Τέμενος Μολλά Ζεϊρέκ

Τέμενος Μολλά Ζεϊρέκ Molla Zeyrek Cami
Βορειοανατολική πλευρά Τεμένους. Από αριστερά στα δεξιά διακρίνονται οι αψίδες της Εκκλησίας του Χριστού Παντοκράτορας, το η Αυτοκρατορική εκκλησία και η Εκκλησία της Θεοτόκου Ελεούσα.
Βασικές Πληροφορίες
Περιοχή	Κωνσταντινούπολη, Τουρκία
Γεωγραφικές συντεταγμένες	41°1′11″N 28°57′26″E
Θρησκεία	Σούνι Ισλάμ
Εγκαίνια Ναού	Αμέσως μετά το 1453
Αρχιτεκτονική περιγραφή
Αρχιτεκτονικός τύπος	εκκλησία βυζαντινού ρυθμού σταυροειδή με τρούλο
Αρχιτεκτονικό είδος	Εποχής των Κομνηνών και των Παλαιολόγων
Εγκαινιάστηκε	Ανάμεσα από 1118 και 1124
Ολοκληρώθηκε	Πριν το 1136
Χαρακτηριστικά
Υλικά	τούβλο

Το Τέμενος Μολλά Ζεϊρέκ (Τουρκικά: Molla Zeyrek Camii) ήταν το Ορθόδοξο ανδρώο μοναστήρι Μονή του Παντοκράτορος Χριστού στην Κωνσταντινούπολη, επί της συνοικίας Φατίχ.

Περιγραφή

Η μονή του Παντοκράτορα είναι, μετά την μονή της Αγίας Σοφίας η πιο εντυπωσιακή των σωζόμενων βυζαντινών εκκλησιών. Η τοποθεσία της είναι άνω της πύλης των αλεύρων, στην δεξιά πλευρά της λεωφόρου που πηγαίνει από την πύλη αυτή ως το υδραγωγείο του Ουάλεντος.

Κείτεται σε τεχνητό λόφο. Στα ανατολικά είναι χτισμένα απόκρημνα τείχη πολλών μέτρων ύψους, που συγκρατούν το έδαφος. Πάνω στον λόφο βρίσκονται μαρμάρινοι κίονες και τεράστιοι λίθοι, όπως σύμφωνα με την Βυζαντινή αρχιτεκτονική. Στον βορά βρίσκονταν επίσης τείχη, τα οποία κατεδαφίστηκαν και έχουν μείνει ερείπια. Μεταξύ των τειχών αυτών και του ιερού βήματος σώζεται η μεγαλύτερη δεξαμενή του ναού, την οποία πρώτος αναφέρει ο Ιταλός Βουονδελμόντι το 1422. Μεταγενέστερες περιγραφές έχουμε από τον Γάλλο Chevallier και τον Γερμανό Χάμμερ. Πάνω από αυτήν την δεξαμενή είναι χτισμένα ένα ευκτήριο και σπίτια οθωμανικά. Μπροστά από τον ναό βρίσκεται μια μεγάλη αρχαία λάρνακα με ίχνη σταυρών που χρησιμεύει ως κρήνη. Η μονή έχει έναν μεγαλοπρεπή νάρθηκα. Η αξιοθαύμαστη βασιλική πύλη είναι κτισμένη με μονόλιθους παραστάδες από πολύτιμο ερυθρό στικτό μάρμαρο. Στο εσωτερικό του ναού δεν υπάρχουν βυζαντινά κοσμήματα, ο χώρος του όμως είναι φωτεινότατος. Σχεδόν 150 βήματα κάτω από την μονή υπάρχει το κτίριο της βιβλιοθήκης της μονής.

Ιστορία

Χαρακτικό του Τεμένους το 1877

Η μονή αυτή ανεγέρθη από την Ειρήνη, σύζυγο του Ιωάννη του Κομνηνού. Τη εποχή της κατασκευής της ήταν η μεγαλύτερη σε έκταση και πληθυσμό μοναχών μονή της Κωνσταντινούπολης. Ήταν δε η πλουσιότερη και λαμπρότερη μονή της Κωνσταντινουπόλεως. Μνημονεύεται συχνότατα στην πολιτική και εκκλησιαστική ιστορία του Βυζαντίου. Η πολυδάπανη κατασκευή συνεχίστηκε μετά τον θάνατο της Ειρήνης από τον σύζηγό της, Ιωάννη. Αμφότεροι συνετάφησαν στην μονή αυτή. Τα εγκαίνια της μονής γιορτάζονταν κάθε χρόνο την 4η Αυγούστου. Επί της βασιλείας των Λατίνων, η μονή μεταβλήθηκε σε λατινική εκκλησία. Ίσως εδώ να κατοίκησαν επτακόσιοι μοναχοί του Τάγματος του Αγίου Αντωνίου. Δεν είναι γνωστό πότε μετατράπηκε σε οθωμανικό τζαμί. Σήμερα ονομάζεται τέμενος του Ζεϊρέκ (Ζεϊρέκ τζαμί), κατά την σχολή κάποιου λογίου ονόματι Ζεϊρέκ Μεχεμέδ εφέντη που έμενε εκεί κοντά και πέθανε είκοσι χρόνια μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης.

Κειμήλια

Ο ναός γνώρισε μεγάλη συρροή πιστών, και πολλά ήταν τα δωρήματα των πιστών, λόγω των πολύτιμων κειμηλίων που φυλάσσονταν εκεί. Την εποχή του Μανουήλ του Κομνηνού και ηγουμένου Ιωσήφ η μονή φιλοξένησε την σεβάσμια εικόνα του Αγίου Δημητρίου από την Θεσσαλονίκη. Μια άλλη εικόνα της Παναγίας από την Παλαιστίνη, έργο του Ευαγγελιστή Λουκά, και δώρο στην Πουλχερία από την Ευδοκία την Αθηναία μεταφέρθηκε εδώ από τον Μιχαήλ Παλαιολόγο μετά τον διωγμό των Λατίνων το 1261. Στον ναό φυλάσσονταν ο λίθος, ο οποίος κατά τον θρύλο είχε σμυρνιστεί το νεκρό σώμα του Ιησού μετά την καθαίρεσή του από τον σταυρό. Ο λίθος αυτός φυλάγονταν αρχικά στην Έφεσο, και μεταφέρθηκε από εκεί στα ανάκτορα του Βυζαντίου, και τελικά στην μονή του Παντοκράτορα από τον ίδιο τον Μανουήλ.

Στην μονή αυτή ετάφη ο Μανουήλ ο Κομνηνός. Εδώ ετάφησαν επίσης η Ειρήνη, αδελφή του Ανδρονίκου του Πρεσβυτέρου, ο Μανουήλ ο Παλαιολόγος, οι δύο γιοι του, Θεόδωρος και Ανδρόνικος, ο αδελφός του Ανδρόνικος και η Ευγενία-Ειρήνη, σύζυγος του Ιωάννη Ζ' και θυγατέρα του Francesco II Gattilusio, αυθέντου της Λέσβου.

Πηγή

• Αλέξανδρος Πασπάτης, επιμ. (1877). Βυζαντιναί μελέται Τοπογραφικαί και ιστορικαί. Κωνσταντινούπολη: Τυπογραφείο Αντωνίου Κορομηλά, Βιβλιοπωλείο των Αδελφών Δεσπάστα. http://www.archive.org/details/vyzantinaimelet00unkngoog. Ανακτήθηκε στις 1 Σεπτεμβρίου 2009.