Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Πήδηση στην πλοήγηση Πήδηση στην αναζήτηση
Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης
Flag of Greece (1822-1978).svg
Ελεύθερη Ελλάδα
EAM-Greece-Poster-Lighthouse-1944.jpg
Ημερομηνία σχηματισμού10 Μαρτίου 1944
Ημερομηνία διάλυσης5 Νοεμβρίου 1944
Πρόσωπα και δομές
Επικεφαλής της κυβέρνησηςΑλέξανδρος Σβώλος
Αναπληρωτής επικεφαλής της κυβέρνησηςΕυριπίδης Μπακιρτζής
Συμμετέχοντα κόμματαΚ.Κ.Ε. - Σοσιαλιστικό Κόμμα Ελλάδας (Σ.Κ.Ε.) - Αγροτικό Κόμμα Ελλάδας (Α.Κ.Ε.) - Ένωση Λαϊκής Δημοκρατίας
Κατάσταση στο νομοθετικό σώμαΚυβέρνηση της Ελεύθερης Ελλάδας
Ιστορία
Εκλογές23 Απριλίου 1944
Προηγούμενη-
ΔιάδοχηΚυβέρνηση Γεωργίου Παπανδρέου Εθνικής Ενότητος 1944


Η «Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης» (Π.Ε.Ε.Α.) - γνωστή και ως «Κυβέρνηση του βουνού» - (Απρίλιος - Νοέμβριος 1944) - ήταν η κυβέρνηση που σχηματίστηκε από το Ε.Α.Μ. και τα συνεργαζόμενα με αυτό κόμματα και οργανώσεις, κατά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, στην Ελεύθερη Ελλάδα, με σκοπό την διοίκηση και την οργάνωση της δημόσιας ζωής στις απελευθερωμένες [1] από τους Γερμανούς, περιοχές, ενώ στην κατεχόμενη Ελλάδα κυβερνούσε η δωσιλογική κυβέρνηση Ράλλη και η επίσημη κυβέρνηση της χώρας βρισκόταν εξόριστη στο Κάιρο.
Η κυβέρνηση, με έδρα της το χωριό Βίνιανη στο νομό Ευρυτανίας, σχηματίστηκε στις 10 Μαρτίου του 1944 με προσωρινό πρόεδρο τον Ευρυπίδη Μπακιρτζή. Το σχήμα διευρύνθηκε στις 10 Απριλίου του 1944 ταυτόχρονα με την ανάληψη της προεδρίας από τον Αλέξανδρο Σβώλο.
Η Π.Ε.Ε.Α, ως κυβέρνηση των απελευθερωμένων περιοχών της χώρας, έλαβε μέρος στις διαπραγματεύσεις που έγιναν κατά το συνέδριο του Λιβάνου, για τον σχηματισμό της μελλοντικής ελληνικής κυβέρνησης. Τέσσερα μέλη της Π.Ε.Ε.Α έλαβαν μέρος ως υπουργοί στην κυβέρνηση του Γεωργίου Παπανδρέου αλλά και στην επόμενη Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας και πάλι υπό τον Γεώργιο Παπανδρέου.
Τελικά η ΠΕΕΑ, αφού εκπλήρωσε τους σκοπούς της, αυτοδιαλύθηκε στις 5 Νοεμβρίου του 1944.

Ο σχηματισμός της κυβέρνησης[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Με την εξάπλωση και τις επιτυχίες της Εθνικής αντίστασης, ένα μεγάλο μέρος της ηπειρωτικής Ελλάδας είχε διαφύγει από τον έλεγχο των Γερμανών αλλά και της κυβέρνησης των Αθηνών. Όπως σημειώνει και ο μελετητής της ιστορίας αυτής της περιόδου Δημήτριος Ζέπος, στο βιβλίο του «Λαϊκή δικαιοσύνη εις τας ελευθέρας περιοχάς της υπό κατοχήν Ελλάδος»,
«...Η μόνη σχέση των κοινοτήτων με την κυβέρνηση των Αθηνών ήταν πλέον η προσπάθεια της κυβέρνησης να συγκεντρώσει την παραγωγή των κοινοτήτων και ως αντάλλαγμα είχε να προσφέρει κάποια είδη μονοπωλίου αλλά και τη βοήθεια του Ερυθρού Σταυρού.»
Σε αυτές τις απελευθερωμένες περιοχές, το ΕΑΜ και οι τοπικές οργανώσεις του ανέλαβαν στην αρχή, να υποκαταστήσουν το κράτος, ενισχύοντας κυρίως τους θεσμούς της τοπικής αυτοδιοίκησης. Αργότερα, η διοίκηση πέρασε στα χέρια του ΕΛΑΣ, ο οποίος με τις λεγόμενες «Διατάξεις» του, ρύθμιζε τα σημαντικότερα ζητήματα της κοινής ζωής. Με βάση αυτές τις «Διατάξεις», συστήθηκαν νέα αντιπροσωπευτικότερα κοινοτικά όργανα, που ασχολήθηκαν κυρίως με τις άμεσες βιοτικές ανάγκες του πληθυσμού, όπως την εξασφάλισης σίτισης και ρουχισμού, την φροντίδα των απόρων, τον συντονισμό με τις υπηρεσίες του Ερυθρού Σταυρού, την εύρεση εργασίας και την καταβολή βοηθημάτων σε ανέργους, κ.α.. Τον Δεκέμβριο του 1943, το ΕΑΜ καλεί όλους τους πολιτικούς φορείς εντός και εκτός Ελλάδας, να συνεννοηθούν για να δημιουργηθεί στην Ελεύθερη Ελλάδα, με «Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας», που θα αναλάμβανε την καθοδήγηση του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα, και την ομαλή επιστροφή στην δημοκρατία, μετά την διαφαινόμενη ήττα του Άξονα.
Συγκεκριμένα, στην ανακοίνωση τη κεντρικής επιτροπής του ΕΑΜ, με ημερομηνία 14 Δεκεμβρίου 1943 αναγράφεται μεταξύ άλλων:
«Η Κεντρική Επιτροπή του ΕΑΜ καλεί όλα τα πολιτικά κόμματα που ειλικρινά αγωνίζονται για τη λευτεριά και τις ελευθερίες του λαού να συνεννοηθούν πάνω στη βάση να σχηματισθεί εδώ στην Ελλάδα από τώρα Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας, που θα αναλάβει και την ενιαία διεξαγωγή του Εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα και την ομαλή λύση του πολιτειακού ζητήματος, σύμφωνα με τη λαϊκή θέληση. Το ΕΑΜ με τη δήλωσή του αυτή αναιρεί και πάλι ριζικά τη συκοφαντία πως εννοεί να μονοπωλήσει τον Εθνικό Αγώνα και να δώσει αυθαίρετες λύσεις στο πολιτειακό ζήτημα, ξαναγυρίζει στην πρόταση που έκαναν οι αντιπρόσωποί του στο Κάιρο για το σχηματισμό πλατιάς κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας με προϋπόθεση τη δήλωση του βασιλιά για τη μη επάνοδό του στην Ελλάδα πριν από το δημοψήφισμα....»[2].
Αυτή η πρόταση απορρίφθηκε από τους παλαιούς πολιτικούς αλλά και από την εξόριστη κυβέρνηση Τσουδερού, αφού σύμφωνα με το σκεπτικό του Πρωθυπουργού, Εμμανουήλ Τσουδερού, η κυβέρνηση έπρεπε να βρίσκεται στο εξωτερικό για να έχει επαφή με τους συμμάχους, αλλά και γιατί στην Ελλάδα δεν υπήρχε σχηματισμένο πολεμικό μέτωπο, με περιοχές οριστικά απελευθερωμένες. [3]. Ωστόσο αυτή η πρόταση του ΕΑΜ δεν έπεσε τελείως στο κενό, αφού έγινε αφορμή προσέγγισης με τον Αλέξανδρο Σβώλο και άλλες σημαντικές προσωπικότητες εκτός του κομμουνιστικού χώρου. Κατά τους επόμενους μήνες θα συνεχιστούν οι διαπραγματεύσεις για τον σχηματισμό μίας, κοινής κυβέρνησης οικουμενικού χαρακτήρα, αλλά τελικά δεν θα καταλήξουν πουθενά.

Ύστερα από τις δυο συνεδριάσεις των κεντρικών επιτροπών του Κ.Κ.Ε και του Ε.Α.Μ. τον Ιανουάριο του 1944, αποφασίστηκε τελικά ο σχηματισμός της κυβέρνησης, ακόμα και χωρίς την στήριξη των άλλων πολιτικών χώρων. Στις 10 Μαρτίου 1944 η Π.Ε.Ε.Α. εξέδωσε την ιδρυτική της διακήρυξη και στις 12 Μαρτίου, η νέα κυβέρνηση ορκίστηκε. Συγκεκριμένα, η ορκωμοσία έγινε στο κτίριο του δημοτικού σχολίου της Βίνιανης, παρουσία του εφημέριου του χωριού, του αρχιερατικού επιτρόπου της περιφέρειας, του κοινοτάρχη της Βίνιανης και του στρατηγού Στέφανου Σαράφη (ως αρχηγού του αντάρτικου στρατού). Τα πέντε μέλη της κυβέρνησης πήραν τον παρακάτω όρκο:

[4]

Σύνθεση της κυβερνητικής επιτροπής[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Προσωρινή Διοίκηση (10 Μαρτίου - 18 Απριλίου 1944

Ευρυπίδης Μπακιρτζής
Ηλίας Τσιριμώκος
Γιώργης Σιάντος
Μανώλης Μάντακας
Κώστας Γαβριηλίδης

Οριστική Διοίκηση (10 Απριλίου - 9 Οκτωβρίου 1944

Ο Αλέξανδρος Σβώλος κατά την διάρκεια συνεδρίασης της Π.Ε.Ε.Α.

[5]

Η Εκπαίδευση[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το καλοκαίρι του 1944 η ΠΕΕΑ ασχολήθηκε και με το εκπαιδευτικό: τον Ιούλιο αποφάσισε την ίδρυση δύο ολιγόμηνων Παιδαγωγικών Φροντιστηρίων (λειτούργησαν και τα δύο) στα οποία θα φοιτούσαν «προσωρινοί δάσκαλοι που δεν έχουν παιδαγωγική μόρφωση και νέοι και νέες τελειόφοιτοι γυμνασίου που επιθυμούν να διοριστούν προσωρινοί δάσκαλοι[...] στην Ελεύθερη Ελλάδα».[6] Εκεί θα διδάσκονταν ΄΄Στοιχεία Παιδαγωγικής, Ψυχολογίας και Διδακτικής΄΄, ΄΄Νέα Ελληνικά΄΄, ΄΄Ελληνική Ιστορία΄΄. Τον Αύγουστο οργανώθηκε στη Λάσπη Ευρυτανίας μεγάλο Παιδαγωγικό Συνέδριο.[7] Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται και η έκδοση δύο αναγνωστικών του Δημοτικού Τα Αετόπουλα και Ελεύθερη Ελλάδα. Το περιεχόμενό τους εξηγείται «από τον επαναστατικό χαρακτήρα των συνθηκών», όμως «παρουσιάζει τα ίδια παιδαγωγικά μειονεκτήματα με τα κρατικά»[8] Επιτροπές του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ στις οποίες πιθανώς συμμετείχε και ο Δημήτρης Γληνός , υπέβαλαν Σχέδιο μιας Λαϊκής Παιδείας. Ως σκοπός της παιδείας προσδιορίζεται η πνευματική, ηθική και υλική ανύψωση του ΄΄εργαζόμενου λαού΄΄,[7] ορίζεται η αποκλειστική χρήση της δημοτικής με την παράλληλη καθιέρωση του μονοτονικού και την κατάργηση της ιστορικής ορθογραφίας. Αναφορικά με την οργάνωση του συστήματος προβλέπεται διοικητική αποκέντρωση, και οι εξής βαθμίδες: α)προσχολική περίοδος (0-6 χρονών) με παιδαγωγικούς σταθμούς, β)νηπιαγωγεία (4-6 ετών), γ) οκτάχρονο δημοτικό, τετράχρονη Μέση Εκπαίδευση (Γυμνάσια, τεχνικές σχολές, καλλιτεχνικές), και Ανώτατες σχολές.[8]

Σημειώσεις[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Η ΠΕΕΑ συμμετείχε στο Συνέδριο του Λιβάνου με τριμελή επιτροπή εκ των: Α. Σβώλου, Α. Αγγελόπουλου και Ν. Ασκούτση.
  • Στις 26 Ιουλίου 1944, και ενώ οι εργασίες στη Διάσκεψη δεν είχαν ολοκληρωθεί, 8 Σοβιετικοί με επικεφαλής τον συνταγματάρχη Ποπώφ ρίπτονται με αλεξίπτωτο σε βουνό της "ελεύθερης Ελλάδας" όπου και συναντώνται με τον Σιάντο, χωρίς ποτέ να γίνει γνωστό τo αντικείμενο των συζητήσεών τους.
  • Στις 15 Αυγούστου του 1944 η ΠΕΕΑ απέστειλε στην ελληνική κυβέρνηση του Καΐρου τηλεγράφημα δια του οποίου δηλώθηκε η πλήρης υποταγή της στη "γραμμή Παπανδρέου".

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. η ορεινή περιοχή που εκτεινόταν από τον Κορινθιακό κόλπο ως τα σύνορα με τη Γιουγκοσλαβία και από τις δυτικές πλαγιές της Πίνδου ως την ανατολική ακτογραμμή της Ελλάδας http://www.ime.gr/chronos/14/gr/1940_1945/resistance/05.html
  2. Θανάσης Χατζής: «Η νικηφόρα επανάσταση που χάθηκε», εκδ. "Παπαζήση", 1983, σελ. 28-29
  3. Γιάννης (Ζαν Μαρί) Σκαλιδάκης: «Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης (1944). Ένας τύπος επαναστατικής εξουσίας. Πολιτικές, οικονομικές και κοινωνικές παράμετροι». Διδακτορική διατριβή Α.Π.Θ., Θεσσολονίκη 2012
  4. https://www.rizospastis.gr/story.do?id=3719380
  5. https://www.rizospastis.gr/story.do?id=2442503
  6. Αλέξης Δημαράς, «Εκπαίδευση : πόλεμος, κατοχή, εμφύλιος (1940-1949)», Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Εκδοτική Αθηνών, τομ. ΙΣΤ, 2000, σελ. 549
  7. 7,0 7,1 όπ.π.
  8. 8,0 8,1 όπ.π

Εξωτερικοί σύνδεσμοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Σχετική βιβλιογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Βασίλης Μπούρας, «Η Πολιτική επιτροπή εθνικής απελευθέρωσης Π.Ε.Ε.Α., Ελεύθερη Ελλάδα 1944», Εκδότης: Διογένης, 1983
  • Βερβενιώτη Τασούλα, «Η θεσμοθέτηση του δικαιώματος της ψήφου των γυναικών από το ελληνικό αντιστασιακό κίνημα 1941–1944», Δίνη. Φεμινιστικό Περιοδικό, Αφιέρωμα: ιστορία, γυναίκες, φύλο, τχ. 6,(1993), σ. 180– 195.
  • Ζέπος Δημήτρης, Λαϊκή Δικαιοσύνη. Εις τας ελευθέρας περιοχάς της υπό κατοχήν Ελλάδος, εκδ.Μορφωτικό Ίδρυμα της Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδος, Αθήνα, 1986
  • Γιάννης Σκαλιδάκης, Η πολιτική της ΠΕΕΑ απέναντι στο σώμα των μόνιμων αξιωματικών, Κλειώ-ΠΕΡΙΟΔΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ ΓΙΑ ΤΗ ΝΕΟΤΕΡΗ ΙΣΤΟΡΙΑ,τ/χ.3(καλοκαίρι 2006),σελ.121-145