Ο βασιλικός

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση

Ο βασιλικός είναι δράμα του Αντώνιου Μάτεση.

Υπόθεση[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στη διάρκεια της εορτής του Καρναβαλιού ο Φιλιππάκης Γιαγυρόπουλος φλερτάρει την κόρη του άρχοντα Δάρειου Ρονκάλα, Γαρουφαλιά και στο τέλος της βραδυάς την αφήνει έγκυο. Ο Φιλιππάκης γνωρίζοντας το σκάνδαλο που θα ξεσπάσει θέλει να την αποκαταστήσει. Όμως εμπόδιο σε αυτά τα του τα σχέδια είναι η δευτοροκλασάτη κοινωνική καταγωγή του σε σχέση με την οικογένεια της Γαρουφαλιάς. Ο Δάρειος αγνοώντας ταπραγματικά κίνητρα του νέου, νομίζει πως εποφθαλμιά την προίκα της κόρης του. Αν και η γυναίκα του και ο γιος του προσπαθούν να τον μεταπείσουν εκείνος μένει αμετάπιστος. Επιθυμεί μάλιστα να κλείσει την κόρη του σε μοναστήρι, ενώ απειλεί και να σκοτώσει τον Φιλιππάκη εξαιτίας μίας εσφαλμένης πληροφορίας που λαμβάνει. Για μια γλάστρα με βασιλικό, την οποία συμπτωματικά επιχειρούν να κλέψουν δύο μεθυσμένοι από το παράθυρο του σπιτιού του Ρονκάλα. Ο μπράβος του χτυπά και σκοτώνει με πιστόλι τον έναν από τους δύο, νομίζοντας πως είναι ο Φιλιππάκης. Με την αποκάλυψη της αλήθειας και την παρέμβαση του αδερφού της Γαρουφαλιάς, Δραγανίγου, ο Ρονκάλας αναγκάζεται να δώσει πλέον τη συγκατάθεσή του στο γάμο των δύο νέων. Το έργο συνολικά χωρίζεται σε πέντε πράξεις και τριανταδύο σκηνές.[1]

Εκδοτική διαδρομή[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Πρόκειται για το μοναδικό θεατρικό έργο του Αντώνιου Μάτεση. Γράφεται το 1829-1830[2] και εκδίδεται το 1859 στο τυπογραφείο του Γεωργίου Ρωσσολίμου[3]. Το 1881 περιλαμβάνεται στα Άπαντα Αντωνίου Μάτεσι μετά ιστορικών προλεγομένων, σημειώσεων και γλωσσαρίων, Εν Ζακύνθω. Το 1934 εκδίδεται στο περιοδικό Μηνιαίος Κόσμος, το 1952 στην Ελληνική Δημιουργία του Σπυρίδωνα Μελά.[4]

Παραστασιολογική διαδρομή του έργου[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο Βασιλικός ανεβηκε για πρώτη φορά στη Ζάκυνθο το 1832 από ερασιτεχνικό θίασο ευγενών. Επίσης υπάρχει η μαρτυρια πως το έργο παιζόταν από ερασιτέχνες στο χωρίο Γερακάρι στις Απόκριες. Στις 24 Μαρτίου 1927 ανεβαίνει στην Αθήνα από την Επαγγελματική Σχολή Θεάτρου σε σκηνοθεσία Φώτου Πολίτη. Έπαιζαν μεταξύ άλλων οι Ν. Παπαδόπουλος, Κ.Οικονομίδης, Πέλος Κατσέλης, Χρ. Ευθυμίου, Γ.Δαμασιώτης. Στο Εθνικό πρωτοανέβηκε τον Φεβρουάριο του 1935 σε σκηνοθεσία Ροντήρη και με τον Γιώργο Γληνό στο ρόλο του Ρονκάλα. Συμπρωταγωνιστές του ήταν οι Σοφία Αλκαίου, ο Αλέξης Μινωτής,η Μαρία Αλκαίου, Ο Χρίστος Ευθυμίου. Σκηνικά Κλεόβουλος Κλώνης και κουστούμια Αντώνης Φωκάς. Το 1950 ξαναπαίχθηκε από την ιδια σκηνή (σκηνοθεσία Ροντήρης, σκηνικά κοστούμια των Κλώνη και Φωκά αντίστοιχα, και τους Θόδωρο Αρώνη, Ελένη Χαλκούση, Νίκος Χατζίσκος, Ρ. Μυράτ, Ι.Αυλωνίτης, Μαρία Αλκαίου, Θ.Ανδριακόπουλος, Άρης Μαλιαγρός, Διονύσης Παπαγιαννόπουλος, Χριστόφορος Νέζερ, Παντελής Ζερβός. Το 1964 με σκηνοθεσία Μινωτή και τους Λυκούργο Καλέργη, Πέτρος Φυσσούν, Ελένη Ζαφειρίου, Βέρα Ζαβιτσιάνου, Νίκο Τζόγια, Όλγα Τουρνάκη, Παντελή Ζερβό κλπ.[5]

Η γλώσσα του έργου[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Είναι γραμμένο σε πεζό λόγο και ρέουσα δημοτική γλώσσα.[6] Όπως σημειώνει ο νεοελληνιστής Μάριο Βίττι«[...]πολύ εύκολα επισημαίνεται η σταθερή παρουσία του Σολωμού στα δράμα του Μάτεση»[7] Ο Δε Βιάζης θεωρεί πωςη γλώσσα του έργου είναι καθαρωτάτη κι ας υπάρχουν στο έργο Ζακύνθιοι τινές βαρβαρισμοί,ιδιωτισμοί και χυδαϊσμοί κάτι που ο Μάτεσις επέλεξε ίνα και η γλώσσα αντιπροσωπεύση την εποχήν και χαρακτηρίση κάλλιον τα πρόσωπα. Ο Κ. Πορφύρης μιλάει για την πλούσια γλώσσα του, ο Λίνος Πολίτης για τη ζωντανή δημοστική του,ενώ ο Λέων Κουκούλας συνδέει τον ζωντανό ιδιωματικό λόγο του με τον ηθογραφικό ρεαλισμό. Ο ιστορικός του θεάτρου Γιάννης Σιδέρης λέει πως λόγω της γλώσσας παραγνωρίστηκε ενώ η Γλυκερία Μπουμπουλίδου επισημαίνει πως αν και γραμμένο σε τοπικό ζακυνθινό ιδίωμα και με πολλές ιταλικές εκφράσεις ο λόγος του έργου ρέει αρμονικά.[8] Για την Χρυσούλα Καραντζή-Ανδρειωμένου, τα πρόσωπα του έργου ομιλούν το καθένα με το δικό του ύφος ανάλογο της μόρφωσής του και της κοινωνικής του καταγωγής. Οι ζακυνθινοί διαλεκτισμοί του δίνουν ηθογραφικό χαρακτήρα.[9]

Ειδολογική περιγραφή[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο ίδιος ο Μάτεσις στην Προειδοποίηση, η οποία προτάσσεται εν είδει εισαγωγής στην έκδοση του έργου σημειώνει, Το παρόν όθεν δύναται μάλλον να ονομασθή ιστορική μυθιστοριογραφία δραματικώς παριστανομένη ή κωμωδία. Δηλώνει,επίσης,πως επιχείρησε την παράστασιν[...]εικόνος του τε χαρακτήρος και των ηθών και εθίμων της εποχής, εν η υοτίθεται ότι η πράξις έλαβε χώραν[10] Η λογοτεχνική γενιά του 1880 και οι γλωσσικοί αγώνες του 1900 το φέρνουν σε προδρομικό επίπεδο ως προς το θέατρο των ιδεών. Επίσης θεωρείται προδρομικό του ηθογραφικού δράματος του τέλους του 19ου αι. [11]

Επιρροές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο Μάτεσης έχει δεχθεί επιδράσεις από τον Φιλάργυρο του Μολιέρου που κι αυτός είναι τυραννικός με την οικογένειά του. Οι ερευνητές έχουν συσχετίσει τον Βασιλικό και με το έργο Λουίζα ΜίλλερΡαδιουργία και έρως) του Φρίντριχ Σίλερ με κυρίαρχες και εκεί τις ταξικές αντιθέσεις αλλά με τραγική κατάληξη κάτι που δεν ισχύει ώς προς το φινάλε του Βασιλικού.[12] Επίσης άλλοι θεατρολόγοι το συσχετίζουν με την Πενθερά του Τερέντιου, την οποία ο Μάτεσις είχε μεταφράσει.[13]ο Άγγελος Τερζάκης συσχετίζοντάς το με εξωτερικές ομοιότητες το συνδέει με την Ιλαροτραγωδία του Καλλίστου και της Μελιμπέα, γνωστή και ως Σελεστίνα του Fernardo de Rojas,ενώ ο Μήτσος Λυγίζος με τον Δον Κάρλο του Shiller.[14] Αναλογίες εντοπίζονται μεταξύ του Οικογενειάρχη του Ντιντερό και τον Βασιλικό ως προς τη ρεαλιστική τους γραφή, το θεματικό τους πλαίσιο (οικογενειακές αντιθέσεις με ευρύτερες κοινωνικές προεκτάσεις)[15]

Κοινωνική ανάλυση του έργου[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η δράση του τοποθετείται στη Ζάκυνθο του 1712 υπό Βενετική κυριαρχία και συγκεκριμένα στη δεύτερη περίοδο της Βενετοκρατίας. Τότε που η διοίκηση ήταν διεφθαρμένη και οι κοινωνική διαπάλη αριστοκρατών και ποπολάρων έντονη. Όμως σε αυτό κυριαρχούν τα στοιχεία του Διαφωτισμού και της Γαλλικής Επανάστασης σε αντιπαράθεση με την παλιά φεουδαρχία. Φορέας αυτών των αντιλήψεων είναι ο γιος του Δάρειου Ρονκάλα, Δραγανίγος, μετά τις σπουδές του στο Παρίσι ο οποίος πρεσβεύει τις νέες θέσεις για την κοινωνική δικαιοσύνη και ισότητα των γυναικών[16] Το γεγονός πως αναφέρεται στην Βενετοκρατία αν και γραμμένο στα 1830 επί Αγγλοκρατίας δηλαδή, δείχνει την αγγλοφιλία του συγγραφέα και την επιθυμία του να αφήσει στο απυρόβλητο τους προστάτες του νησιού του. Η αναδρομή του τονίζει την παρακμή και την ασυδοσία των Βενετικών αρχών και την ευταξία των Άγγλων. Ωστόσο άλλοι μελετητές τονίζουν πως χρησιμοποιεί την Βενετοκρατία ως άλλοθι για να ασκήσει κριτική σε κάθε ξένη κατοχή, αφού αν αναφερόταν ευθέως στους άγγλους αυτό θα είχε αρνητικές επιπτώσεις στον ίδιο και στο έργο του.[17]Έτσι το κάνει «για λόγους ασφαλείας»[18]

Για τον μαρξιστή Κορδάτο, «ο Βασιλικός είναι το πρώτο κοινωνικό δράμα στη Νέα Ελλάδα. Δεν είναι απλή ηθογραφία. Ο Μάτεσης δραματοποιεί τους κοινωνικούς αγώνες της Ζακύνθου. Κι ακόμα έμμεσα διαμαρτύρεται για τη σκλαβιά της γυναίκας και κηρύχνει την απελευθέρωσή της»[19] Το έργο γράφεται στην εποχή ανόδου του αστισμού και κλονισμού του φεουδαρχικού καθεστώτος. Ο Ρονγκάλας είναι τυπικός εκπρόσωπος του ετανησιακού φεουδαρχισμού και φίλος των Βενετσιάνων κατακτητών. Ο γιος του όμως Δραγανίγος είναι ο «εκπρόσωπος του προοδευτικού αστισμού» και «αγαπάει τους ποπολάρους»[20]Για το Κορδάτο είναι ένα έργο το οποίο πρέπει να πάιζεται τακτικά αλλά οι αρμόδιοι δεν το προωθούν επικαλούμενοι το ζακυνθινό γλωσσικό ιδίωμα. Αλλά ο Κορδάτος αναρωτιέται υπαινικτικά, «Να είναι άραγε μόνο αυτός ο λόγος;»[21]

Εκδόσεις[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Αντώνιος Σ. Μάτεσις, Ο Βασιλικός, εκδ.Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 1999
  • Αντώνιος Μάτεσις, Ο Βασιλικός,εκδ.Πελεκάνος, 2004
  • Αντώνιος Μάτεσις, Ο Βασιλικός, επιμέλεια: Δημήτρης Λέκκας,εκδ.Συλλογή, 2008

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. Γιώργος Πεφάνης, «Ρίζες και άνθη του επτανησιακού θεάτρου. Ο Βασιλικός του Αντωνίου Mάτεσι», Επιστημονική Επετηρίς της Φιλοσοφικής Σχολής Αθηνών, τομ.32 (2000),σελ.127
  2. Γιώργος Πεφάνης, «Ρίζες και άνθη του επτανησιακού θεάτρου. Ο Βασιλικός του Αντωνίου Mάτεσι», Επιστημονική Επετηρίς της Φιλοσοφικής Σχολής Αθηνών, τομ.32 (2000),σελ.115
  3. Γιώργος Πεφάνης, «Ρίζες και άνθη του επτανησιακού θεάτρου. Ο Βασιλικός του Αντωνίου Mάτεσι», Επιστημονική Επετηρίς της Φιλοσοφικής Σχολής Αθηνών, τομ.32 (2000),σελ.125
  4. Γιώργος Πεφάνης, «Ρίζες και άνθη του επτανησιακού θεάτρου. Ο Βασιλικός του Αντωνίου Mάτεσι», Επιστημονική Επετηρίς της Φιλοσοφικής Σχολής Αθηνών, τομ.32 (2000),σελ.125
  5. Γιώργος Πεφάνης, «Ρίζες και άνθη του επτανησιακού θεάτρου. Ο Βασιλικός του Αντωνίου Mάτεσι», Επιστημονική Επετηρίς της Φιλοσοφικής Σχολής Αθηνών, τομ.32 (2000),σελ.126-127
  6. Mario Vitti, Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας, εκδ.Οδυσσέας, Αθήνα, 1987, σελ.241
  7. Mario Vitti, Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας, εκδ.Οδυσσέας, Αθήνα, 1987, σελ.244
  8. Χρυσούλα Καραντζή-Ανδρειωμένου, «Η θεατρική γλώσσα και οι γραμματικές πεποιθήσεις του Αντωνίου Μάτεσι (1794-1875)», στο: ΣΤ' Διεθνές Πανιόνιο Συνέδριο, (Ζάκυνθος, 23-27 Σεπτεμβρίου 1997) : πρακτικά τ.4 (2004), σελ. 153-154
  9. Χρυσούλα Καραντζή-Ανδρειωμένου, «Η θεατρική γλώσσα και οι γραμματικές πεποιθήσεις του Αντωνίου Μάτεσι (1794-1875)», στο: ΣΤ' Διεθνές Πανιόνιο Συνέδριο, (Ζάκυνθος, 23-27 Σεπτεμβρίου 1997) : πρακτικά τ.4 (2004), σελ.154
  10. παρατίθεται στο: Χρυσούλα Καραντζή-Ανδρειωμένου, «Η θεατρική γλώσσα και οι γραμματικές πεποιθήσεις του Αντωνίου Μάτεσι (1794-1875)», στο: ΣΤ' Διεθνές Πανιόνιο Συνέδριο, (Ζάκυνθος, 23-27 Σεπτεμβρίου 1997) : πρακτικά τ.4 (2004), σελ.152
  11. Βάλτερ Πούχνερ, «Ο βασιλικός», Ανθολογία Νεοελληνικής Δραματουργίας,τομ.Β,1 Από την Επανάσταση του 1821 ως τη Μικρασιατική Καταστροφή, εκδ.Μ.Ι.Ε.Τ., Αθήνα, 2006, σελ.77, 81
  12. Βάλτερ Πούχνερ, «Ο βασιλικός», Ανθολογία Νεοελληνικής Δραματουργίας,τομ.Β,1 Από την Επανάσταση του 1821 ως τη Μικρασιατική Καταστροφή, εκδ.Μ.Ι.Ε.Τ., Αθήνα, 2006, σελ.80 Γιώργος Πεφάνης, «Ρίζες και άνθη του επτανησιακού θεάτρου. Ο Βασιλικός του Αντωνίου Mάτεσι», Επιστημονική Επετηρίς της Φιλοσοφικής Σχολής Αθηνών, τομ.32 (2000),σελ.144
  13. Γιώργος Πεφάνης, «Ρίζες και άνθη του επτανησιακού θεάτρου. Ο Βασιλικός του Αντωνίου Mάτεσι», Επιστημονική Επετηρίς της Φιλοσοφικής Σχολής Αθηνών, τομ.32 (2000),σελ.143
  14. Γιώργος Πεφάνης, «Ρίζες και άνθη του επτανησιακού θεάτρου. Ο Βασιλικός του Αντωνίου Mάτεσι», Επιστημονική Επετηρίς της Φιλοσοφικής Σχολής Αθηνών, τομ.32 (2000),σελ.144
  15. Γιώργος Πεφάνης, «Ρίζες και άνθη του επτανησιακού θεάτρου. Ο Βασιλικός του Αντωνίου Mάτεσι», Επιστημονική Επετηρίς της Φιλοσοφικής Σχολής Αθηνών, τομ.32 (2000),σελ.145
  16. Βάλτερ Πούχνερ, «Ο βασιλικός», Ανθολογία Νεοελληνικής Δραματουργίας,τομ.Β,1 Από την Επανάσταση του 1821 ως τη Μικρασιατική Καταστροφή, εκδ.Μ.Ι.Ε.Τ., Αθήνα, 2006, σελ.78-79
  17. Γιώργος Πεφάνης, «Ρίζες και άνθη του επτανησιακού θεάτρου. Ο Βασιλικός του Αντωνίου Mάτεσι», Επιστημονική Επετηρίς της Φιλοσοφικής Σχολής Αθηνών, τομ.32 (2000),σελ.147
  18. Mario Vitti, Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας, εκδ.Οδυσσέας, Αθήνα, 1987,σελ.242
  19. Γιάνης Κορδάτος, Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας, τόμος πρώτος, εκδ.Επικαιρότητα, Αθήνα, 1983, σελ.383
  20. Γιάνης Κορδάτος, Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας, τόμος πρώτος, εκδ.Επικαιρότητα, Αθήνα, 1983,σελ.382
  21. Γιάνης Κορδάτος, Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας, τόμος πρώτος, εκδ.Επικαιρότητα, Αθήνα, 1983,σελ.383

Πηγές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Βάλτερ Πούχνερ, «Ο βασιλικός», Ανθολογία Νεοελληνικής Δραματουργίας,τομ.Β,1 Από την Επανάσταση του 1821 ως τη Μικρασιατική Καταστροφή, εκδ.Μ.Ι.Ε.Τ., Αθήνα, 2006, σελ77-101
  • Γιώργος Πεφάνης, «Ρίζες και άνθη του επτανησιακού θεάτρου. Ο Βασιλικός του Αντωνίου Mάτεσι», Επιστημονική Επετηρίς της Φιλοσοφικής Σχολής Αθηνών, τομ.32 (2000),σελ.107-152 (και στο: του ιδίου Τοπία της δραματικής γραφής. Δεκαπέντε μελετήματα για το ελληνικό θέατρο, εκδ. Ίδρυμα Κώστα και Ελένης Ουράνη, Αθήνα 2003, σσ. 15-75)
  • Mario Vitti, Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας, εκδ.Οδυσσέας, Αθήνα, 1987
  • Γιάνης Κορδάτος, Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας, τόμος πρώτος, εκδ.Επικαιρότητα, Αθήνα, 1983
  • Χρυσούλα Καραντζή-Ανδρειωμένου, «Η θεατρική γλώσσα και οι γραμματικές πεποιθήσεις του Αντωνίου Μάτεσι (1794-1875)», στο: ΣΤ' Διεθνές Πανιόνιο Συνέδριο, (Ζάκυνθος, 23-27 Σεπτεμβρίου 1997) : πρακτικά τ.4 (2004), σελ. 149-158

Επιπλέον βιβλιογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Σαραγά Εύα, «Στα χρόνια του Βασιλικού» στο: Ο Βασιλικός του Αντωνίου Μάτεση, επιμ. Έφη Γιαννοπούλου, εκδ. Εθνικό Θέατρο, Αθήνα 2011, σσ. 9-10
  • Σιδέρης Γιάννης, «Ο Βασιλικός του Μάτεση. Ένα έξοχο νεοελληνικό έργο», Θέατρο, 14 (1964), σσ. 37-41
  • Σπάθης Δημήτρης, «“Ο Βασιλικός” του Α. Μάτεση στο εύφορο χώμα του Διαφωτισμού», Ο Πολίτης, τ.χ. 100 (1989), σσ. 54-63.
  • Νικόλαος Τσαμπούκος, Βασιλικός Ένα δράμα τιμής με αίσιον τέλος ΕΑΠ,2011
  • Σπύρος Αλ. Καββαδίας, «Ο Βασιλικός του Αντ. Μάτεση»,Δελτίον Αναγνωστικής Εταιρείας Κέρκυρας, τομ.25 (2003), σσ. 103-119

Εξωτερικοί σύνδεσμοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]