών αρχών ... έχουν προκαλέσει μια επικίνδυνη κλιμάκωση των σχέσεων μεταξύ της Ρωσίας και του ΝΑΤΟ, η οποία δεν μπορεί να δικαιολογηθεί από κανένα ενδιαφέρον, συμπεριλαμβανομένης της προστασίας των κρατικών συνόρων.., το γεγονός μας υποχρεώνει να επανεξετάσουμε κοινά επιχειρηματικά σχέδια". Ο υπουργός Εξωτερικών της Ρωσίας Σεργκέι Λαβρόφ ακυρώνει την προγραμματισμένη για την επομένη ημέρα επίσκεψή του στην Άγκυρα, ενώ εξέδωσε τουριστική οδηγία επιστροφής των Ρώσων τουριστών από Τουρκία. Ο υπουργός Εθνικής Άμυνας της Ρωσίας Σεργκέι Σόιγκου χαρακτήρισε την ενέργεια της κατάρριψης εχθρική. Ο δε αρχηγός της ρωσικής πολεμικής αεροπορίας, παρουσιάζοντας το σενάριο του γεγονότος έκανε σαφή υπαινιγμό για προμελετημένη ενέδρα και κατάρριψη. Επίσης ο υπουργός Πληροφοριών της Συρίας Ουμράν Άχιντ αζ-Ζουμπί δήλωσε ότι "ο πυροβολισμός του Ρώσου πιλότου και οι ενέργειες κατ΄ αυτού θα προστεθούν στο ποινικό μητρώο των ανταρτών που δρουν στη χώρα και κατά των χωρών εκείνων που τους χρηματοδοτούν και τους εξοπλίζουν", αναφέροντας σχετικά την Τουρκία, τη Σαουδική Αραβία και το Κατάρ ως τους ισχυρότερους υποστηρικτές τους.[23] Μοσχοβίτες διαδηλωτές προσέβαλαν την τουρκική πρεσβεία πετώντας αυγά και πέτρες σπάζοντας κάποια τζάμια παραθύρων, πριν προλάβει η αστυνομία να εκκενώσει την περιοχή.[24]

Τουρκική πλευρά και συν αυτής[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Tayyip Erdoğan.JPG Ahmet Davutoğlu (cropped).jpg Mevlüt Çavuşoğlu (cropped).jpg Jens Stoltenberg February 2015.jpg 2014 - Donald Tusk (1).jpg Federica Mogherini Official.jpg
Ο Ταγίπ Ερντογάν Ο Αχμέτ Νταβούτογλου Μεβλ. Τσαβούσογλου Γενς Στόλτενμπεργκ Ο Ντόναλντ Τουσκ Φεντερίκα Μογκερίνι

Ο Πρόεδρος της Τουρκίας Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν ενημερωθείς για την κατάρριψη λίγες ώρες μετά δήλωσε ότι "η Τουρκία έχει το δικαίωμα να υπερασπιστεί τον εναέριο χώρο της...", προσθέτοντας, "χειρότερα περιστατικά δεν έχουν λάβει χώρα στο παρελθόν λόγω της συγκράτησης της Τουρκίας". Τόνισε, επίσης, ότι "οι ενέργειες της Τουρκίας ήταν σε πλήρη συμφωνία με τους νέους κανόνες εμπλοκής που εγκρίθηκαν μετά από τότε που η Συρία κατέρριψε ένα τουρκικό τζετ το 2012". Ο πρωθυπουργός της Τουρκίας Αχμέτ Νταβούτογλου σε ενημερωτική συνέντευξη τύπου υποστηρίζοντας την ενέργεια της κατάρριψης, κατά το τουρκικό σενάριο, δήλωσε μεταξύ άλλων "η Τουρκία έχει το δικαίωμα να αμυνθεί έναντι παραβιάσεων των συνόρων, αλλά τούτο δεν ισοδυναμεί με επίθεση εναντίον κάποιου από ξένο έδαφος και χώρας...", προσθέτοντας ότι ζήτησε το ΝΑΤΟ να πραγματοποιήσει έκτακτη συνεδρίαση την ίδια ημέρα". Στο λόγο του επίσης έκανε έκκληση για την επίλυση της κρίσης που συμβαίνει στη Συρία, τονίζοντας παράλληλα ότι οι επιθέσεις στη περιοχή των Τουρκμένων στη Συρία δεν θα μπορούσαν να νομιμοποιηθούν υπό την αιτιολόγηση της επίθεσης στο Ισλαμικό κράτος,. Ο δε υπουργός Εξωτερικών της Τουρκίας Μεβλούτ Τσαβούσογλου εξέφρασε τα συλλυπητήριά του για τους Ρώσους που σκοτώθηκαν, συμπληρώνοντας ότι οι Τούρκοι πιλότοι δεν ήξεραν ότι το αεροπλάνο που έπληξαν ήταν ρωσικό. Ο Πρεσβευτής της Τουρκίας στον ΟΗΕ, Σερντάρ Κιλίς, υποβάλλοντας σχετικό ενημερωτικό δελτίο του συμβάντος, κάνοντας αναφορά σε προηγούμενες επιστολές ζήτησε οι προειδοποιήσεις της Τουρκίας θα πρέπει να ληφθούν σοβαρά υπόψη. Δεκάδες Τούρκοι διαδηλωτές συγκεντρώθηκαν έξω από το Ρωσικό Προξενείο στην Κωνσταντινούπολη διαδηλώνοντας κατά των ρωσικών στρατιωτικών επιχειρήσεων στις κατοικημένες από Τουρκμένους περιοχές της Β. Συρίας.

Ο Γενικός Γραμματέας του ΝΑΤΟ Γενς Στόλτενμπεργκ, πρώην πρωθυπουργός της Νορβηγίας, ανταποκρινόμενος άμεσα στο αίτημα της Τουρκίας, υιοθετώντας την άποψή της και απορρίπτοντας εκ προοιμίου την πιθανότητα της κατάρριψης να συνέβη εκτός τουρκικών συνόρων, συγκαλώντας το απόγευμα της αυτής ημέρας έκτακτη σύσκεψη των μονίμων αντιπροσώπων των 28 χωρών-μελών της συμμαχίας στις Βρυξέλλες και μετά την ολοκλήρωση αυτής εξέφρασε την υποστήριξη της συμμαχίας προς την Τουρκία δηλώνοντας σχετικά: "Στεκόμαστε αλληλέγγυοι με την Τουρκία και υποστηρίζουμε την εδαφική ακεραιότητα της συμμάχου μας", καλώντας στη συνέχεια, δευτερευόντως, τις δύο πλευρές για αποκλιμάκωση.[25]
Σύμφωνα όμως με το πρακτορείο Ρώυτερ, κατά τη διάρκεια της σύσκεψης αν και οι 28 εκπρόσωποι καταδίκασαν την προβαλλόμενη παραβίαση πολλοί εξέφρασαν την ανησυχία τους για τον τρόπο αντίδρασης, δηλώνοντας στο πρακτορείο κάποιος διπλωμάτης "υπάρχουν και άλλοι τρόποι αντιμετώπισης τέτοιου είδους περιστατικών".[26]

Ο Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Ντόναλντ Τουσκ κάλεσε την Τουρκία και τη Ρωσία να μείνουν νηφάλιοι υποστηριζόμενος από την Ύπατη Εκπρόσωπο της Ευρωπαϊκής Ένωσης για Θέματα Εξωτερικής Πολιτικής Φεντερίκα Μογκερίνι, μετά τη συνάντησή της με τον Γενικό Γραμματέα του ΝΑΤΟ.[27]

  • Σημειώνεται ότι οι παραπάνω δηλώσεις έγιναν πριν αποσαφηνιστεί η τύχη των Ρώσων πιλότων και η διάσωση του επιζήσαντος συγκυβερνήτη.

Αναλύσεις - αποκαλύψεις[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Σύμφωνα με όλα τα παραπάνω στοιχεία αλλά και άλλων όπως έχουν δοθεί κατά καιρούς στη δημοσιότητα, επισημαίνονται τα ακόλουθα:

  1. Το περιστατικό συνέβη 11 ημέρες από τις τρομοκρατικές επιθέσεις στο Παρίσι και σ΄ ένα γενικευμένο τρομοφόβο σε πολλές πόλεις της Ευρώπης καθ΄ ον χρόνο στη Συρία συνεχίζονταν οι επιχειρήσεις της ρωσικής πολεμικής αεροπορίας με αποστολές περίπου 140 το 24ωρο.[28] Με την αποστολή του γαλλικού αεροπλανοφόρου και την ενίσχυση των γαλλικών στρατιωτικών δυνάμεων στη Συρία δημιουργήθηκε ένας άξονας κοινής συνεργασίας Γαλλίας - Ρωσίας κατά του Ισλαμικού κράτους, όπως αυτό φάνηκε στην άμεση ανταπόκριση του υπουργού Εξωτερικών της Ρωσίας στο συμβούλιο υπουργών Εξωτερικών, στη Βιέννη, ειδικά στο αίτημα που είχε διατυπώσει ο Γάλλος πρόεδρος.
  2. Από την αρχή που ξεκίνησε η Ρωσία αεροπορικές επιχειρήσεις στον εναέριο χώρο της Συρίας, όπου επιχειρούσαν και αεροπορικές δυνάμεις του ΝΑΤΟ, (ΗΠΑ, Γαλλία κ.ά.), ήταν σαφέστατα επιβεβλημένη η σύναψη σχετικού μνημονίου "αμοιβαίας κατανόησης" και σχετικής αλληλοενημέρωσης με δεδομένο μάλιστα ότι οι νατοϊκές συσκευές αναγνώρισης φίλιων δυνάμεων δεν αναγνωρίζουν αεροσκάφη εκτός συμμαχίας, διαφορετικά θα υπήρχαν επικίνδυνες εμπλοκές. Συνεπώς οι αμερικανικές υπηρεσίες γνώριζαν και ενημερώνονταν προηγουμένως για τις ρωσικές εξόδους. Αν μέσω των τελευταίων είχαν ενημέρωση οι τουρκικές υπηρεσίες παραμένει άγνωστο. Αντίθετα η χρονικά πολύ προηγούμενη παρουσία των τουρκικών αεροσκαφών από του ρωσικού δημιούργησε περίεργες υποψίες στον πρόεδρο Πούτιν.
  3. Τα διεθνή μέσα ενημέρωσης μετέδωσαν την κατάρριψη υιοθετώντας την τουρκική αναφορά στον ΟΗΕ στην οποία όμως δεν γινόταν λόγος περί του ιστορικού της παρουσίας των τουρκικών μαχητικών στο χώρο εμπλοκής, που αντίθετα αναφέρεται στην ανάλυση που παρουσίασε ο αρχηγός της ρωσικής αεροπορίας όπου η απογείωσή από τη βάση τους έγινε πολύ νωρίτερα εκείνης του ρωσικού.
  4. Όσον αφορά το τουρκικό αεροσκάφος ήταν F-16c της 182ης μοίρας που εδρεύει στην αεροπορική βάση Ντιγιάρμπακιρ. Το δε ρωσικό σκάφος που καταρρίφθηκε ήταν αεριωθούμενο βομβαρδιστικό Sukhoi Su-24M, ειδικών χαμηλών αποστολών, ένα από τα 12 που εδρεύουν στην αεροπορική βάση Χμεϊμίμ, Στη νατοϊκή ορολογία ο τύπος αυτός φέρεται με την ονομασία "ξιφομάχος" (fencer). Κατά την άποψη του διασωθέντος πιλότου-βομβαρδιστή ο πύραυλος που δέχθηκαν πρέπει να ήταν κατευθυνόμενος από θερμικό ερευνητή γι΄ αυτό και δεν υπήρξε προειδοποίηση αυτοπροστασίας σε αντίθεση με τα Su-24M2 που είναι περισσότερο βελτιωμένος τύπος σε εξοπλισμό.
  5. Σύμφωνα με το χάρτη της περιοχής και με κοινή στα δύο σενάρια τη δυτική κατεύθυνση του ρωσικού αεροσκάφους, η επικαλούμενη από τους Τούρκους παραβίαση δεν αφορούσε "εισβολή" για να υπάρξει αναχαίτιση, αλλά έστω παραβατική "διέλευση" για μόλις 17 δευτερόλεπτα, κατά δικούς τους πάντα ισχυρισμούς, όπου με δεδομένη την ταχύτητα πτήσης μεταφράζεται σε απόσταση (εύρος) περίπου 3,5 χλμ. Κατάρριψη αεροσκάφους κάτω από τέτοιες συνθήκες είναι εκ των πραγμάτων καταδικαστέα όταν μάλιστα είναι γνωστή η σκοπιμότητα και αποστολή του φερόμενου ως παραβατικού αεροσκάφους σε ακραία διέλευση. "Οι διεθνείς κανόνες εναέριας κυκλοφορίας, οι διεθνείς κανόνες εμπλοκής και γενικά η διεθνής πρακτική δεν δικαιολογούν επ΄ ουδενί την συγκεκριμένη κατάρριψη", όπως εξέφρασαν δημόσια πολλοί ανώτατοι στρατιωτικοί, μεταξύ των οποίων ο Έλληνας επίτιμος αρχηγός ΓΕΕΘΑ, πτέραρχος ε.α. Ιωάννης Γιάγκος [29], ο Αμερικανός διοικητής αεροπορικής βάσης στην Αλάσκα κ.ά.
  6. Ο τουρκικός ισχυρισμός ότι το Su-24M βλήθηκε εντός του τουρκικού εναέριου χώρου, που τέτοια δυνατότητα σε τόσο περιορισμένο χρόνο θα μπορούσαν να έχουν μόνο επίγεια αντιαεροπορικά πυροβόλα και μάλιστα σε κατάσταση όχι μόνο ετοιμότητας αλλά "εν όψει" σκόπευσης, ή ενεργοποιημένα αυτόματα αντιαεροπορικά πυροβόλα μετά από ηλεκτρονικό εγκλωβισμό, που τέτοια δεν υπήρξαν, καταρρίπτεται από το γεγονός ότι το ρωσικό Su-24M επιχειρούσε δεύτερο βομβαρδισμό σε απόσταση περίπου 5 ή 6 χλμ δυτικότερα της συνοριακής εσχατιάς, που κατά τους τουρκικούς ισχυρισμούς είχε παραβιάσει, διαφορετικά δεν θα είχε προλάβει να τον επιχειρήσει. Εξετάζοντας παράλληλα τις δραστικές δυνατότητες των πυραύλων που φέρουν τα συγκεκριμένου τύπου τουρκικά μαχητικά εκφράστηκε η πεποίθηση ότι τελικά το τουρκικό F-16c επιχειρώντας καταδίωξη εισήλθε στον εναέριο χώρο της Συρίας και από ύψος μεγαλύτερο του Su-24M εκτέλεσε την εκτόξευση.
  7. Δύο χώρες που επιχειρούν κοινές στρατιωτικές και αεροναυτικές ασκήσεις, όπως η Τουρκία και η Ρωσία, είναι αδύνατον να μην έχουν προηγουμένως γραμμή απ΄ ευθείας επικοινωνίας μεταξύ τους τα σχετικά υπουργεία ή γενικά επιτελεία. Στην προκειμένη περίπτωση υπήρχε αλλά δεν λειτούργησε εκ μέρους της Τουρκίας, σύμφωνα με σχετική αποκάλυψη του Ρώσου προέδρου, αλλά και ούτε άνοιξε δίαυλος διπλωματικής επικοινωνίας, αμέσως μετά το περιστατικό, όπως είναι σύνηθες σε παραμεθόρια περιστατικά. Αντ΄ αυτών η τουρκική πλευρά επέλεξε την άμεση ενημέρωση του ΝΑΤΟ και του ΟΗΕ, δίνοντας έτσι νατοϊκή διάσταση του εγχειρήματός της και ταυτόχρονα λαβή σε αναλυτές να παρατηρούν ότι είναι η πρώτη φορά, από το ζενίθ του ψυχρού πολέμου, μισό αιώνα πριν, που χώρα-μέλος του ΝΑΤΟ εμπλέκεται σε αερομαχία με ρωσικό πολεμικό αεροσκάφος. Κατά συνέπεια οι τουρκικές αυτές επιλογές θέτουν σε αμφιβολία να χαρακτηριστεί η εν λόγω κατάρριψη ως τυχαίο γεγονός, μετά από κάποια λανθασμένη ενέργεια, ή σφάλματος οργάνων ή πιλότου.
  8. Ο ισχυρισμός περί αγνώστου εθνικότητας αεροσκάφους που επικαλέσθηκε ο πρόεδρος της Τουρκίας και αναφέρεται και στην επιστολή προς τον πρόεδρο ασφαλείας του ΟΗΕ, με κοινοποίηση τον Γ.Γ. του Οργανισμού Μπαν Κι-Μουν, παρότι στη συνέχεια του κειμένου αποκαλύπτεται αυτή, αν βασίστηκε μόνο στα γνωστά όργανα αναγνώρισης "φίλιων δυνάμεων", (ECM), ίσως να έχει κάποια δόση αληθοφάνειας. Παραμένει όμως απορίας άξιον πως είναι δυνατόν να γίνεται επίκληση τέτοιου ισχυρισμού όταν στη νότια όμορη περιοχή η ρωσική πολεμική αεροπορία δρα με συχνότητα επιχειρήσεων 140 εξόδων το 24ωρο, όπως αναφέρθηκε παραπάνω και όταν μάλιστα, όπως επίσης έχει δημοσιευτεί, το εν λόγω ρωσικό Su-24M από ώρας 09.51 (ώρα Μόσχας) είχε εισέλθει στην εμβέλεια των τουρκικών ραντάρ και παρακολουθούταν μέχρι της κατάρριψης, δηλαδή λίγο περισσότερο από μισή ώρα, γεγονός που μαρτυρεί και ο τουρκικός χάρτης που δόθηκε στη δημοσιότητα. Σε συνδυασμό μάλιστα ότι ο χρόνος της παραβατικής διέλευσης υπέρ της συνοριακής εσχατιάς ήταν μόλις 17 δευτερόλεπτα, ο εν λόγω ισχυρισμός κρίνεται επιπρόσθετα ιδιαίτερα αποτρεπτικός παρά συναινετικός για κατάρριψη.
  9. Για τον επίσης τουρκικό ισχυρισμό, που αναφέρεται στην επιστολή-αναφορά προς ΟΗΕ, ότι έγιναν πριν την κατάρριψη δέκα εκκλήσεις σε χρόνο πέντε λεπτών στη συχνότητα κινδύνου προς το "αγνώστου εθνικότητας" μαχητικό αεροσκάφος για προσέγγιση των νότιων τουρκικών συνόρων, με εντολή νότιας απομάκρυνσης, δίνοντας μάλιστα στη δημοσιότητα περιεχόμενο των μαγνητοφωνημένων κλήσεων, εκφράστηκαν έντονες διαψεύσεις τόσο από τον πρόεδρο Πούτιν και τον αρχηγό της ρωσικής πολεμικής αεροπορίας, όσο και στη συνέχεια από τον διασωθέντα πολύ αργότερα Ρώσο πιλότο, αλλά ούτε και καταγράφηκε στα κέντρα ελέγχου πτήσεων ρωσικών και συριακών αεροσκαφών, ούτε και επιβεβαιώθηκε ότι συνέβησαν τέτοιες κλήσεις στη συχνότητα κινδύνου από άλλες νατοϊκές βάσεις που έχουν αναπτυχθεί στον συριακό και ευρύτερο χώρο.
    Σημειώνεται ότι μία προσέγγιση δεν σημαίνει και παραβίαση, μπορεί όμως ενημερωτικά να δηλώνεται προς αποτροπή παραβίασης.
    Επί του προκειμένου ιδιαίτερη έκπληξη προκάλεσε το γεγονός, όπως μετέδωσε το ρωσικό υπουργείο Άμυνας στις 26 Νοεμβρίου, ότι την προηγούμενη ημέρα, (επόμενη του συμβάντος), προσερχόμενος ο Ρώσος στρατιωτικός ακόλουθος στην Άγκυρα, στο τουρκικό υπουργείο Άμυνας προκειμένου να ενημερωθεί επί της συχνότητας κλήσεων και λάβει αντίγραφα των επί πεντάλεπτο προειδοποιήσεων των τουρκικών μαχητικών προς το ρωσικό όπως διατεινόταν η τουρκική πλευρά και όπως δημοσιεύτηκε στον τύπο, έλαβε την απάντηση ότι δεν υπάρχουν σχετικές μαγνητοταινίες και ούτε δόθηκαν τέτοια στοιχεία, εκ μέρους του υπουργείου στον τύπο, αποδίδοντας αυτά σε δημοσιογραφικούς μύθους.[30]
  10. Γενικά η κατάρριψη του ρωσικού Su-24M, με τα δεδομένα που έχουν δοθεί, (παραβίαση διέλευσης ελάχιστου χρόνου και εύρους), όπως θεωρούν έμπειροι ανώτατοι στρατιωτικοί, αναλυτές και παρατηρητές δεν ήταν μόνο προσχεδιασμένη κίνηση, αλλά και προαναγγελθείσα εμπλοκή που υπηρετεί σαφέστατα τις στρατηγικές επιδιώξεις της Άγκυρας, ειδικότερα στη περιοχή των Τουρκμένων, της δυτικής-βορειοδυτικής Συρίας. Το γεγονός ήταν μάλιστα και αναμενόμενο μετά την ευρύτητα που δόθηκε εκ μέρους της Τουρκίας και του ΝΑΤΟ προς τη διεθνή κοινή γνώμη ότι η Ρωσία προβαίνει σε παραβιάσεις εναερίου χώρου, εξ ενός και μόνο βεβαιωμένου περιστατικού. Σημειώνεται ότι η επίσημη τουρκική διαμαρτυρία προς τον Ρώσο πρέσβη και Ρώσο στρατιωτικό ακόλουθο έγινε δύο μέρες μετά όπου δύο ρωσικά μαχητικά "κλείδωσαν" ισάριθμα τουρκικά, κατά παραλληλία, στη Β-ΒΔ εσχατιά των συριακών συνόρων, χωρίς όμως να δοθεί συνέχεια.
  11. Όπως σημειώνουν και οι αρθρογράφοι αναλυτές των "Φαϊνάνσιαλ Τάιμς" η τουρκική πολεμική αεροπορία ασκεί ιδιαίτερα επιθετική τακτική σε θέματα παραβιάσεων εθνικού χώρου ακόμα και κατά χώρας μέλους του ΝΑΤΟ, όπως συμβαίνει επανειλημμένα με την Ελλάδα στο Αιγαίο[31] Ειδικότερα, στην περιοχή του εν λόγω περιστατικού, η Τουρκία τον Σεπτέμβριο του 2013 είχε καταρρίψει συριακό ελικόπτερο, ενώ τον Μάρτιο του 2014 κατέρριψε συριακό μαχητικό που είχε εισέλθει στον εναέριο χώρο της, προσπαθώντας να προασπίσει τα στρατηγικά της συμφέροντα στη ΒΔ. Συρία, όπου διαμένουν οι Τουρκμένοι, πιστεύοντας ότι η εκεί παρουσία τους περιορίζει την εδαφική επέκταση της ευρύτερης κουρδικής μειονότητας η οποία συνδέεται με το Κουρδικό Κομμουνιστικό Κόμμα (ΡΚΚ). Υπενθυμίζεται ακόμα, ότι τον Οκτώβριο του 2014 οι Τούρκοι στρατιώτες παρακολουθούσαν με απάθεια την προέλαση των Τζιχαντιστών στη σφαγή που ακολούθησε στο Κομπάνι και τον επόμενο μήνα (Νοέμβριο του 2014) η Τουρκία αρνήθηκε την παραχώρηση χρήσης της αεροπορικής βάσης του Ιντζιρλίκ σε αμερικανικά αεροσκάφη, παρότι τυγχάνει νατοϊκή αεροπορική βάση, και μάλιστα πυρηνική, προκαλώντας διεθνή κατακραυγή. Τελικά παραχωρήθηκε η χρήση τον Ιούλιο του 2015, σαφώς μετά από ικανοποίηση κάποιων απαιτήσεων. Το τελευταίο αυτό γεγονός, ως δεδομένο, αφήνει πλέον να αιωρείται η άποψη ότι τελικά στην εν λόγω κατάρριψη η Τουρκία δεν λειτούργησε ως προβοκάτορας, όπως το χαρακτήρισε ο Έλληνας υπουργός Εξωτερικών Ν. Κοτζιάς, αλλά στα πλαίσια κοινού σχεδιασμού του ΝΑΤΟ, όπως αυτό διαφάνηκε και από τις άμεσες δηλώσεις του προέδρου των ΗΠΑ και του Γ.Γ. του ΝΑΤΟ, χαρακτηρίζοντας τη Ρωσία, μετά το περιστατικό, ούτε λίγο ούτε πολύ, "ξένο σώμα" στον κοινό αγώνα της Δύσης κατά του Ισλαμικού κράτους, καθώς και από την εξαγγελθείσα 'ακατανόητη' αμερικανική επιβολή νέων οικονομικών κυρώσεων κατά της Ρωσίας.
  12. Βασική επιδίωξη και στόχος της Τουρκίας για τη συγκεκριμένη περιοχή του επεισοδίου είναι η δημιουργία και αναγνώριση μιας παραμεθόριας ζώνης απαγόρευσης πτήσεων, υπέρ του συριακού εδάφους που να καλύπτει όλη την περιοχή των Τουρκμένων και να παραμένει εκτός των στρατιωτικών επιχειρήσεων κατά του Ισλαμικού κράτους. Στην επιδίωξη αυτή αντιτάσσεται έντονα η Ρωσία κατηγορώντας τους Τουρκμένους ότι υποστηρίζουν τους Τζιχαντιστές και προβαίνουν σε εκτενή λαθρεμπόριο πετρελαίου σε βάρος της Συρίας και του Ιράκ, δια της Τουρκίας η οποία και τους εξοπλίζει. Επί του τελευταίου η Τουρκία έχει κατηγορηθεί αρκετές φορές στο πρόσφατο παρελθόν ότι ενισχύει κρυφά τους Τουρκμένους, αντικαθεστωτικούς του Άσσαντ, μεταφέροντάς τους όπλα. Ο ίδιος ο πρόεδρος της Τουρκίας μιλώντας λίγες ώρες μετά την κατάρριψη, ενώπιον δασκάλων, ομολόγησε "κομψα" τις κατηγορίες αυτές δηλώνοντας σχετικά "και τι έγινε αν η ΜΙΤ στέλνει φορτηγά γεμάτα όπλα, ...οι Τουρκμένοι έχουν το δικαίωμα να υπερασπίζουν τη ζωή τους", χαρακτηρίζοντας "προδοτική" τη σχετική εισαγγελική έρευνα που είχε διενεργηθεί επ' αυτού. Σημειώνεται ωστόσο ότι όταν τον περασμένο Μάιο η τουρκική εφημερίδα "Τσουμχουριέτ" δημοσίευσε άρθρο με φωτογραφίες φορτηγών της ΜΙΤ να μεταφέρουν όπλα και πυρομαχικά στους Τουρκμένους ο πρόεδρος Ερντογάν μήνυσε τον εκδότη ζητώντας να τιμωρηθεί ισόβια για κατασκοπεία, απόπειρα ανατροπής της κυβέρνησης και αποκάλυψης απορρήτων πληροφοριών και αποστολών.

Συνοπτικά η τουρκική επιλογή της κατάρριψης, αποτέλεσε σοβαρό στρατηγικό σφάλμα δίνοντας έτσι την υπεροχή και την ισχύ της δεύτερης κίνησης στη Ρωσία, τον φόβο της οποίας μαρτυρεί η σπουδή της έκτακτης σύγκλισης του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΝΑΤΟ, μόλις λίγες ώρες αργότερα του συμβάντος, αφενός και αφετέρου τη στρατιωτική ενίσχυση και εντατικοποίηση της δραστηριότητας της Ρωσίας στην περιοχή.

Επιπτώσεις[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι επιπτώσεις που ακολούθησαν του συμβάντος διακρίνονται σε στρατιωτικές, πολιτικές - διπλωματικές και βεβαίως οικονομικές. Σύμφωνα με αναλυτές η ρωσική αντίδραση στο γεγονός φέρεται πολυεπίπεδη με στόχο την ενίσχυση της διπλωματικής της θέσης και τη δημιουργία μιας νέας "Εγκάρδιας Συνεννόησης" για την ευρύτερη περιοχή.[32]

Στρατιωτικές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Πολιτικές - Διπλωματία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Από την πρώτη ανακοίνωση της κατάρριψης του ρωσικού αεροσκάφους που έλαβε χαρακτήρα θερμού νατοϊκού επεισοδίου ένα διπλωματικός πυρετός ξέσπασε, κυρίως από τη Δύση, με ψυχροπολεμικές αναφορές γενικά. Μετά τη συνάντηση που συνέπεσε να είχαν την ίδια μέρα ο Πρόεδρος της Γαλλίας με τον Πρόεδρο των ΗΠΑ στον Λευκό Οίκο για θέματα τρομοκρατίας αποφασίστηκε από κοινού ενέργειες για άμεση αποκλιμάκωση χαρακτηρίζοντας το εν λόγω περιστατικό "ατύχημα", προγραμματίζοντας ο Γάλλος πρόεδρος έκτακτη επίσημη επίσκεψη στη Μόσχα για συνομιλίες με τον ομόλογό του πρόεδρο Πούτιν, εγκαταλείποντας ταυτόχρονα την αρχική άποψη που είχε για την εκ των προτέρων αναγκαία απομάκρυνση του προέδρου της Συρίας Άσσαντ στις ειρηνευτικές συνομιλίες για τη Συρία, στη Βιέννη.
Ένα εικοσιτετράωρο μετά το επεισόδιο ο ΥΠΕΞ της Ρωσίας Σεργκέι Λαβρόφ, που είχε προγραμματίσει επίσημη επίσκεψη στην Τουρκία, επικοινωνώντας τηλεφωνικά με τον Τούρκο ομόλογό του Μεβλούτ Τσαβούσογλου, φέρεται να του επεσήμανε ότι η Ρωσία δεν θα προχωρήσει σε πόλεμο με αφορμή την εν λόγω κατάρριψη, ελπίζοντας ότι δεν θα επαναληφθεί παρόμοιο, αλλά και ούτε θα αποτελέσει η κατάρριψη, εκ μέρους της Τουρκίας, αιτία επιβολής ζώνης απαγόρευσης πτήσεων πάνω από τη Συρία που συνεχώς επιδιώκει, κατηγορώντας ευθέως την Τουρκία ότι υποθάλπει την τρομοκρατία, συμπληρώνοντας ότι θα υποβληθεί στο Σ.Α. του ΟΗΕ σχετικό αίτημα έρευνας στη χρηματοδότηση των τρομοκρατών του Ισλαμικού κράτους. Τέλος στην ωριαία συνομιλία του ο Λαβρόφ ξεκαθάρισε ότι δεν υπάρχει πλέον καμία προγραμματισμένη συνάντηση με τον Τούρκο ομόλογό του, παρότι φέρεται ο δεύτερος να το ζήτησε αρκετές φορές.

Λίγο αργότερα ο Σ. Λαβρόφ είχε τηλεφωνικές συνομιλίες τόσο με την επικεφαλής της ευρωπαϊκής διπλωματίας Φεντερίκα Μογκερίνι όσο και με τον ομόλογό του ΥΠΕΞ των ΗΠΑ Τζον Κέρι. Στις συνομιλίες με την πρώτη επισημάνθηκε και από τις δύο πλευρές, πως η καλλίτερη λύση στα πλαίσια της διπλωματίας είναι "η αναγκαιότητα της ένωσης των δυνάμεων εναντίον του "Νταές" (= Ισλαμικού κράτους) και ο συντονισμός των προσπαθειών τους". Στις δε συνομιλίες με τον δεύτερο, ο Τζον Κέρι επανέλαβε την έκκληση "για ψυχραιμία και διάλογο" με την Τουρκία εκφράζοντας τα συλλυπητήριά του για τον χαμό των Ρώσων στρατιωτικών.
Σε παράλληλη κίνηση ο πρέσβης της Ρωσίας στο Παρίσι Αλεξάντρ Ορλόφ κάνοντας λόγο για τη δημιουργία μιας νέας "Εγκάρδιας Συνεννόησης" τόνισε ότι σ΄ αυτήν θα μπορούσαν να συμμετέχουν όσοι είναι πρόθυμοι για τον κοινό αγώνα συμπεριλαμβανομένων της Γαλλίας, των ΗΠΑ ακόμα και της Τουρκίας, ακολουθώντας ακριβώς το σενάριο της έκκλησης του Γάλλου προέδρου μετά την τρομοκρατική επίθεση στο Παρίσι.

Στη διεθνή πολιτική σκηνή και διπλωματική σκακιέρα ιδιαίτερα αποκαλυπτικές υπήρξαν οι θέσεις πολλών ηγετών και αξιωματούχων χωρών επί του γεγονότος, όπως δίνονται ακολούθως με αλφαβητική σειρά:

  • Αζερμπαϊτζάν: Ο Πρόεδρος Ιλχάμ Αλίγεφ δήλωσε ότι το Αζερμπαϊτζάν είναι έτοιμο να καταβάλλει προσπάθειες για τη μείωση και την εξάλειψη των εντάσεων στις τουρκο-ρωσικές σχέσεις. [33]
  • Αρμενία: Ο υπουργός Άμυνας Seyran Ohanian χαρακτήρισε την κατάρριψη "πλήγμα στις προσπάθειες για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας" και "σοβαρό ατόπημα της Τουρκίας η οποία επιδεικνύει " απύθμενη υποκρισία ". [34]
  • Αυστραλία: Ο υπουργός Εξωτερικών Julie Bishop δήλωσε πως το περιστατικό, παρότι ήταν σημαντικό δεν οδήγησε σε κλιμάκωση των συγκρούσεων «σε μια ιδιαίτερα φορτισμένη κατάσταση στην περιοχή[35]
  • Γαλλία: Ο πρόεδρος Φρανσουά Ολάντ αποκάλεσε την κατάρριψη «σοβαρό» περιστατικό συμπληρώνοντας ότι η Τουρκία που είναι η πάροχος των σχετικών πληροφοριών στο ΝΑΤΟ να διερευνήσει τις συνθήκες. Κάλεσε επίσης για την αποφυγή τυχόν κλιμάκωσης της κατάστασης. [36]
  • Γερμανία: Η Καγκελάριος Άνγκελα Μέρκελ δήλωσε ότι οι χώρες έχουν το δικαίωμα να υπερασπιστούν τον εναέριο χώρο τους, αλλά το συμβάν έλαβε χώρα σε ένα πλαίσιο έντασης, και ότι είχε μιλήσει με τον Τούρκο πρωθυπουργό σε μια προσπάθεια να προωθήσει την ηρεμία. [37] Ο Αντιπρόεδρος Καγκελάριος Sigmar Gabriel χαρακτήρισε την τουρκική δράση "απρόβλεπτη". [38] Ο υπουργός Εξωτερικών Φρανκ-Walter Steinmeier έκανε έκκληση για «σύνεση και κοινή λογική» για την αντιμετώπιση του περιστατικού και ότι οι ειρηνευτικές συνομιλίες για τη Συρία, στη Βιέννη, δεν πρέπει να εκτροχιαστούν. [39]
  • Γεωργία: Η υπουργός Άμυνας Tinatin Khidasheli δήλωσε ότι η Τουρκία έχει κάθε δικαίωμα να ανταποκριθεί σε παραβιάσεις του εναέριου χώρου από τη Ρωσία, συμπληρώνοντας, ότι η Ρωσία είχε παραβιάσει εσκεμμένα τον εναέριο χώρο του ΝΑΤΟ και των κρατών μελών της ΕΕ κατά τους τελευταίους μήνες, παρά τις επανειλημμένες προειδοποιήσεις. Επίσης, σημείωσε ότι η Τουρκία είναι ένας σημαντικός εταίρος και σεβαστός παίκτης στο σημερινό κόσμο. [40]
  • Ελλάδα: Ο Έλληνας Υπουργός Εξωτερικών Νίκος Κοτζιάς εξέφρασε την αλληλεγγύη του με τη Ρωσία σε μια τηλεφωνική συνομιλία που είχε με το Ρώσο ομόλογό του Σεργκέι Λαβρόφ, [41] υποστηρίζοντας επίσης ότι η Τουρκία παραβιάζει τον ελληνικό εναέριο χώρο σχεδόν καθημερινά. [42]
  • Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής: ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Μπαράκ Ομπάμα διαβεβαίωσε τον Τούρκο ομόλογό του, Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, σε ένα τηλεφώνημα, την υποστήριξη του δικαιώματος της χώρας του να υπερασπιστεί την κυριαρχία της και ότι ήταν σημαντικό να μάθουμε τι ακριβώς είχε συμβεί, καθώς και στην αποτροπή της κλιμάκωσης. [43] Ο εκπρόσωπος του Υπουργείου Εξωτερικών Μαρκ Τόνερ δήλωσε ότι οι Σύριοι του συριακού Τουρκμενιστάν κάτω από την επίθεση έχουν το δικαίωμα στην αυτοάμυνα. [44] Οι Ηνωμένες Πολιτείες ανακοίνωσαν έναν κατάλογο με νέες οικονομικές κυρώσεις σε Ρώσους και Σύριους ιδιώτες και επιχειρήσεις. [45]
  • Ηνωμένο Βασίλειο: Ο υπουργός Εξωτερικών Φίλιπ Χάμοντ, δήλωσε ότι το περιστατικό ήταν δυνητικά σοβαρό, αλλά και ότι η Τουρκία είναι ένας σημαντικός σύμμαχος του Ηνωμένου Βασιλείου και της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Όταν ρωτήθηκε από τον αντίθετης παράταξης εργατικό βουλευτή Ντένις Σκίνερ κατά πόσον η Τουρκία θα μπορούσε ακόμη να θεωρηθεί ως σύμμαχος, ο Χάμοντ, δήλωσε ότι η Τουρκία είναι ένας σημαντικός σύμμαχος του ΝΑΤΟ, στο πλαίσιο της καταπολέμησης του ISIL και στη μεταναστευτική κρίση. [46] [47]
  • Ιράν: Ο Πρόεδρος Χασάν Ρουχανί δήλωσε ότι οι κυβερνήσεις της Ρωσίας και της Τουρκίας θα πρέπει να διερευνήσουν τις συνθήκες για να αποφευχθεί η επανάληψη τονίζοντας ότι η Τουρκία επέδειξε πρωτοφανή και αδικαιολόγητη επιθετικότητα. [48] Ο Mohammad Javad Zarif, ο Ιρανός υπουργός Εξωτερικών, δήλωσε ότι η πρόσφατη κλιμάκωση των εντάσεων μεταξύ Μόσχας και Άγκυρας σχετικά με την τουρκική κατάρριψη ενός ρωσικού τζετ μπορεί να διευθετηθεί με αμοιβαία διακριτικότητα και σύνεση. [49] Ο στρατηγός Yahya Rahim Safavi, σύμβουλος του ηγέτη του Ιράν, δήλωσε ότι η Τουρκία διέπραξε "λάθος τακτικής». [50]
  • Ιράκ: Ο Αντιπρόεδρος Νουρί αλ-Μαλίκι κατηγόρησε την Τουρκία για υποκρισία, λέγοντας ότι "τα αεροπλάνα της Τουρκίας παραβιάζουν τον ιρακινό εναέριο χώρο καθώς και της Συρίας κάθε μέρα». [51]
  • Ισραήλ: Ο υπουργός Άμυνας του Ισραήλ Μοσέ Γιααλόν δήλωσε ότι η Ρωσία ενημερώνει προηγουμένως το Ισραήλ όταν οι δυνάμεις της στη Συρία σχεδιάζουν επιχειρήσεις κοντά στα σύνορα Συρίας-Ισραήλ. Δήλωσε επίσης ότι σε ένα περιστατικό όπου ένα ρωσικό αεροσκάφος πέρασε σε ισραηλινό έδαφος επιλύθηκε άμεσα μέσω άμεσης επικοινωνίας. [52]
  • Καζακστάν: Το Υπουργείο Εξωτερικών κάλεσε τις δύο χώρες να επιδείξουν αυτοσυγκράτηση. [53] Ο δε Πρόεδρος Νουρσουλτάν Ναζαρμπάγιεφ, δήλωσε ότι το αεροπλάνο που καταρρίφθηκε συμμετείχε σε έναν πόλεμο κατά των τρομοκρατών. [54]
  • Κύπρος: Ο Πρόεδρος Νίκος Αναστασιάδης δήλωσε ότι η κατάρριψη θα υπονόμευε τις προσπάθειες για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας. [55]
  • Λετονία: Ο υπουργός Άμυνας Raimonds Bergmanis δήλωσε, στο τηλεοπτικό σταθμό LNT, ότι οι σύμμαχοι του ΝΑΤΟ είναι ενωμένοι με την Τουρκία, στο δικαίωμα να προστατεύει τον εναέριο χώρο της. Πρόσθεσε ότι υπάρχουν πολλά στοιχεία σχετικά με παραβιάσεις του τουρκικού εναέριου χώρου που πραγματοποιούνται από τα ρωσικά στρατιωτικά αεροσκάφη. [56]
  • Λιθουανία: Ο υπουργός Εξωτερικών της χώρας Λίνας Linkevicius υποστήριξε το δικαίωμα της Τουρκίας να υπερασπιστεί τον εαυτό της. [57]
  • Ουκρανία: Ο Γενικός Γραμματέας του Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας και Άμυνας Oleksandr Turchynov δήλωσε ότι η τουρκική Πολεμική Αεροπορία ενήργησε επαγγελματικά όπως οποιαδήποτε πολιτισμένη χώρα θα πρέπει να λειτουργεί, όταν ο κυρίαρχος χώρος της παραβιάζεται από πολεμικό αεροπλάνο άλλου κράτους. Πρόσθεσε ότι η Ουκρανία θα πρέπει να καταρρίψει ρωσικά αεροσκάφη, εφόσον παραβιάζουν τον εναέριο χώρο της Ουκρανίας επισταμένα. [58] [59]
  • Πακιστάν: Λίγες μέρες αργότερα, το υπουργείο Εξωτερικών της χώρας εξέφρασε ανησυχίες για τις συνεχιζόμενες εντάσεις μεταξύ της Τουρκίας και της Ρωσίας και συνέστησε οι δύο χώρες θα πρέπει να διαπραγματευτούν. [60]
  • Σερβία: Ο Πρόεδρος Τόμισλαβ Νίκολιτς δήλωσε ότι το περιστατικό ήταν "σφάλμα της Τουρκίας" και ότι η Τουρκία συχνά παραβιάζει τον ελληνικό εναέριο χώρο καθώς και της Συρίας. [61]
  • Τσεχία: Ο Πρόεδρος Μίλος Ζέμαν δήλωσε: «η επίθεση της Τουρκίας σχετικά με το τζετ δημιουργεί υποψίες ότι η Άγκυρα υποστηρίζει τους τρομοκράτες στη Συρία». [62] Ο Πρωθυπουργός Μπόχουσλαβ Σομπότκα και ο υπουργός Εξωτερικών Lubomír Zaorálek έκαναν έκκληση για καλύτερο συντονισμό μεταξύ εκείνων που αγωνίζονται στην περιοχή. [63]

Οικονομικές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Σημειώσεις[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. Δελτίο ειδήσεων STAR TV 24-11-2015 βράδυ
  2. Η κατάρριψη από το NBS News
  3. Εφημερίδας Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ 25-11-2015 Ανοιχτή σύγκρουση Πούτιν με Ερντογάν
  4. Εφημερίδας ΤΑ ΝΕΑ 25-11-2015 Παιχνίδια πολέμου
  5. Εφημερίδα ΕΘΝΟΣ 25-11-2015 Ο Ερντογάν παίζει με τη φωτιά
  6. Η Εφημερίδα των συντακτών 25-11-2015 Ρίχνουν λάδι στη φωτιά
  7. Εφημερίδα Ο Λόγος 25-11-2015 Ηχούν τύμπανα πολέμου
  8. Ποιοι είναι οι Τουρκμάνοι της Συρίας, από BBC news
  9. Εφημερίδα Έθνος 26-11-2015 Ψυχρός πόλεμος στο καυτό μέτωπο. σελ.9
  10. Το ΝΑΤΟ καταδικάζει ρωσική παραβίαση τουρκικού εναέριου χώρου
  11. Τουρκική κατάρριψη ΤΚ/Θ σκάφους
  12. Η Τουρκία θα καταρρίψει αεροσκάφη που θα παραβιάσουν εναέριο χώρο της
  13. «Ισλαμικό Κράτος: Εμείς καταρρίψαμε το ρωσικό Airbus». Η Καθημερινή. 31 Οκτωβρίου 2015. http://www.kathimerini.gr/837066/article/epikairothta/kosmos/islamiko-kratos-emeis-katarriyame-to-rwsiko-airbus. Ανακτήθηκε στις 25 Νοεμβρίου 2015. 
  14. Ο Πούτιν αποκαλύπτει χρηματοδότες του ISIS, με σχετικό video
  15. Η Τουρκία προειδοποιεί για την ασφάλεια των αμάχων Τουρκμάνων
  16. Εφημερίδα Έθνος. φ.26-11-2015, σελ.5
  17. Η επιστολή προς ΟΗΕ
  18. Εφημερίδα Έθνος 26-11-2015 σελ.5
  19. Χάρτης της περιοχής
  20. Απογευματινό δελτίο ειδήσεων STAR TV 25-11-2015
  21. Βίντεο ανατίναξης του ελικοπτέρου
  22. Δηλώσεις Πούτιν κατά συνάντηση με Αμπντάλα Β΄ στη πόλη Σότσι
  23. Ακυρώνεται η επίσκεψη ΥπΕξ Ρωσίας στην Τουρκία
  24. Προσβολή της τουρκικής πρεσβείας στη Μόσχα από διαδηλωτές
  25. Δήλωση ΓΓ-ΝΑΤΟ μετά την έκτακτη σύσκεψη
  26. Εφ. ΤΑ ΝΕΑ φ.25-11-2015, σ.22
  27. Έκκληση ΕΕ προς Τουρκία και Ρωσία για διατήρηση ηρεμίας
  28. Ελλ. περιοδικό "Πτήση και Διάστημα" Δεκεμβρίου 2015, με 12σέλιδο ειδικό αφιέρωμα "Άγκυρα: ο μεγάλος τυχοδιώκτης"
  29. Εφημερίδα Έθνος. φ.26-11-2015, σελ.4
  30. Ελληνικό περιοδικό "Ελληνική Άμυνα και Τεχνολογία", τεύχος 21ο, Δεκεμβρίου 2015, σ.6
  31. Εφημ. ΤΑ ΝΕΑ φ.25-11-2015 σ.23
  32. Εφημερίδα ΕΘΝΟΣ φ.26-11-2015, σ.03 "Πολεμικός Συναγερμός"
  33. Δήλωση του Προέδρου του Αζερμπαϊτζάν
  34. Δήλωση του υπουργού Άμυνας της Αρμενίας
  35. Δήλωση του ΥΠΕΞ της Αυστραλίας
  36. Από δελτίο του CNN
  37. Δήλωση Άνγκελας Μέρκελ
  38. Δήλωση του Γερμανού αντιπροέδρου
  39. Δήλωση του ΥΠΕΞ Γερμανίας
  40. Δηλώσεις της υπουργού Άμυνας της Γεωργίας
  41. Αναφορά στις τουρκικές παραβιάσεις του ελληνικού FIR
  42. Ομοίως, αναφορά από το περιοδικό "The Week"
  43. Δελτίο ειδήσεων BBC
  44. «Επίσημο δελτίο». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 21 Δεκεμβρίου 2015. Ανακτήθηκε στις 5 Ιανουαρίου 2016. 
  45. Ειδήσεις του "Τηλέγραφου"
  46. Ειδήσεις από τη "Γκάρντιαν"
  47. Ειδήσεις από τον "Τηλέγραφο"
  48. Δήλωση Προέδρου του Ιράν
  49. Δήλωση ΥΠΕΞ του Ιράν
  50. Δήλωση του Ιρανού αξιωματούχου
  51. Δήλωση του Ιρακινού Αντιπροέδρου
  52. Δήλωση του Ισραηλινού υπουργού Άμυνας
  53. Δήλωση του ΥΠΕΞ του Καζακστάν
  54. Η Θέση του Προέδρου της χώρας
  55. «Σχετικό δημοσίευμα κυπριακού τύπου». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 26 Νοεμβρίου 2015. Ανακτήθηκε στις 5 Ιανουαρίου 2016. 
  56. Σχετικό δημοσίευμα επί των δηλώσεων του υπουργού Άμυνας της χώρας
  57. Σχετική δήλωση του ΥΠΕΞ της Λιθουανίας
  58. Δήλωση του Ουκρανού αιωματούχου
  59. «Η θέση της Ουκρανίας έναντι της Ρωσίας». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 26 Νοεμβρίου 2015. Ανακτήθηκε στις 5 Ιανουαρίου 2016. 
  60. Δήλωση του ΥΠΕΞ του Πακιστάν
  61. Η δήλωση του Προέδρου της Σερβίας
  62. Η δήλωση του Προέδρου της Τσεχίας
  63. Οι εκκλήσεις των Τσέχων για συντονισμό των εμπλεκομένων

Πηγές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]