Βιομηχανική επανάσταση

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση
Η ατμομηχανή του Βατ, που έπαιξε βασικό ρόλο στη Βιομηχανική Επανάσταση.

Η Bιομηχανική Επανάσταση ήταν ένα ιδιαίτερα σύνθετο σύστημα ραγδαίων μεταβολών και ανακατατάξεων - τεχνικών, οικονομικών, κοινωνικών και πνευματικών - οι οποίες οδήγησαν για πρώτη φορά στην εμφάνιση της "εκβιομηχανισμένης" (industrialized) κοινωνίας στη Μεγάλη Βρετανία μεταξύ των ετών 1760 - 1860. Την αλλαγή αυτή ακολούθησαν ανάλογες, αλλά όχι και ταυτόσημες βιομηχανικές επαναστάσεις και στις άλλες ευρωπαϊκές κοινωνίες που από την αγροτική κυρίως μορφή τους επέφεραν την εκβιομηχάνισή τους. Ιδιαίτερα επηρεάστηκε η Γαλλία και αργότερα οι ΗΠΑ σε σχέση με το τρόπο λειτουργίας και ανάπτυξης της οικονομίας και της δομής της κοινωνίας. Οι ιδέες του διαφωτισμού που κυριαρχούσαν την εποχή αυτή, ήρθαν να ντύσουν με το πνευματικό μανδύα το σύνολο των μεταρρυθμίσεων και στον ιδεολογικό μεταρρυθμιστικό χάρτη.

Πολλοί ιστορικοί της οικονομίας ερίζουν ως προς το παραπάνω χρονικό προσδιορισμό όπως και προς τον χαρακτήρα, τον ρυθμό και την έκταση τόσο επί της βρετανικής όσο και επί των μεταγενέστερων βιομηχανικών επαναστάσεων, λόγω ακριβώς της πολυπλοκότητας των φαινομένων αυτών, κατά τους παραπάνω μεταβληθέντες τομείς, που εμποδίζει έτσι μια ενιαία ακρίβεια του ορισμού.

Ιστορία του όρου[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο όρος "Βιομηχανική Επανάσταση" εγκαινιάσθηκε πολύ αργότερα σε σχέση με την περίοδο που αυτή εκδηλώθηκε. Πρωτοαναφέρθηκε σχεδόν στα μέσα του 19ου αιώνα και μάλιστα σαν ένα μέσον σύγκρισης μεταξύ του γαλλικού ταξικού εμφυλίου πολέμου που ονομάστηκε Γαλλική επανάσταση και των εντυπωσιακών οικονομικών και τεχνικών μεταβολών που συνέβαιναν την ίδια εποχή στη Μεγάλη Βρετανία. Ειδικότερα ο όρος πέρασε σε ακαδημαϊκή χρήση αμέσως μετά τη δημοσίευση των σχετικών διαλέξεων του A. Toybee[1], το 1884, όπου πολύ γρήγορα και καθιερώθηκε ως ιδιαίτερα επιτυχής σε λαϊκή χρήση.

Χαρακτηριστικά[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Τα κύρια χαρακτηριστικά της Βιομηχανικής Επανάστασης ήταν:

  1. H εκτεταμένη χρήση νέων τεχνικών μέσων που περιόριζαν τη χειρωνακτική εργασία, αυξάνοντας την παραγωγή και μειώνοντας το κόστος των προϊόντων,
  2. H αξιοποίηση νέων μορφών ενέργειας,
  3. H εφαρμογή καινοτομιών στη μεταλλουργία,
  4. H ανάδειξη του εργοστασίου ως του βασικού τόπου παραγωγής, όπου συγκεντρώθηκε η πλειοψηφία των εργατών και τέλος
  5. Oι υψηλοί ρυθμοί ανάπτυξης.

Το νεότευκτο οικονομικό σύστημα του καπιταλισμού οδήγησε αρχικά, από τη μία πλευρά τους ιδιοκτήτες των μέσων παραγωγής σε οικονομική ανάπτυξη και πλουτισμό και από την άλλη μετέτρεψε τους εργαζόμενους σε θύματα εκμετάλλευσης και οικονομικής εξαθλίωσης. Το κράτος τήρησε αρχικά ουδέτερη στάση σ' αυτή τη σύγκρουση συμφερόντων, στη συνέχεια όμως, μέσα από κοινωνικές ανακατατάξεις και μετά τις επαναστατικές εκρήξεις και τη σταδιακή άνοδο των σοσιαλιστικών κινημάτων, υιοθέτησε ένα παρεμβατικό ρόλο αναδιανομής του πλούτου (Κεϋνσιανή ρύθμιση). Η Τεχνική δεν ήταν προφανώς η μοναδική συνιστώσα που ώθησε στη Βιομηχανική Επανάσταση, έπαιξε όμως αποφασιστικό ρόλο με τον εκμηχανισμό των παραγωγικών διαδικασιών, την αυξανόμενη αξιοποίηση των πορισμάτων της επιστήμης και τη χρήση όλο και περισσότερων υλικών, μορφών ενέργειας και πληροφοριών. Η δεσπόζουσα θέση της Τεχνικής στην οικονομία άρχισε να απαιτεί μεγαλύτερο αριθμό ανθρώπων με εξειδικευμένες γνώσεις, με αποτέλεσμα να ιδρυθούν στο 19ο αιώνα τεχνικές και πολυτεχνικές σχολές κάθε κατευθύνσεως και επιπέδου. Αυτή η βελτίωση της κατάρτισης είχε ως αποτέλεσμα, πέρα από την άνοδο του γενικότερου μορφωτικού επιπέδου της κοινωνίας, νέες τεχνικές βελτιώσεις, επινοήσεις και εφευρέσεις[2].

Καινοτομίες[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Κορυφαίο επίτευγμα της Βιομηχανικής Επανάστασης θεωρείται η εφεύρεση της ατμομηχανής στη Μεγάλη Βρετανία, οι εφαρμογές της οποίας επεκτάθηκαν σε διάφορους τομείς της οικονομίας, και ο σιδηρόδρομος. Το πρώτο τρένο κυκλοφόρησε το 1830 στη Μεγάλη Βρετανία, ενώ τα επόμενα χρόνια σιδηροδρομικό δίκτυο άρχισε να κατασκευάζεται στη Μεγάλη Βρετανία, τη Γαλλία και άλλα κράτη. Ουσιαστικά ο σιδηρόδρομος έφερε την επανάσταση στις μεταφορές. Αντίστοιχα στις θαλάσσιες μεταφορές την επανάσταση έφερε η χρήση ατμόπλοιου που έκανε τις μεταφορές ασφαλείς και γρήγορες. Άλλα περίφημα επιτεύγματα ήταν η μηχανή εσωτερικής καύσης, η παραγωγή ηλεκτρισμού και ο τηλέγραφος με τον οποίο χρησιμοποιείται ηλεκτρισμός για να μεταδοθεί μέσα από καλώδια ένα μήνυμα φτιαγμένο από σήματα. Την περίοδο της βιομηχανικής επανάστασης έγιναν πολλές καινοτομίες που βοήθησαν στην ανάπτυξη κάποιων τεχνών και στην επίτευξη κάποιων κατασκευών. Μερικές καινοτομίες ήταν η εκτεταμένη χρήση των νέων τεχνικών μέσων όπως ο σιδηρόδρομος , το ατμόπλοιο , το αυτοκίνητο και το αεροπλάνο, επίσης η εφαρμογή καινοτομιών στην μεταλλουργία και υφαντουργία ήταν πολύ σημαντική. Μετά το 1880 έγιναν νέοι βιομηχανική κλάδοι που συνδέονταν με την επιστημονική έρευνα. Η χημεία πέρασε από τον χώρο του εργαστηρίου στην μαζική παραγωγή. Επαναστατικές επιστημονικές ανακαλύψεις γέννησαν την οργανική χημεία και επέτρεψαν την παραγωγή μεγάλων ποσοτήτων συνθετικών βαφών, λιπασμάτων, πλαστικών υλών και εκρηκτικών (δυναμίτιδα). Χάρη στη χημεία αναπτύχθηκαν, ακόμη, οι βιομηχανίες φαρμάκων, ψυγείων, φωτογραφικών και κινηματογραφικών ειδών. Πρωτοπόρος αναδείχθηκε η Γερμανία. Παράλληλα, ο ηλεκτρισμός αποτέλεσε, ίσως, την κυριότερη καινοτομία του δεύτερου μισού του 19 αι., τόσο ως πηγή ενέργειας για τους ηλεκτρικούς κινητήρες όσο και ως μέσο φωτισμού. Στο δεύτερο μισό του 19 αι., η εξέλιξη των κινητήρων και η ενσωμάτωση τους σε οχήματα είχε ως αποτέλεσμα την δημιουργία του αυτοκινήτου, αλλά και τον πειραματισμό στην δημιουργία ιπτάμενων μηχανών, των πρώτων αεροπλάνων. Τέλος άλλες καινοτομίες έγιναν στα μέσα μετάδοσης ήχου σε μεγάλες αποστάσεις (ηλεκτρικός τηλέγραφος, τηλέφωνο, ασύρματος τηλέγραφος) τα οποία έκαναν ευκολότερη την επικοινωνία.

Εκτός, όμως, από την Ευρώπη, ο αντίκτυπος της Bιομηχανικής Eπανάστασης έφτασε και στον υπόλοιπο κόσμο μέσω των εξερευνήσεων στις αποικίες των ευρωπαϊκών δυνάμεων.

Βιομηχανικές πόλεις[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στις πρώτες βιομηχανικές πόλεις που δημιουργήθηκαν στις κορυφές λόφων υπήρχαν 30 με 40 εργοστάσια. Γύρω από τα εργοστάσια βρίσκονταν μικρά, φτωχικά εργατικά σπιτάκια, στα οποία οι άνθρωποι ζούσαν μέσα στην αθλιότητα και το θάνατο.Τα σπιτάκια των εργατών ήταν μονώροφα, από σανίδια και με σπασμένα τζάμια. Στο καθένα στριμώχνονταν δέκα με δεκαπέντε άνθρωποι που δεν είχαν άλλη επιλογή. Γύρω από τα σπίτια των εργατών υψώνονταν τα εργοστάσια, ενώ πυκνά μαύρα σύννεφα υψώνονταν πάνω από την πόλη. Έτσι περιγράφει το Μάντστεστερ της Αγγλίας ο Γάλλος ιστορικός και διπλωμάτης Αλέξις ντε Τοκβίλ. Αλλά, και ο βρετανός συγγραφέας Κάρολος Ντίκενς στο μυθιστόρημά του Δύσκολοι Καιροί περιγράφει μια βιομηχανική πόλη, το Κόκταουν. Ήταν μια βιομηχανική πολιτεία από κόκκινα τούβλα, με μηχανές και ψηλές καμινάδες και ένα ποτάμι στο οποίο έτρεχε βρώμικο κόκκινο νερό από τις μπογιές. Οι άνθρωποι έμπαιναν και έβγαιναν όλοι την ίδια ώρα κάθε μέρα για να πάνε να κάνουν την ίδια δουλειά. Το Κόκταουν ήταν έτσι, καταλήγει ο Ντίκενς, γιατί υπήρχε η βιομηχανία που του έδινε ζωή. Η Βιομηχανική Επανάσταση υπήρξε μια από τις χειρότερες φάσεις που πέρασε η διαβίωση των ανθρώπων στην πόλη, καθώς ο δηλητηριώδης καπνός σκέπαζε τα πάντα, ενώ τα ποτάμια δηλητηριάζονταν και οι καπνοί από τον άνθρακα κολλούσαν παντού.

Εργάτες[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η νέα κοινωνική ομάδα ήταν οι εργάτες και οι εργάτριες .Οι εργάτες που κατασκεύαζαν τα βιομηχανικά προϊόντα δεν είχαν τα χρήματα που χρειάζονταν για να τα αγοράσουνε .Οι εργάτες ζούσαν σε άσχημες συνθήκες και δεν είχαν σίγουρη και σταθερή δουλειά. Οι περισσότεροι από αυτούς ζούσαν σε μικρά δωμάτια στο κέντρο της πόλης. Οι κακές συνθήκες υγιεινής προκαλούσαν επιδημίες. Έτσι πολλοί άνθρωποι πέθαιναν από φυματίωση και χολέρα. Οι εργάτες ξεχώριζαν από τη δουλειά που έκαναν, από την ειδίκευση που είχαν ,από την καταγωγή τους ,από το φύλο και την ηλικία τους .Άλλοι έπαιρναν μεγαλύτερα μεροκάματα και άλλοι μικρότερα, άλλοι είχαν σταθερές δουλειές και άλλοι όχι. Οι πρώτες εργατικές οργανώσεις δημιουργηθήκαν στη Μεγάλη Βρετανία μετά το 1820.Στη συνέχεια δημιουργηθήκαν για κάθε επάγγελμα ξεχωριστά εργατικά συνδικάτα. Αρχικά δεν ήταν νόμιμα , γιατί οι εργοδότες και οι κυβερνήσεις αντιδρούσαν .Αργότερα όμως αναγκαστήκαν να τα αναγνωρίσουν .Μετά οι εργάτες έκαναν απεργίες για να καλυτερεύσουν τις συνθήκες εργασίας τους και να έχουν περισσότερα δικαιώματα .Τα εργατικά στρωματά είχαν σημαντική συμμετοχή σε όλα τα επαναστατικά κινήματα που έγιναν στις ευρωπαϊκές χώρες το 1830 και το 1848.Μετα το 1840 οι κυβερνήσεις στα βιομηχανικά κράτη πήραν τα πρώτα μετρά για να βελτιώσουν τις συνθήκες εργασίας .Τα πρώτα εργατικά νομοθετήματα περιόρισαν την γυναικεία και την παιδική εργασία πρώτες εργατικές ενώσεις προστάτευαν τα μέλη τους και τις οικογένειες τους από αρρώστιες, ατυχήματα, θανάτους κτλ., αλλά και από το νέο μεγάλο κίνημα: την ανεργία. Στη Γαλλία το 1841 ορίστηκε με νόμο το 8ωρο για τα παιδιά 8-12 χρονών, στην Μεγάλη Βρετανία το 1842 απαγορεύθηκε στις γυναίκες να κατεβαίνουν στα ορυχεία και το 1847 καθιερωθήκαν σε ορισμένους κλάδους της βιομηχανίας 10 ώρες δουλειά.

Αστοί[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι Αστοί ήταν πλούσια άτομα (βιομήχανοι, μεγαλέμποροι, τραπεζίτες, ή μεγαλογιατροί) .Σε όποια Ευρωπαϊκά κράτη αναπτύχθηκε η βιομηχανία, οι αστοί γίνονταν πάντα η πιο ισχυρή κοινωνική ομάδα.Οι αστοί, ως οι πιο πλούσιοι, είχαν στα χέρια τους όλα τα μέσα παραγωγής, για παράδειγμα, βιομηχανικές μηχανές και χρήματα για να αγοράσουν νέες ύλες και για να έχουν εργάτες. Για τους Αστούς είχε μεγάλη σημασία η επιτυχία τους στην εργασία και η μόρφωσή τους. Κατά τον 19ο αιώνα, οι Αστοί προσπάθησαν να συμμετέχουν και αυτοί στην πολιτική εξουσία, επειδή υπήρχαν πιο φιλελεύθερα καθεστώτα. Γενικά ,δηλαδή, οι Αστοί ήταν πολύ πλούσιοι άνθρωποι οι οποίοι ζούσαν με πάρα πολλά χρήματα, και είχαν μεγαλύτερη εξουσία από κάθε άλλη κοινωνική τάξη τον 19ο αιώνα.

Οικονομικός φιλελευθερισμός και καπιταλισμός[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο νέος τρόπος οργάνωσης της οικονομίας ονομάστηκε οικονομία της ελεύθερης αγοράς ή κεφαλαιοκρατία ή καπιταλισμός. Ιδεολογική βάση αυτού του συστήματος υπήρξε ο οικονομικός φιλελευθερισμός. Σύμφωνα με αυτόν ,οι επιχειρηματίες είχαν το δικαίωμα να πράττουν ό,τι εκείνοι έκριναν αναγκαίο για να κερδίζουν. Στο σύστημα αυτό το ατομικό συμφέρον θεωρούνταν σημαντικότερο του κοινωνικού.

Η ανάγκη συγκέντρωσης τεράστιων κεφαλαίων για να ιδρυθούν μεγάλες βιομηχανίες οδήγησε στη δημιουργία εταιριών με τη συμμετοχή πολλών κεφαλαιούχων.Το κεφάλαιο αυτών των επιχειρήσεων εκφράζονταν σε μετοχές.Ανάλογα με το ποσοστό συμμετοχής στην εταιρεία ο κάθε κεφαλαιούχος είχε έναν αριθμό μετοχών. Την ίδια εποχή δημιουργήθηκαν μεγάλες τράπεζες που συγκέντρωναν κεφάλαια τα οποία δάνειζαν σε επιχειρηματίες με τόκο. Η ανάγκη μείωσης του κόστους παραγωγής προκάλεσε συγχωνεύσεις και οδήγησε στη δημιουργία ολιγοπωλίων και μονοπωλίων, δηλαδή τεράστιων επιχειρήσεων που κατόρθωναν να κυριαρχήσουν στην αγορά. Παράλληλα άρχισαν να ξεσπούν, οικονομικές κρίσεις όταν η αγορά αδυνατούσε να απορροφήσει την παραγωγή. Έτσι άρχισε να αμφισβητείται ο απόλυτος οικονομικός φιλελευθερισμός και να συζητείται η κρατική παρέμβαση στην οικονομία.

Σοσιαλισμός[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι πρώτες σοσιαλιστικές θεωρίες εμφανίστηκαν τον 19ο αιώνα με σκοπό την αντιμετώπιση των έντονων προβλημάτων, που αντιμετώπιζαν οι τότε κοινωνίες. Το κύριο προτέρημά τους ήταν το κοινωνικό συμφέρον και όχι το ατομικό. Γι' αυτό άλλωστε πήρε αυτή την ονομασία (αγγλική λέξη: social=κοινωνικός).

Ουτοπικός Σοσιαλισμός[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Αυτή η μορφή σοσιαλισμού παρουσιάζει μια εξιδανικευμένη κοινωνία, η οποία είναι σχεδόν αδύνατον να πραγματοποιηθεί. Πρωτεργάτες αυτής της θεωρίας θεωρούνται οι Σαιν Σιμόν, Φουριέ, Όουεν, Μπλαν, Προυτόν.

Μαρξισμός[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το 1848 οι δύο γερμάνοι Καρλ Μαξ και Φρίντριχ Ένγκελς δημοσίευσαν το "Κομμουνιστικό Μανιφέστο". Αργότερα ο πρώτος έφερε στην δημοσιότητα ένα τρίτομο έργο με τίτλο "Το Κεφάλαιο". Με αυτά τα δύο έργα εμφανίστηκαν οι απόψεις που υποστήριζαν ότι κύρια αιτία της κοινωνικής αδικίας ήταν το γεγονός ότι τα μέσα παραγωγής άνηκαν σε μικρό αριθμό αστών. Έτσι αναπτύχθηκε η ιδέα πως η εργατική τάξη θα έπρεπε να δημιουργήσει ένα πολιτικό κόμμα που θα ανέτρεπε τον καπιταλισμό και θα έπαιρνε στα χέρια του τα μέσα παραγωγής δημιουργώντας έτσι μια ταξική κοινωνία χωρίς εκμετάλλευση ανθρώπων. Αυτές οι ιδέες έγιναν γνωστές ως μαρξισμός.

Συνδικαλισμός[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Μέχρι και πριν το 1830 η κατάσταση των συνθηκών εργασίας ήταν τραγικές και προκαλούσαν τον ξεσηκωμό των εργατών. Μετά το 1830 ξεκίνησαν μία μεγάλη προσπάθεια για την καθιέρωση κάποιων θεμελιωδών δικαιωμάτων, όπως η οκτάωρη εργασία. Το 1838 η αγγλική ένωση εργατών διατύπωσε πολιτικά αιτήματα μέσω της διακήρυξης ‘’Χάρτα του Λαού’’. Την 1 Μαΐου 1886 έγινε απεργία του Σικάγου με αίτημα την καθιέρωση της οκτάωρης εργασίας, η οποία δυστυχώς έληξε άδοξα με τον θάνατο πολλών διαδηλωτών. Από τότε αυτή η μέρα γιορτάζεται ως παγκόσμια ημέρα των εργατών. Στα τέλη του 19ου αιώνα επιτεύχθηκε ο περιορισμός των ωρών εργασίας σε δέκα, η δημιουργία των ταμείων ασφάλισης και η υπογραφή συλλογικών συμβάσεων εργασίας.

Πολιτική Οργάνωση των Εργατών[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το 1864 ιδρύθηκε στο Λονδίνο η πρώτη Διεθνής Ένωση Εργατών, γνωστή και ως πρώτη Διεθνής που διαλύθηκε όμως το 1876 λόγω των διαφωνιών που είχαν οι σοσιαλιστές. Ωστόσο, το 1889 ιδρύθηκε στο Παρίσι η δεύτερη Διεθνής στην οποία συμμετείχαν εξ’ ολοκλήρου πολιτικά κόμματα τα οποία δέχονταν τον μαρξισμό. Όλα τα επόμενα χρόνια δημιουργήθηκαν σοσιαλιστικά και εργατικά κόμματα με άμεσο σκοπό τους να ανέλθουν στην κυβέρνηση μέσω εκλογών. Όμως υπήρχαν κάποιοι σοσιαλιστές που θεωρούσαν πως για να ανατραπεί ο καπιταλισμός θα πρέπει να επαναστατήσουν έτσι ώστε να εγκαθιδρυθεί ένα νέο σοσιαλιστικό καθεστώς. Τέτοιοι ήταν οι Καρλ Λίμπκνεχτ και Ρόζα Λούξεμπουργκ στη Γερμανία και ο Λένιν στη Ρωσία.

Σημειώσεις παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]