Κλασικός Μαραθώνιος Αθηνών

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Πήδηση στην πλοήγηση Πήδηση στην αναζήτηση
Το Παναθηναϊκό Στάδιο, ο χώρος που γίνεται ο τερματισμός του Μαραθωνίου

Ο Κλασικός ή Αυθεντικός Μαραθώνιος Αθηνών είναι ο διεθνής ετήσιος αγώνας μαραθωνίου της Ελληνικής πρωτεύουσας, το κορυφαίο αθλητικό μαζικό γεγονός της χώρας. Την οργανωτική ευθύνη έχει ο ΣΕΓΑΣ αλλά με την ευρεία συμμετοχή εταιρειών σε διάφορες "εργολαβίες". Διεξάγεται τη δεύτερη Κυριακή κάθε Νοεμβρίου. Φιλοξενείται στην κλασσική διαδρομή των 42195μ με εκκίνηση τη μικρή πόλη του Μαραθώνα και τερματισμό το Παναθηναικό στάδιο. Γενικά ο μαραθώνιος, στην Ελλάδα αλλά και στον κόσμο, καθιερώθηκε εις ανάμνηση της πορείας του άγνωστου Αθηναίου οπλίτη, ο οποίος τον Σεπτέμβριο του 490 πΧ έτρεξε από το πεδίο της μάχης στο Μαραθώνα έως την Αθήνα για να ανακοινώσει την νίκη κατά των Περσών στη μάχηπου διεξήχθη στον επίπεδο και βαλτώδη τόπο από τον Τύμβο έως το Σχοινιά. Πρόλαβε, όπως γράφεται, να φωνάξει "Νενικήκαμεν" και στη συνέχεια εξαντλημένος έπεσε νεκρός. Μία μεταγενέστερη παράδοση, που όμως δεν επιβεβαιώνεται από τις αρχαίες πηγές, ταυτίζει τον οπλίτη εκείνον με τον Αθηναίο ημεροδρόμο Φειδιππίδη. Την Κυριακή 11 Νοε 2018 στον 36ο ΑΜΑ καταγράφηκε η πολυπληθέστερη συμμετοχή δρομέων της ιστορίας όλων των αγώνων στη δύσκολη διαδρομή από το Μαραθώνα έως την Αθήνα από το γενέθλιον έτος, το 1896. Τερμάτισαν 15292 δρομείς, 12004 άνδρες+3288 γυναίκες. Ηταν 7454 Ελληνες (6372+1082), 887 Αμερικάνοι, 881 Γάλλοι, 746 Ιταλοί, κοκ. Παρουσιάστηκαν στην εκκίνηση 15380 δρομείς (έως 20 συν ή πλην). Εγγραφή πραγματοποίησαν 18492 δρομείς (145602+3990). Τερμάτισαν στο σύνολο των τεσσάρων αγώνων του προγράμματος 34586 δρομείς, 22246 άνδρες+12340 γυναίκες. Οι αριθμοί του μαραθωνίου κατέταξαν τον αγώνα στους 30 κορυφαίους της χρονιάς της παγκόσμιας marathon list που επιμελείται η ARRS.

Γενικές πληροφορίες[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο πρώτος μαραθώνιος επί της κλασσικής διαδρομής διεξήχθη την Κυριακή 10 Μαρτίου 1896. Ηταν το πρώτο πανελλήνιο πρωτάθλημα! Νικητής αναδείχθηκε ο 19χρονος Χαρίλαος Βασιλάκος σε 3ω18. Ακολούθησαν τις επόμενες ημέρες ο προκριματικός και ο Ολυμπιακός αγώνας με θριαμβευτή τον Σπύρο Λούη (2ω58:50). Ο διεθνής μαραθώνιος των Αθηνών συνέβη για πρώτη φορά στις 2 Οκτωβρίου 1955. Επαναλαμβανόταν ανά διετία έως το 1967. Από εκείνη τη χρονιά μετατράπηκε σε ετήσιο γεγονός με συγκεκριμένη, "κλειδωμένη" ημερομηνία διεξαγωγής την 6η Απριλίου, στο πλαίσιο εορτασμού της "ολυμπιακής ημέρας" όπως καθορίστηκε με αποφάσεις της Διεθνούς Ολυμπιακής Επιτροπής και της εγχωριας Επιτροπή Ολυμπιακών Αγώνων. Ο αγώνας στη νέα μορφή του παράλληλα μετρούσε ως αυτός του πανελληνίου πρωταθλήματος. Αρχές του 1972 ο ΣΕΓΑΣ ακολουθώντας την διαμορφούμενη παγκόσμια πραγματικότητα με απόφασή του έδωσε λαικά χαρακτηριστικά στον αγώνα. Εγινε "ανοικτός" και "ελεύθερος" σε μη συστηματικούς δρομείς!!! Η διεξαγωγή του επανήλθε τον Οκτώβριο. Ετσι τη βροχερή Δευτέρα 30 Οκτ 1972 αγωνίστηκαν 79 δρομείς, 22 Ελληνες και 57 Φινλανδοί. Νικητής αναδείχθηκε ο Γιάννης Βιρβίλης της ΑΕΚ με 2ω26:26. Διατηρήθηκε ο θεσμός του ολυμπιακού μαραθωνίου της 6ης Απριλίου με έμφαση στους elite. Ετσι από το 1972 ως το 1980 διεξάγονται δύο διεθνείς μαραθώνιοι στην κλασσική διαδρομή: ένας τον Απρίλιο στο πλαίσιο της ολυμπιακής ημέρας και ένας τον Οκτώβριο, ο "λαικός" με άλλα λόγια ο προπομπός του ΚΜΑ "Γρ Λαμπράκης" και ΑΜΑ σήμερα. Στον αγώνα του Σαββάτου 19 Οκτ 1974 έγιναν δεκτές στον αγώνα γυναίκες δρομείς. Ταχύτερη Ελληνίδα ήταν η πρωτοπόρος Ζωζώ Χριστοδούλου εκ Φιλοθέης (5ω01:20). Από τον Οκτώβριο του 1983 ξεκίνησε η ισχύουσα αρίθμηση των οργανώσεων όταν εισήχθη ο ΚΜΑ στη μνήμη του βαλκανιονίκη, αγωνιστή της ειρήνης και γιατρού Γρηγόρη Λαμπράκη. Το πανελλήνιο πρωτάθλημα "επέστρεψε" εντός του ΚΜΑ από το 1990. Τις τελευταίες ημέρες του Οκτωβρίου του 2010 η 28η έκδοση αποτέλεσε το βασικό γεγονός των εκδηλώσεων εορτασμού των 2500 ετών από την μάχη του Μαραθώνα. Σημαντικό αποτέλεσμα ήταν η μεγάλη αύξηση των μετεχόντων δρομέων. Εφτασαν στο Καλλιμάρμαρο στάδιο 10371 μαραθωνοδρόμοι, 7988 άνδρες+2383 γυναίκες. Τερμάτισαν συνολικά στους τρεις αγώνες του προγράμματος 16165 δρομείς, 11565+4600. Ο ΑΜΑ θεωρείται ένας από τους δυσκολότερους αγώνες μαραθωνίου στον κόσμο. Οι δρομείς καλούνται να αντιμετωπίσουν 17 χιλιόμετρα συνεχούς ανηφόρας από το 11ο χλμ, την έξοδό τους από τη Νέα Μάκρη έως και το το 28ο στο στάδιο της Παλλήνης. Εκεί στο 11ο χλμ έχομε υψόμετρο 33. Αυτό ανεβαίνει στα 93μ ακριβώς στο 16ο χλμ στην Α΄ έξοδο του Βουτζά. Στο σημείο του half στα 21097μ στην πύλη της ELPEN στο Πικέρμι το GPS δείχνει 107μ. Στην είσοδο της Παλλήνης (26ο χλμ) το υψόμετρο ανεβαίνει στα 190. Εκατό μέτρα πριν από το στάδιο της Παλλήνης(δεξιά) και το πάρκο Λεβίδη (αριστερά) οι δρομείς συναντούν το υψηλότερο σημείο της έως εκεί πορείας τους: 214μ! Ακολουθούν δύο χιλιόμετρα σχετικά ευνοικής διαδρομής που προσφέρει ανάσες έως την έξοδο του Γέρακα (30ο χλμ) όπου ξεκινά η ανάβαση προς το υψηλότερο σημείο όλης της μαραθώνιας διαδρομής. Αυτά, τα 244μ (!!!) εντοπίζονται εντός του ανισόπεδου κόμβου του Σταυρού στα 31300μ από την εκκίνηση. Με την έξοδο από τον κόμβο οι δρομείς έχουν μπροστά τους τα υπόλοιπα 10795μ να τους "χαμογελούν".... (ελαφριά κατηφόρα).

Α/Α Έτος Τερματισμοί Ανδρες[1] Γυναίκες
20ος 2002 1779 1523 256
21ος 2003 2676 2263 413
22ος 2004 2868 2396 472
23ος 2005 2559 2202 357
24ος 2006 2626 2232 394
25ος 2007 3438 2853 585
26ος 2008 3843 3172 671
27ος 2009 3855 3209 646
28ος 2010 10371 7988 2383
29ος 2011 6144 6.144 17.500
30ος 2012 6368 6.368 26.000
31ος 2013 8489 8.489 31.000
32ος 2014 10480 10.480 35.000
33ος 2015 11850 11.850 43.000
34ος 2016 13775 50.000
35ος 2017 14743 11828 2915
36ος 2018 15292 12004 3288

Ιστορικό του θεσμού[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο Β΄ παγκόσμιος πόλεμος ανέστειλε επί πολλά χρόνια την καθιέρωση διεθνούς αγώνα μαραθωνίου στην κλασσική διαδρομή. Σε μιά συνεδρίαση του 1938 τα μέλη του δς του ΣΕΓΑΣ (πρόεδρος Μιχαήλ Ρινόπουλος και γεν γραμ Απόστολος Νικολαίδης) συζήτησαν και αποφάσισαν τις λεπτομέρειες διεξαγωγής του. Αποφασίστηκε/ορίστηκε να διεξάγεται "Διεθνής Αγών Μαραθωνίου εις την Κλασσικήν Διαδρομήν ανά παν δεύτερον έτος", δηλαδή ανά διετία, με έτος έναρξης το 1939 και περίοδο από τα τέλη Μαΐου με αρχές Ιουνίου. Ιδού τμήμα του κειμένου της απόφασης: "Ο ΣΕΓΑΣ λαβών πλειστάκις αφορμήν να γνωρίσει τον ευγενή πόθον όλων των διακεκριμένων διεθνών Μαραθωνοδρόμων, όπως αξιωθώσι, έστω και άπαξ κατά τη διάρκεια του αγωνιστικού των βίου να διαγωνισθώσι εις αυτήν ταύτην την κλασσικήν διαδρομήν από Μαραθώνος εις Αθήνας, την καθαγιασθείσαν δια του γνωστού υπερανθρώπου κατορθώματος και υψηλής αυτοθυσίας του αγγελιαφόρου της ιστορικής εν Μαραθώνι νίκης, απεφάσισε να παρέχει αυτούς τακτικώς εν των μέλλοντι την προς τούτον ευκαιρίαν δια της οργανώσεως διεθνούς αγώνος... Δια τους Ελληνες δρομείς ο αγών θα θεωρήται και ως εθνικόν πρωτάθλημα του Μαραθωνίου δια το έτος της τελέσεως...". Δρομολογήθηκαν οι διαδικασίες υλοποίησης της απόφασης. Εκδόθηκε καλλιτεχνικό φυλλάδιο, στάλθηκαν προσκλήσεις/προκηρύξεις προς τις ξένες ομοσπονδίες, παραγγέλθηκαν τα μετάλλια στην Ελβετία και τα έπαθλα-κύπελλα στη Γερμανία. Τα κύπελλα ήταν αντίγραφα αρχαίας αθηναϊκής υδρίας με παραστάσεις δρομέων. . Σύμφωνα με τα σχέδια στις πλευρές των ασημένιων κυπέλλων θα υπήρχαν χαράξεις από χρυσό και σμάλτο των αρχαίων παραστάσεων. Εκδήλωσαν ενδιαφέρον περί της συμμετοχής τους δρομείς από βαλκανικά κράτη και άλλες επτά χώρες, όπως η Αγγλία, η Σουηδία αλλά και το Περού. Η. .. φωτιά του πολέμου ανέστειλε τις προετοιμασίες και ματαίωσε αυτό τον εναρκτήριο αγώνα. Η απόφαση και οι διαδικασίες ξεχάστηκαν ως το 1955... Τότε η εθνική ομοσπονδία της Φινλανδίας με επιστολή της πρότεινε τη διεξαγωγή ενός αγώνα στην κλασσική διαδρομή. Ετσι βρέθηκε το κίνητρο... Ο ΣΕΓΑΣ (πρόεδρος Απόστολος Νικολαίδης και γεν γραμ Δημήτρης Ξηρουχάκης) αποδέχτηκε την πρόταση και ενεργοποίησε την απόφαση του 1938 περί της διεξαγωγής διεθνούς μαραθωνίου. Εισήχθησαν δύο σημαντικές τροποποιήσεις, η 1η ως περίοδος διεξαγωγής ορίστηκε ο Οκτώβριος και η 2η έγινε απεμπλοκή από το πανελλήνιο πρωτάθλημα. Βρέθηκαν σε αποθήκη τα μετάλλια Ελβετικής κατασκευής και αποδόθηκαν στους νικητές του 1ου αγώνα στις 2 Οκτ 1955. Δεν διασώθηκαν τα κύπελλα Γερμανικής κατασκευής. Παρέμειναν στο τελωνείο προς παραλαβή αλλά καταστράφηκαν κατά τους βομβαρδισμούς του Πειραιά. Ο 2ος αγώνας συνέβη στις 6 Οκτ 1957 και ο 3ος στις 26 Οκτ 1959.

Η πρώτη περίοδος από 1955 έως και 1965[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο πρώτος διεθνής μαραθώνιος αγώνας διεξήχθη στις 2 Οκτωβρίου 1955 υπό καταρρακτώδη βροχή. Συνδυάστηκε με αγώνες στίβου εφήβων Ελλάδας-Γιουγκοσλαβίας εντός Παναθηναϊκού Σταδίου μετά τον τερματισμό των μαραθωνοδρόμων. Αφέτης ήταν ο Στέλιος Κυριακίδης, ο θριαμβευτής στη Βοστώνη λίγα χρόνια νωρίτερα. Αγωνίστηκαν 21 δρομείς: 12 Έλληνες, 4 Αιγύπτιοι, 2 Γιουγκοσλάβοι, ένας Ιταλός, ένας Γερμανός και ένας Φινλανδός. Ο Veiko Karvonen σπουδαίος δρομέας της δεκαετίας με πολλές διακρίσεις νίκησε με επίδοση 2ω27:30. Δεύτερος και τρίτος τερμάτισαν χέρι-χέρι οι Αιγύπτιοι Mohamed Abdoulkerim και Ali Hament με επιδόσεις 2ω39:02 και 2ω39:04. Ταχύτερος Έλληνας αναδείχθηκε ο Δημήτρης Δερβένης του ΕΓΣ. Τερμάτισε 9ος με 2ω57:11. Ακολούθησε 10ος ο Κύπριος Μελής Χαραλάμπους του ΓΣΟ με 3ω00:10.[2] Η 2η έκδοση, σύμφωνα με τον προγραμματισμό, συνέβη ύστερα από δύο έτη. Στις 6 Οκτ 1957 η συμμετοχή ήταν φτωχή (16 δρομείς). Νίκησε ο Σέρβος Franjo Mihalic με 2ω26:27. Τερμάτισε 14ος ο Μεσσήνιος Ευάγγελος Σταματόπουλος σε 3ω27:37. Δύο σπουδαίοι μαραθωνοδρόμοι αγωνίστηκαν στην 3η έκδοαη της 26ης Οκτ 1959 (συνολικά 19 συμμετοχές). Ο Φινλανδός Eino Oksanen μονομάχησε με τον Νεοζηλανδό Jeff Julian. Νίκησε ο Φινλανδός με 2ω26:30 έναντι 2ω27:01. Ως ο καλύτερος Ελληνας τερμάτισε ο Αντώνης Αβραμίδης σε 3ω01:45. Μεταφορά της διεξαγωγής του αγώνα το Μάιο και ενσωμάτωση του πανελληνίου πρωταθλήματος αποφασίστηκε για τον αγώνα του 1961. Τότε την Κυριακή 7 Μαίου λάμπρυνε το γεγονός με τη συμμετοχή και τη νίκη του ο Αιθίοπας ολυμπιονίκης Abebe Bikila. Νίκησε εύκολα με 2ω23:44. Πρωταθλητής αναδείχθηκε ο Δημήτρης Μοσχονάς με 2ω51:52. Περισσότεροι από 30 χιλ θεατές εντός σταδίου αποθέωσαν τους νικητές και καταχειροκρότησαν όλους τους τερματίσαντες. Ως ο αγώνας των ρεκόρ καταγράφεται στην ιστορία αυτός του 1963 (19 Μαίου). Οι δρομείς εκκίνησαν με συννεφιά από το Μαραθώνα. Επιασε βροχή στο δρόμο... Ο Αμερικάνος Leonard "Buddy" Edelen νίκησε με 2ω23:06, νέα επίδοση διαδρομής (παλιά Abebe Bikila 2ω23:44 1961). Νέα εθνική επίδοση πέτυχε ο πρωταθλητής Κώστας Πονήρης με 2ω46:17. Η 21η Μαίου, ημέρα διεξαγωγής του αγώνα του 1965, ήταν "καυτή". Το θερμόμετρο στο Μαραθώνα έδειχνε 28β. Η εκκίνηση δόθηκε στις 16:00!!! Οι δρομείς αγωνίστηκαν συγκρατημένα...Νίκησε ο Ούγγρος Josef Suto με 2ω30:40. Πανελληνιονίκης αναδείχθηκε ο Δημήτρης Βούρος με 2ω59:58. Ηταν ο πρώτος τίτλος του...

O Μαραθώνιος Ολυμπιακής Hμέρας από 1967 έως 1980[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Τον Νοέμβριο του 1946 η ΕΟΑ, με αφορμή ότι είχαν συμπληρωθεί 50 έτη από την αναβίωση των ΟΑ στην Αθήνα το 1896, αποφάσισε την εισαγωγή εκδηλώσεων εορτασμού της επετείου. Ορίστηκε ως ημέρομηνία η 6η Απριλίου κάθε χρονιάς εις ανάμνηση της ημέρας έναρξης με το ισχύον ημερολόγιο! Πρόεδρος της αρμόδιας επιτροπής ανέλαβε ένας "στιβικός", ο Δημήτρης Ξηρουχάκης εκπρόσωπος του ΣΕΓΑΣ στην ολομέλεια. Ο πρώτος εορτασμός συνέβη εν έτει 1947 και ήταν λιτός. Η απόφαση της ΕΟΑ (ΕΟΕ σήμερα) κοινοποιήθηκε στη ΔΟΕ/IOC. Με τη σειρά της, στη 42η σύνοδό της στο St Moritz (Ιαν 1948), αποδέχθηκε την ανάγκη εορτασμού ώστε να προβάλλεται το Ολυμπιακό Πνεύμα αλλά όρισε ως ημερομηνία την 23η Ιουνίου εις ανάμνηση της ημέρας κατά την οποία αποφασίστηκε στη Σορβόνη το 1894 η αναβίωση των ΟΑ! Αυτή η ημερομηνία καθιερώθηκε και ισχύει για όλες τις εθνικές OC. Η ΕΟΑ διατήρησε ως ημερομηνία την 6η Απριλίου. Ετσι το 1967 ο ΣΕΓΑΣ πρότεινε στο πλαίσιο της ενίσχυσης του γοήτρου και των μηνυμάτων του ετήσιου εορτασμού να ενταχθεί στο αγωνιστικό πρόγραμμά του ο διεθνής μαραθώνιος. Φυσικά αυτό έγινε δεκτό... Ο θεσμός ένεκα αυτού αναβαθμίστηκε σε ετήσιο δρομικό γεγονός και ως τέτοιο διατηρήθηκε μέχρι το έτος 1980. Στις 26 Οκτωβρίου 1967, ανήμερα του Αγίου Δημητρίου, ο αγώνας φιλοξενήθηκε στην κλασσική διαδρομή επάνω στην οποία εξελίσσονταν εργασίες/παρεμβάσεις βελτίωσης εν όψει του 9ου ΕΠΑ "Αθήνα 1969" (16-21 Σεπ - "Γεω Καραισκάκης"). Το σημείο εκκίνησης επανήλθε στην έξοδο του Μαραθώνα, στο γεφυράκι όπου διαμορφωνόταν λιτά και απέρριτα ο χώρος σε εφαρμογή της αρχιτεκτονικής ιδέας των Νταλίπη/Μπισλάνη/Πράπα. Επίσης κατασκευαζόταν ο κυκλικός δρόμος γύρω-γύρω από τον Τύμβο των πεσόνταν Αθηναίων ώστε να συμπληρωθούν τα 870μ που αποκόπηκαν με τη μεταφορά της εκκίνησης από την πλατεία στο ιστορικό σημείο της τριπλής παγκόσμιας "πρωτιάς" του 1896 (Πανελλήνιο πρωτάθλημα, προκριματικός και Ολυμπιακός μαραθώνιος). Ο ανταγωνισμός ήταν σκληρός... Υπερίσχυσε ο Γερμανός Jurgen Busch με νέα επίδοση στη διαδρομή: 2ω20:40. Αρπαξε την ευκαιρία ο Δημήτρης Βούρος, παρασύρθηκε από το... ρεύμα και με τη σειρά του πέτυχε νέα επίδοση διαδρομής: 2ω38:22. Δύο έτη αργότερα, την Κυριακή 6η Απριλίου 1969, ο αγώνας με χαρακτηριστικά "test event" για το 9ο ΕΠΑ "Αθήνα 1969" συγκέντρωσε τους κορυφαίους μαραθωνοδρόμους της εποχής, ένα field που ζηλεύουν οι οργανωτές των σύγχρονων μεγάλων μαραθωνίων!!! Αγωνίστηκαν ο Αιθίοπας Mamo Wolde, ολυμπιονίκης των ΟΑ "Μέξικο 1968", ο Ιάπωνας Kenji Kimihara, ο Ούγγρος Gyula Toth, ο Νεοζηλανδός Mike Ryan, ο Τούρκος Ismail Akcay, ο Βρετανός Bill Adcocks, κ.α. Ο ρυθμός ήταν...τρελός!!! Νίκησε ο Bill Adcocks με 2ω11:07, νέα επίδοση διαδρομής. Αυτή άντεξε 45 ολόκληρα χρόνια!!! Νέα εθνική επίδοση κατέγραψε ο Δημήτρης Βούρος με 2ω23:33 (9ος γενικής). Τεράστιο πλήθος θεατών στο στάδιο καταχειροκρότησε όλους τους τερματίζοντες (51 δρομείς). Αυτή η νέα μορφή, η ένταξη του μαραθωνίου στον εορτασμό της Ολυμπιακής ημέρας, απέκτησε δημοφιλία.

Ο "ανοιχτός" ή "λαϊκός" Μαραθώνιος από 1972 έως 1978[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Διέκρινε ο ΣΕΓΑΣ αυτή τη δημοφιλία και εντός του 1972 ανταποκρίθηκε με τον καλύτερο τρόπο!!! Θέσπισε έναν δεύτερο ετήσιο μαραθώνιο, τον "ανοιχτό" ή "λαικό" με εποχή διεξαγωγής τον Οκτώβριο... Παρά την τραυματική πολιτικά και καθολικά για το λαό μας περίοδο (σημ: στρατιωτική χούντα) υπήρξαν παράγοντες με τόλμη που κυρίως...μάντευαν σωστά το μέλλον, έβλεπαν τις εξελίξεις! Ο πρώτος αγώνας της σειράς - προπομπό του σύγχρονου ΑΜΑ, αυτός της 30ης Οκτ προβλημάτισε... Φτωχή συμμετοχή. Εκκίνησαν 79 δρομείς (22 Ελληνες+57 Φινλανδοί). Τερμάτισαν 65. Οι Φινλανδοί ήταν όλοι απλοί αθλούμενοι, μέλη του δρομικού κινήματος της πατρίδας τους (σημ: οι Σκανδιναυοί επιδεικνύουν "αρχαία" παράδοση σε αγώνες μαζικής λαικής συμμετοχής κυρίως στη χιονοδρομία). Ευτυχώς στην κεφαλή της κούρσας ο πολυσύνθετος Γιάννης Βιρβίλης "χόρεψε" στη βροχή! Κατέγραψε 2ω26:26, τη δεύτερη ταχύτερη ελληνική επίδοση στη διαδρομή. Ηταν πρωτάρης στα 42195μ. Διπλασιάστηκαν οι συμμετοχές την επόμενη χρονιά. Στις 20 Οκτ 1973 εκκίνησαν κάτω από υψηλή θερμοκρασία 164 δρομείς (43 Ελληνες+120 Φινλανδοί+1 Ελβετός) και τερμάτισαν 131. Νίκησε ο Φινλανδός στηπλίστας Youko Kouha με 2ω32:26. Θεαματική πρόοδος σημειώθηκε στον αγώνα του Σαββάτου 19 Οκτ 1974. Εκκίνησαν περισσότεροι από 650 δρομείς. Τερμάτισαν οι 587. Αυτός ο αριθμός προσέφερε στον "Athens popular marathon", όπως γινόταν γνωστός εκεί εις την "ξένη", την 3η θέση της παγκόσμιας κατάταξης των μαραθωνίων εκείνη τη χρονιά. Την πρωτιά κατείχε ο μαραθώνιος του Schwarzwald με 2113 τερματισμούς. Ακολουθούσε ο κλασσικός και παμπάλαιος αγώνας της Βοστώνης με 1705 δρομείς στο τέρμα της οδού Boylston. O NYC marathon με 259 τερματισμούς κατέλαβε την 15η θέση! Ο ορισμός του αθλητικού τουρισμού χαρακτήρισε τον αγώνα της 18ης Οκτ 1975!!! Ταξίδεψαν ως την Αθήνα δρομείς από πολλές χώρες της Ευρώπης και τις ΗΠΑ. Ελεύθεροι, ανένταχτοι δρομείς από όλες τις άκρες της Ελλάδας με ικανή ή στοιχειώδη προετοιμασία προσήλθαν για να τιμήσουν την κλασσική διαδρομή, να δοκιμάσουν τα όριά τους!!! Νίκησαν ο Φάνης Τσιμιγκάτος με 2ω35:39 και η Ολλανδή Korrie Konings με 3ω16:13. Αγωνίστηκε για πρώτη φορά στο επίπονο αγώνισμα η Γεωργία Παπαναστασίου, η πρωτοπόρος της ραγδαίας προόδου των Ελληνίδων μαραθωνοδρόμων. Σημείωσε 4ω42:45. Τερμάτισαν συνολικά 831. Ο "Athens pm" συντήρησε την 3η θέση της παγκόσμιας κατάταξης: 1ος Schwarzwald 2143, 2ος Boston 1848, 4ος Honolulu 706, 13ος NYC marathon 339. Οι συμμετοχές ξεπέρασαν τις 1100 στον αγώνα της Δευτέρας 9 Οκτ 1978. Καταμετρήθηκαν στην εκκίνηση 1152 δρομείς!!! Συνέβη δυστυχώς κακή διαχείριση πλήθους από τους εντεταλμένους κριτές... Περισσότεροι από 100 δρομείς παρασύρθηκαν, θεώρησαν ότι κάτι σαν πιστολιά άκουσαν και βιάστηκαν να ξεκινήσουν! Ακυρώθηκαν... Νίκησε ο Φινλανδός Matti Koljonen με 2ω37:23. Τερμάτισαν συνολικά 945 δρομείς.Με αυτή την "επίδοση" ο Athens pm κατέλαβε την 23η θέση της παγκόσμιας κατάταξης. Η τριάδα των πολυπηθέστερων της χρονιάς: 1. NYC marathon 8588, 2. Honolulu 5587 και 3. Marine corps Washington DC 4703.

Ο εμπορικός "Οriginal Run" από 1979 έως 1983[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο μεγάλος αριθμός των συμμετοχών με την ετησίως αύξουσα πορεία κέντρισε το ενδιαφέρον επιχειρηματιών, ειδικά του τουρισμού. Ο ΣΕΓΑΣ με πρόεδρο τον Γιώργο Μαρσέλλο παραχώρησε με συμβόλαιο την οργάνωση στη "Mondial Tours". Αυτή η συμφωνία τότε θεωρήθηκε...σκάνδαλο!!! Προβλήθηκε ως επιχείρημα ότι οι μετέχοντες δρομείς καλούνταν πλέον να καταβάλουν ένα ποσό για να αποκτήσουν το bib τους, δηλαδή το δικαίωμα συμμετοχής. Παράλληλα εκφράστηκε έντονη αντίδραση από την πλειοψηφία των Ελλήνων πρωταθλητών. Αποδόθηκε από τους πολέμιους η ονομασία "Εμπορικός Μαραθώνιος". Οι εξελίξεις τουλάχιστον των τελευταίων 20 ετών δείχνουν ότι η παραχώρηση ήταν η κατάλληλη κίνηση στον κατάλληλο καιρό. Η εταιρεία ανέλαβε από το 1979 τη διεξαγωγή του αγώνα. Εδωσε την ονομασία "Τhe Οriginal Run". Προχώρησε στη δυναμική προβολή του γεγονότος ειδικά στις μεγάλες "αγορές", δηλαδή ΗΠΑ, Βρετανία, Γαλλία, Γερμανία, Ιταλία, Σκανδιναβία, κ.α. Δόθηκε έμφαση στη λαική συμμετοχή και ατόνησε το ενδιαφέρον για τους elite δρομείς. Σημειώθηκε επιτυχία! Ο αριθμός των συμμετοχών εκινείτο σταθερά επάνω από τους 800 δρομείς, ένα μέγα πλήθος για την εποχή (αναλυτικά τερμάτισαν 1079 δρομείς το 1979, 881 το 1980, 1059 το 1981, 970 το 1982 και 840 το 1983). Το 1983 συνέβη το παράδοξο, μοναδικό στον κόσμο, στις 8 Οκτωβρίου να διεξαχθούν δύο αγώνες επί της κλασσικής διαδρομής: ο "Οriginal Run" με εκκίνηση στις 10:30 και ο νέος, ο 1ος ΚΜΑ στη μνήμη Γρ Λαμπράκη με την πιστολιά στις 08:30. Μόνο η διοίκηση Μαρσέλλου του ΣΕΓΑΣ υποστήριξε τον original τιμώντας τις υπογραφές στο συμβόλαιο. Αυτή ήταν η τελευταία διοργάνωση του "εμπορικού" αγώνα. Τιμήθηκε η μεγάλη δρομέας εκ Νορβηγίας, η Grete Weitz πρωταθλήτρια κόσμου στο 1ο ΠΠ της IAAF "Ελσινκι 1983", μόλις 50 ημέρες πριν! Αγωνίστηκε, όπως αναμενόταν, συμβολικά και τιμητικά έως το 25ο χλμ. Ενας αριθμός των συντελεστών παραγόντων/εθελοντών του μαραθωνίου που προηγήθηκε χρονικά αποχωρώντας από τη διαδρομή προξένησε ζημιές σε υποδομές που ήδη είχαν στηθεί για τον "original".

Ο "Χρυσός" Μαραθώνιος της 7ης Μαρτίου 1982[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στις 7 Μαρτίου του 1982 φιλοξενήθηκε στην κλασσική διαδρομή ένας αγώνας μαραθωνίου με την ονομασία "Χρυσός Μαραθώνιος - Golden Marathon". Μέγας χορηγός ανέλαβε η Citizen. εταιρεία κατασκευής ρολογιών, χρονομέτρων, κ.α. Ηταν ενταγμένος στη σειρά των "Golden Events" της Διεθνούς ομοσπονδίας/IAAF. Προβλεπόταν για επιλεγμένα αγωνίσματα μιά ετήσια "χρυσή" συνάντηση των κορυφαίων αθλητών ώστε να εξασφαλίζεται ανταγωνισμός, υψηλό θέαμα και ικανοποιητικές αμοιβές στους μετέχοντες elite δρομείς. Hταν μιά σειρά προπομπός των Grand Prix και της σύγχρονης εξέλιξής τους, της Diamond League. Εκείνο το παγωμένο και βροχερό πρωινό εκκίνησαν 37 και τερμάτισαν 30 δρομείς. Βέβαια το ρυθμό καθόρισαν "λαγοί". Ο θριαμβευτής-νικητής ο Μεξικάνος Rodolfo Gomez απείλησε την επίδοση διαδρομής (2ω11:07 Bill Adcocks GBR Απρ 1969). Κατέγραψε 2ω11:49, τη δεύτερη καλύτερη τότε και τέταρτη έως σήμερα (1η 2ω10:37 Felix Kandie KEN, Νοε 2014 και 2η 2ω10:55 Stefano Baldini ITA, Αύγ 2004). Ο Έλληνας πρωταθλητής, ο αξέχαστος Φάνης Τσιμιγκάτος τερμάτισε 20ος πετυχαίνοντας νέα ελληνική επίδοση διαδρομής με 2ω19:55. Αυτή "άντεξε" 16 ολόκληρα χρόνια! Η IAAF ταχύτατα προχώρησε στη δημιουργία/καθιέρωση των "Golden Gran Prix" όπου δεν χρειάστηκε να ενταχθεί ο μαραθώνιος γιατί οι εταιρείες οργανωτές των μεγάλων αγώνων, όπως της Νέας Υόρκης, του Τόκυο, του Λονδίνου, του Σικάγο, κ.α. προσέφεραν υψηλές αμοιβές και εξασφάλιζαν ικανό field για ανταγωνισμό, θέαμα, κλπ.

ΚΜΑ ή ΑΜΑ "Γρ. Λαμπράκης" από 1983 έως σήμερα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Εντός του 1983 εκδηλωνόταν έντονα η δυσαρέσκεια της πλειοψηφίας των σωματείων και πολλών πρωταθλητών όλων των αγωνισμάτων προς την τότε διοίκηση του ΣΕΓΑΣ. Αυτή εκφραζόταν επίσημα μέσα από τις κινήσεις "Αλλαγή" και ΑΚΕΚΑ. Ολα έδειχναν ότι ήταν ζήτημα χρόνου η διοικητική εναλλαγή βέβαια δια των νόμιμων, καταστατικών διαδικασιών. Εν αρχή οι αντιπολιτευόμενοι και συνεργαζόμενοι παράγοντες κατάφεραν να αποκτήσουν τον έλεγχο της Τοπικής Επιτροπής Σωματείων Αττικής (πρόεδρος ο παλιός σπρίντερ Μιχάλης Τσολάκης, εκπρόσωπος του ΕΓΣ). Εμπνεύστηκαν τον 1ο ΚΜΑ "Γρηγόρης Λαμπράκης" και μέσω της ΤΕΣ προχώρησαν στις ενέργειες υλοποίησης του δρομικού γεγονότος με προβλεπόμενη ημερομηνία την 8η Οκτωβριου και ώρα εκκίνησης 08:30. Πλαισίωναν τον Μιχάλη Τσολάκη στην προσπάθεια αυτή ο Γιάννης Ζώρζος, ο Σωτήρης Σκεύης, ο Σταύρος Αλεξίου. ο Νίκος Τσιάρας και άλλοι άξιοι παράγοντες. Η προσπάθεια σαφώς απέκτησε από την πρώτη στιγμή χαρακτηριστικά "κόντρας" με τη διοίκηση του ΣΕΓΑΣ. Αυτή, όπως αναμενόταν, υπερασπίστηκε το συμβόλαιαό της με την εταιρεία-εργολάβο της οργάνωσης του "original run". Ως υπερκείμενη αρχή δεν χορήγησε άδεια διεξαγωγής στον προτεινόμενο ΚΜΑ. Οι διοικούντες την ΤΕΣ βρήκαν στηρίγματα στη ΓΓΑ, την ΕΟΕ, στις νομαρχίες και στις δημοτικές αρχές επί της κλασσικής διαδρομής. Την καθοριστική απόφαση περί της άδειας τέλεσης έλαβε η ΕΟΕ. Ηταν η με αριθμό 10571/17-8-1983. Ετσι ο νέος αγώνας θα γινόταν γεγονός!!! Παράλληλα επιβεβαιωνόταν η προοπτική για ένα μοναδικό στον κόσμο και παράξενο ρεκόρ κατά την ημέρα διεξαγωγής: δύο διαφορετικοί αγώνες στην ίδια διαδρομή με την ελάχιστη χρονική απόκλιση!!! Ο 1ος ΚΜΑ προσέλκυσε ελεύθερους, ανένταχτους δρομείς. Τερμάτισαν 304. Νίκησαν ο Φάνης Τσιμιγκάτος σε 2ω28:18 και η Μεταξία Μπερτζελέα σε 3ω35:52. Ολίγους μήνες αργότερα, τον Μάρτιο του 1984 συνέβη η αναμενόμενη διοικητική εναλλαγή. Η νέα διοίκηση του ΣΕΓΑΣ (πρόεδρος Γιώργος Κατσιμπάρδης και γεν γραμ Γιάννης Σκορδίλης) "έσπασε" το συμβόλαιο με τη Mondial Tours και υιοθέτησε τον ΚΜΑ ως τον ένα αποδεκτό πλέον αγώνα μαραθωνίου. Η δεύτερη έκδοσή του συνέβη την Κυριακή 14 Οκτωβρίου 1984. Τερμάτισαν 780 δρομείς. Νίκησαν ο Νοτιοαφρικάνος Leon Swanepdel σε 2ω28:53 και η Αμερικάνα Barbara Balzel σε 2ω58:56. Είναι αλήθεια ότι στη συνέχεια και στο πέρασμα του χρόνου αυτό το καθαρά λαικό δρομικό γεγονός εγκαταλείφθηκε... Δεν δόθηκε η δέουσα προσοχή στη δυναμική που κατέδειξε ο αγώνας από το 1975 και μετά... Ετυχε φροντίδας από το 1999 και μετά. Σε αυτή τη νέα σύγχρονη εποχή αναγνωρίζεται η καθοριστική συμβολή του Ευάγγελου Παπαποστόλου, του νυν τεχνικού διευθυντή. Από το 2001 εισέρχονται οι χορηγοί στο θεσμό με τους κορυφαίους όπως η ALPHA τράπεζα, ο ΟΠΑΠ, κ.α. Τη νέα εποχή χαρακτηρίζουν η έκρηξη των συμμετοχών, η είσοδος των elite δρομέων, οι γρήγορες επιδόσεις, οι συνεχείς οργανωτικές βελτιώσεις με έμφαση στις ανάγκες του δρομέα, κοκ. Ιδού οι τερματίσαντες δρομείς στις τελευταίες 10 εκδόσεις - 2009: 3855, 2010: 10371, 2011: 6144, 2012: 6368, 2013: 8489, 2014: 10480, 2015: 11850, 2016: 13775, 2017: 14743 και 2018:15292

Ρεκόρ κλασικής διαδρομής[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ημερομηνία Ανδρών Χρόνος Ημερομηνία Γυναικών Χρόνος
9 Νοεμβρίου 2014 Flag of Kenya.svg Felix Kipchirchir Kandie 2ω10:36 22 Αυγούστου 2004 Flag of Japan.svg Mizuki Noguchi* 2ώ26:20

*Σημειώθηκε κατά τη διάρκεια των Ολυμπιακών αγώνων 2004

Ρεκόρ αγώνων[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ημερομηνία Ανδρών Χρόνος Ημερομηνία Γυναικών Χρόνος
9 Νοεμβρίου 2014 Flag of Kenya.svg Felix Kipchirchir Kandie 2ω10:36 2 Νοεμβρίου 2010 Flag of Lithuania.svg Rasa Drasdauskaite 2ω31:06

Οι νικητές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Περίοδος 1955 ως 1965[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Έτος Νικητής Χρόνος
1955 Flag of Finland.svg Veiko Karvonen 2:27:30
1957 Flag of Yugoslavia (1946-1992).svg/Flag of Serbia.svg Franjo Mihalic 2:26:27.8
1959 Flag of Finland.svg Eino Oksanen 2:26:30
1961 Flag of Ethiopia.svg Abebe Bikila 2:23:44
1963 Flag of the United States.svg Leonard "Buddy" Edelen 2:23:06
1965 Flag of Hungary.svg Jozsef Suto 2:30:40

*Ο αγώνας της 6ης Απριλίου 1972 δεν ήταν διεθνής.
** Τα αποτελέσματα του αγώνα ανδρών του Οκτωβρίου 1978 είναι αμφισβητήσιμα, διότι στην εκκίνηση επικράτησε πανδαιμόνιο και πάνω από εκατό δρομείς ξεκίνησαν πριν από την πιστολιά του αφέτη. Πολλούς από αυτούς οι κριτές τους σταμάτησαν στη διάρκεια της διαδρομής ή τους ακύρωσαν κατά την άφιξή τους στο Παναθηναϊκό Στάδιο. Κάποιοι αναφέρουν ως νικητή τον Αυστραλό Ντάνι Φλυν με χρόνο 2:27:22, αλλά επισήμως νικητής ανακηρύχθηκε ο Κόλιονεν.[3] Το αποτέλεσμα του αγώνα γυναικών δεν αμφισβητείται.
*** Το 1983 ο διεθνής μαραθώνιος "Original Run" διεξήχθη σχεδόν ταυτόχρονα (ξεκίνησε μια ώρα αργότερα) με τον 1ο Μαραθώνιο "Γρ. Λαμπράκης", στον οποίο μετείχαν μόνο Έλληνες αθλητές. Από το 1984 ο μαραθώνιος στη μνήμη του Λαμπράκη έγινε διεθνής και αντικατέστησε τον εμπορικό "Original Run".
**** Στον αγώνα αυτό ο Έλληνας Φάνης Τσιμιγκάτος με 2:19.55 (20η θέση) πέτυχε ελληνικό ρεκόρ κλασικής διαδρομής.

Διεθνής Μαραθώνιος "Γρηγόρης Λαμπράκης"[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Έτος Νικητής Χρόνος Νικήτρια Χρόνος
1983* Flag of Greece.svg Φάνης Τσιμιγκάτος 2:28:18 Flag of Greece.svg Μεταξία Μπερτζελέα 3:35:52
1984 Flag of South Africa.svg Leon Swanepdel 2:28:53 Flag of the United States.svg Barbara Bazlel 2:58:56
1985 Flag of Sweden.svg Mikael Hill 2:26:20 Flag of the United Kingdom.svg Erika Francis 3:04:40
1986 Flag of Belgium.svg Jos Van De Water 2:27:22 Flag of Norway.svg Signe Warp 3:06:58
1987 Flag of the United Kingdom.svg Kevin Flanagan 2:25:14 Flag of the Soviet Union.svg Irina Bogatsochova 2:43:37
1988 Flag of the Soviet Union.svg Fedor Rijov 2:17:33 Flag of Greece.svg Μάγδα Πουλημένου 2:50:59
1989 Flag of the Netherlands.svg Jan Van Rijhoven 2:23:19 Flag of the United States.svg Leslie Lewis 2:37:42
1990 Flag of Sweden.svg Olof Johan Engholm 2:26:33 Flag of New Zealand.svg Prue Taylor 2:59:15
1991 Flag of Greece.svg Θοδωρής Φωτόπουλος 2:28:18 Flag of Greece.svg Σοφία Σωτηριάδου 2:59:29
1992 Flag of Greece.svg Χρήστος Ντούμας 2:31:15 Flag of Japan.svg Reiko Hirosawa 3:05:24
1993 Flag of Greece.svg Νίκος Πολιάς 2:28:12 Flag of Greece.svg Παναγιώτα Πετροπούλου 3:15:56
1994 Flag of Greece.svg Χρήστος Ντούμας 2:35:00 Flag of Greece.svg Κλαίρη Σταυροπούλου 3:21:32
1995 Flag of Greece.svg Νίκος Πολιάς 2:27:27 Flag of Greece.svg Παναγιώτα Νικολακοπούλου 2:59:45
1996 Flag of Greece.svg Νικήτας Μαρκάκης 2:33:15 Flag of Greece.svg Παναγιώτα Πετροπούλου 2:56:42
1997 Flag of Greece.svg Γεράσιμος Κόκοτος 2:31:47 Flag of the United States.svg Melissa Hurta 2:54:43
1998 Flag of Greece.svg Νίκος Πολιάς 2:18:38 Flag of the United States.svg Joy Smith 2:50:52
1999 Flag of Japan.svg Yonehara Masato 2:18:35 Flag of Japan.svg Tamaki Okuno 2:46:46
2000 Flag of Greece.svg Νίκος Πολιάς 2:20:50 Flag of Greece.svg Γεωργία Αμπατζίδου 2:53:00
2001 Flag of Kenya.svg Noah Bor 2:19:25 Flag of Germany.svg Sonja Oberem-Krolik 2:36:14
2002 Flag of Kenya.svg Mark Saina 2:18:19 Flag of Germany.svg Sonja Oberem-Krolik 2:37:28
2003 Flag of Tanzania.svg Bayo Zedebayo 2:16:59 NED Nadia Wijenberg-Ilyina 2:43:18
2004 Flag of Kenya.svg Frederick Cherono 2:15:30 Flag of Ethiopia.svg Zinach Alemu 2:41:12
2005 Flag of Kenya.svg James Saina 2:16:05 Flag of Ethiopia.svg Sisay Measo 2:38:39
2006 Flag of Kenya.svg Henry Tarus 2:17:46 Flag of Japan.svg Chikako Ogushi 2:40:47
2007 Flag of Kenya.svg Benjamin Kiprotich 2:14:40 Flag of Russia.svg Svetlana Ponomarenko 2:33:19
2008 Flag of Kenya.svg Paul Lekuraa 2:12:42 Flag of Japan.svg Mai Tagami 2:36:58
2009 Flag of Kenya.svg Josephat Kipkurui 2:13:44 Flag of Japan.svg Akemi Ozaki 2:39:56
2010 Flag of Kenya.svg Raymond Kimutai Bett 2:12:40 Flag of Lithuania.svg Rasa Drasdauskaite 2:31:06
2011 Flag of Morocco.svg Abdelkerim Boubker 2:11:40 Flag of Ethiopia.svg Yado Elfneshe Melaku 2:35:25
2012 Flag of Kenya.svg Raymond Kimutai Bett 2:11:35 Flag of Kenya.svg Consolater Chemtai Yadaa 2:40:00
2013 Flag of Kenya.svg Hillary Kipkogei Yego 2:13:55 Flag of Kenya.svg Nancy Joan Rotich 2:41:34
2014 Flag of Kenya.svg Felix Kipchirchir Kandie 2:10:36 Flag of Kenya.svg Naomi Jepkogei Maiyo 2:41:05
2015 Flag of Greece.svg Χριστόφορος Μερούσης 2:21:22 Flag of Japan.svg Minori Hayakari 2:52:06
2016 Flag of Kenya.svg Luka Rotich Lobuwan 2:12:49 Flag of Kenya.svg Nancy Jebichi Arusei 2:38:13
2017 Flag of Kenya.svg Samuel Kalalei 2:12:17 Flag of Ethiopia.svg Bedaru Hirpa Badane 2:34:18
2018 Flag of Kenya.svg Birmin Kipkorir Misoi 2:10:56 Flag of Kenya.svg Smelmieth Nyawira Muriuki 2:36:46

*Στον 1ο KMA "Γρ Λαμπράκης" της 8ης Οκτ 1983 μετείχαν μόνο Έλληνες δρομείς. Εκκίνησε στις 08:30. Ο διεθνής μαραθώνιος "Original Run" εκκίνησε δύο ώρες αργότερα. Από τη χρονιά του 1984 ο ΚΜΑ είναι ο μόνος αγώνας μαραθωνίου που διεξάγεται ετήσια επί της κλασσικής διαδρομής. Ο λεγόμενος "εμπορικός", δηλαδή ο "Original Run" δεν ξανα-επαναλήφθηκε. Η αρίθμηση του ΚΜΑ και σήμερα ΑΜΑ ξεκινά από το 1983.

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. athensauthenticmarathon.gr ΜΑΡΑΘΩΝΙΟΣ ΑΘΗΝΑΣ. Ο ΑΥΘΕΝΤΙΚΟΣ - ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ
  2. "Αθλητική Ηχώ", 3/10/1955.
  3. "Αθλητική Ηχώ", 10/10/1978.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Πηγές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Ηρακλής Αθανασόπουλος, "Μαραθώνιος και Μαραθώνας", Αθήνα 2010.
Στο λήμμα αυτό έχει ενσωματωθεί κείμενο από το λήμμα Athens Classic Marathon της Αγγλικής Βικιπαίδειας, η οποία διανέμεται υπό την GNU FDL και την CC-BY-SA 3.0. (ιστορικό/συντάκτες).