Όρθρος

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Πήδηση στην πλοήγηση Πήδηση στην αναζήτηση

Ο όρθρος είναι χρονικό διάστημα λίγο πριν την ανατολή του ηλίου. Είναι μέρος μέτρησης της ημέρας που κληρονομείται από τη ρωμαϊκή περίοδο και διατηρείται ακόμη στο Χριστιανισμό (Ορθοδοξία, Καθολικισμός, Αγγλικανισμός, Λουθηρανισμός κ.α.). Συγκεκριμένα το 24ωρο αρχίζει από την αρχή της νύχτας και χωρίζεται σε 7 καιρούς: Τρεις της νύχτας (Εσπέρας, Μεσονύχτιο και Όρθρος) και τέσσερις της ημέρας (Α´ ώρα, Γ´ ώρα, Στ´ ώρα και Θ´ ώρα).

Στη λειτουργική ζωή της Εκκλησίας Όρθρος ονομάζεται η πρωϊνή ακολουθία που τελείται πριν τη Θεία Λειτουργία, αν και μπορεί να τελεσθεί και ανεξάρτητα κατά τις πρωινές ώρες. Η Εκκλησία το πρωί ξεκινά τη λατρεία της με την ακολουθία του όρθρου, που είναι από τις αρχαιότερες στον χώρο της

Προέλευση και εξέλιξη[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Πίνακας του 19ου αιώνα με απεικόνιση της ακολουθίας του Ιβάν του Τρομερού προς τον όρθρο

Ο χρόνος «όρθρου βαθέος» (Λκ. 24,1) ή «πρωί, σκοτίας έτι ούσης» (Ιω. 20,1), κατά τον οποίο οι Μυροφόρες διαπίστωσαν το θαυμαστό γεγονός της αναστάσεως του Χριστού, υπήρξε πιθανότατα η καταβολή της ακολουθίας του Όρθρου, όπως φαίνεται και από σχετική εντολή του επισκόπου Καρχηδόνος Κυπριανού. Στις Αποστολικές Διαδοχές υπάρχει η παραίνεση για ορθρινή προσευχητική σύναξη.

Η αρχή της βρίσκεται στην πράξη του Ιουδαϊκού ναού και στην ιδιωτική προσευχή των Εβραίων, την οποία ακολουθεί και ο Χριστός, όπως μαρτυρείται και στο Ευαγγέλιο. Αλλά και στην ορθόδοξη λατρεία βλέπουμε ήδη από τον Δ’ αιώνα η ακολουθία του Όρθρου να είναι διαμορφωμένη.

Η ακολουθία του Όρθρου αποτελούταν αρχικώς από ψαλμούς, ωδές, αναγνώσεις και ευχές. Κατά τους τρεις πρώτους χριστιανικούς αιώνες εξελίχθηκε από τους μοναχούς, ιδιαίτερα τους Ιεροσολυμίτες, και εισήχθηκε στον Ναό της Αναστάσεως. Στη συνέχεια διαδόθηκε από τους προσερχόμενους προσκυνητές σε αυτόν σε όλο το χριστιανικό κόσμο. Από τον 7ο αιώνα μ.Χ. παγιώνεται η τυπική διάταξη του Όρθρου στις μονές και στους ναούς, με τις ανάλογες προσαρμογές και τυπικές διατάξεις που προβλέπονται αναλόγως την ημέρα και την εορτή.

Περιεχόμενο και θεματική του Όρθρου[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η ακολουθία του Όρθρου είναι μία δοξολογία και ευχαριστία στον Χριστό. Επίσης είναι μία παράκληση προς τον Κύριο με την ανατολή της καινούργιας ημέρας. Συγχρόνως είναι η καλύτερη πνευματική προετοιμασία για τη Θεία Λειτουργία που θα επακολουθήσει μετά το πέρας της ακολουθίας του Όρθρου. Ο Όρθρος είναι μία ακολουθία δοξολογίας και ευχαριστίας προς τον Θεό που αξίωσε τον άνθρωπο να διέλθει τη νύχτα και να δει και πάλι το φως της ημέρας, που είναι τύπος τους αληθινού φωτός, του Χριστού. Επίσης είναι μία δέηση για την ευλογία των έργων του ανθρώπου, που θα πραγματοποιηθούν κατά τη διάρκεια της ημέρας. Κατά τις ημέρες δε που Εκκλησία τιμά Αγίους ή ενθυμείται γεγονότα από τη ζωή του Χριστού ή της Παναγίας ο Όρθρος εμπλουτίζεται με ύμνους που τιμούν και υμνούν τα εορτάζοντα πρόσωπα ή παρουσιάζουν τη σημασία για τη ζωή της Εκκλησίας και του πιστού των εορταζόντων γεγονότων.

Τύποι Όρθρου[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Πίνακας του 19ου αιώνα, Ρωσικός όρθρος

Υπάρχουν τρεις τύποι Όρθρου:

α) Της Κυριακής

β) των Δεσποτικών, Θεομητορικών και των εορταζομένων Αγίων εορτών

γ) των καθημερινών.

Τού Όρθρου προηγείται ο Εσπερινός, το Απόδειπνο και το Μεσονυκτικό.

Τυπική διάρθρωση της ακολουθίας του Όρθρου[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. "Ευλογητός ο Θεός...", [Τρισάγιον, "Κύριε ελέησον" (12άκις), "Δεύτε Προσκυνήσωμεν..."]
  2. δέησις υπέρ τού αρχηγού τού κράτους: [Ψαλμοί 19 και 20], Τρισάγιο, "Σώσον Κύριε..."
  3. Εξάψαλμος: Ψαλμοί 3, 37, 62, 87, 102, 142· Ειρηνικά
  4. τα αντίφωνα "Θεός Κύριος..." (τετράκις). "Ευλογημένος ο ερχόμενος..." - Ευλογητάρια (τετράκις)
  5. Απολυτίκια
  6. Καθίσματα τού Ψαλτηρίου[1]
  7. Αντίφωνα των Αναβαθμών, Προκείμενο, "Τού Κυρίου Δεηθώμεν"
  8. Εωθινό Ευαγγέλιο, Θεοτοκίο, Δοξαστικό
  9. ο 50ος Ψαλμός της Μετανοίας ("Ελέησόν με ο Θεός..."), Δοξαστικό, Θεοτοκίο, Ιδιόμελο τού Πεντηκοσταρίου, "Σώσον ο Θεός..."
  10. οι Κανόνες (οκτώ ή τριών ωδών)· καταβασίες· η θ' ωδή της Θεοτόκου
  11. Εξαποστειλάρια
  12. Αίνοι: ψαλμοί 148 "Αινείτε τον Κύριον..., 149, 150 "Αινείται τον Θεόν... Πάσα πνοή..."· οι τελευταίοι 4, 6 ή 8 στίχοι έχουν στιχηρά - Δοξαστικό, Θεοτοκίο
  13. Δοξολογία Μεγάλη ή Μικρή - Εκτενής Δέηση - Πληρωτικά
  14. Απόστιχα Αίνων, 3 ή 4 με Δοξαστικό και Θεοτοκίο
  15. "Αγαθόν το εξομολογείσθαι..." και Τρισάγιο (μόνο στη Μικρή Δοξολογία)
  16. Απολυτίκιο, Εκτενής Δέηση, Απόλυση.

Τον Όρθρο διαδέχεται η ακολουθία της Α΄ 'Ωρας, της Γ΄ Ώρας, της ΣΤ΄ Ώρας, των Τυπικών και της Θ΄ Ώρας, που είναι η τελευταία ακολουθία τού 24ώρου.

Βιβλιογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Δρίτσα Δ. - Μπαλιάτσα Δ. - Καραμάτσκου Δ., « Όρθρος», Λεξικό Πρωτοχριστιανικών, Βυζαντινών και Νεότερων Ορθοδόξων Όρων, εκδ. Έννοια, Αθήνα 2005, σ. 241.
  • Κουγιουμντζόγλου Γ. (πρεσβυτέρου), Λατρευτικό Εγχειρίδιο. Στοιχεία Αγωγής για την τάξη και τη Λατρεία της Εκκλησίας, Θεσσαλονίκη 2006.
  • Μπεκατώρου Γ., «Όρθρος», ΘΗΕ, τόμ. 9ος, Αθήναι 1966, στ. 960-966.
  • Στύλιου Ε. (μητροπολίτου Αχελώου), «Όρθρος», Μικρό Χριστιανικό Λεξικό, εκδ. Σαΐτης, Αθήνα 2011, σ. 213.
  • Φίλια Γ., Λειτουργική, τόμ. Α΄, εκδ. Γρηγόρη, Αθήνα 2006.
  • Χόπκο Θ. (π.), Δόγμα και Λατρεία. Βασικό εγχειρίδιο για την Ορθόδοξη Πίστη, τόμ. 1ος, εκδ. Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα 2014.

Υποσημειώσεις[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. [κάθισμα, Μικρά Συναπτή], Ευλογητάρια, προσόμοιοι ύμνοι ή Υπακοή (δις)