Πληθυντικός ευγενείας

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση

Ο πληθυντικός ευγενείας αποτελεί απευθυντικό τρόπο συνομιλίας, που υφίσταται στην Eλληνική καθώς και σε άλλες γλώσσες, κύριος στόχος του οποίου είναι να καταδείξει ευγένεια, σεβασμό ή επιπλέον κοινωνική απόσταση και έλλειψη οικειότητας.

Απευθυντικοί τύποι ευγενείας[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο πληθυντικός ευγενείας αποτελεί έναν από τους απευθυντικούς τύπους ευγενείας, που είναι γνωστοί με τον αγγλικό γλωσσολογικό όρο honorifics (HON, στη βιβλιογραφία) και έχουν ορισμένες φορές αποδοθεί «τιμητικοί όροι», αν και δεν πρέπει να συγχέονται με τους τιμητικούς τίτλους. Πρόκειται για γραμματικές ή μορφοσυντακτικές λειτουργίες που εμπεριέχουν έμμεση δήλωση σχετικά με την κοινωνική θέση των συνομιλητών, καθώς και με τις προθέσεις τους για τη συζήτηση. Οι απευθυντικοί τύποι ευγενείας μπορούν να υποδηλώσουν επισημότητα, κοινωνική απόσταση, ευγένεια, ταπεινοφροσύνη, αδιαφορία ή σεβασμό με σειρά επιλογών που διαφέρουν από γλώσσα σε γλώσσα. Οι επιλογές αυτές περιλαμβάνουν διαφορετικά επιθήματα, πτώσεις, αλλαγή προσώπου ή αριθμού (όπως στην Ελληνική) ή ακόμη και εντελώς διαφορετικές λέξεις. Το στοιχείο-κλειδί είναι ότι οι εν λόγω τύποι επιτρέπουν στον ομιλητή να μεταφέρει την ίδια τυπική πληροφορία αλλά διαφορετικό μήνυμα χρησιμοποιώντας τύπους οικειότητας ή τύπους ευγενείας[1].

Οι απευθυντικοί τύποι ευγενείας εντάσσονται στo γλωσσολογικό φαινόμενο που αποκαλείται δείξη, καθώς προϋποθέτουν την κατανόηση της κοινωνικής θέσης ή του σχετικού ρόλου των συνομιλητών και των παρισταμένων σε κάποια συζήτηση. Η λειτουργίας τους έχει κωδικοποιηθεί γλωσσολογικά με τους όρους Τ-τύποι (ανεπίσημοι) και V-τύποι (επίσημοι), ονοματολογία που έχει την αφετηρία της στα αρχικά γράμματα των τύπων Τu «εσύ» και Vos «εσείς» τής Λατινικής.

Η καταγωγή του γλωσσικού φαινομένου[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Όπως καταδεικνύουν οι γλωσσολογικές μελέτες, ο πληθυντικός ευγενείας έχει την αφετηρία του στον πληθυντικό της μεγαλοπρεπείας (pluralis majestatis), ο οποίος πρωτοπαρουσιάστηκε στη διάκριση των λατινικών αντωνυμιών tu (εσύ) και vos (εσείς). Ο πληθυντικός της μεγαλοπρεπείας είναι αρχαϊκό συντακτικό σχήμα και απαντά ήδη στη Βιβλική Εβραϊκή. Κατά τον 4ο μ.Χ. αιώνα αναπτύχθηκε η συνήθεια να απευθύνονται στον Ρωμαίο αυτοκράτορα με τον πληθυντικό vos αντί του ενικού tu. Βαθμηδόν η χρήση τού πληθυντικού έγινε χαρακτηριστικό των ανωτέρων τάξεων, τύπος που οι ευγενείς απηύθυναν ο ένας στον άλλον. Συγχρόνως μεταχειρίζονταν ενικό όταν μιλούσαν σε κατωτέρους τους, υποδηλώνοντας έτσι ότι ο πληθυντικός δεν δήλωνε μόνο σεβασμό αλλά και απόσταση σε αντιδιαστολή προς την οικειότητα[2].

Όπως εξηγούν οι Brown & Gilman, η χρήση τού πληθυντικού προς τον Ρωμαίο αυτοκράτορα τον 4ο αιώνα πιθανώς ευνοήθηκε από περιπτώσεις στις οποίες υπήρχαν δύο ή περισσότεροι συναυτοκράτορες (λατ. augusti ή caesares), σημειώνουν όμως ότι επρόκειτο για γνωστό και ήδη αρχαίο απευθυντικό τρόπο. Υπογραμμίζουν, ωστόσο, ότι η χρήση του δεν σταθεροποιήθηκε πριν από τον 12ο αιώνα, οπότε άρχισαν να διαμορφώνονται και οι γλωσσολογικοί και πραγματολογικοί όροι τής παρουσίας του στις πολυπλοκότερες πλέον κοινωνικές σχέσεις.

Σύμφωνα με δημοφιλή αλλά αστήρικτη άποψη, προέκυψε στην Αγγλία στα μέσα του 11ου αιώνα, τότε που οι Γάλλοι κατακτητές άκουγαν τους Αγγλοσάξονες φεουδάρχες να μιλούν στον πληθυντικό στους κολλήγους και αντιστρόφως, απευθυνόμενοι ο ένας στον άλλο ως εκπρόσωποι ομάδων. Οι Γάλλοι το εξέλαβαν ως ένδειξη πολιτισμού, γνωρίζοντας ότι οι Αγγλοσάξονες εκείνη την εποχή ήταν πιο πολιτισμένοι από εκείνους. Με την επιστροφή τους στη Γαλλία, μαζί με τον θαυμασμό για τους φεουδάρχες, μετέφεραν λανθασμένα και τον γραμματικό πληθυντικό εκλαμβάνοντάς τον ως πληθυντικό ευγενείας. [3] Η άποψη αυτή στερείται επιστημονικής βάσεως, επειδή η Αγγλική γλώσσα τής εποχής διατηρούσε ακόμη τη διάκριση thou (β΄ ενικό), you (β΄ πληθυντικό), και επιπλέον η φορά επιρροής μεταξύ Αγγλοσαξονικής και Γαλλικής ήταν ακριβώς αντίστροφη εκείνη την εποχή.

Η διεθνής διάδοση των τύπων ευγενείας[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

β΄ ενικό πρόσωπο, τύπος οικειότητας β΄ ενικό πρόσωπο, τύπος ευγενείας β΄ πληθυντικό πρόσωπο, τύπος οικειότητας β΄ πληθυντικό πρόσωπο, τύπος ευγενείας
Άφρικαανς jy /jou u


U (προς τον Θεό)

julle u
Αλβανική γλώσσα ti ju ju ju
Αμχαρική γλώσσα አንተ (antä) (αρσ.)


አንቺ (anči) (θηλ.)

እስዎ (ɨsswo) ή
እርስዎ (ɨrswo)
እናንተ (ɨnnantä) እስዎ (ɨsswo) ή
እርስዎ (ɨrswo)
Αραβική γλώσσα أنت (anta, προς άνδρα), أنتِ (anti, προς γυναίκα) antum antum (προς άνδρες), antunna (προς γυναίκες) antum / antunna· σε μερικές διαλεκτικές ποικιλίες, όπως στην Αραβική τής Αιγύπτου, χρησιμοποιούνται οι τύποι ḥaḍretkum ή siyadetkum
Αρμενική γλώσσα դու (du) Ανατολική, դուն (tun) Δυτική դուք (duk) Ανατολική, (tuk) Δυτική դուք (duk) Ανατολική, (tuk) Δυτική դուք (duk) Ανατολική, (tuk) Δυτική
Αζερική γλώσσα sən siz siz siz, ενίοτε sizlər
Βασκική γλώσσα hi (για μεγάλη οικειότητα), zu zu, berori (ιδιαίτερα επίσημο) zuek zuek
Βεγγαλική γλώσσα তুই tui (πολύ ανεπίσημο)
তুমি tumi
আপনি apni তোরা tora (ιδιαίτερα επίσημο)
তোমরা tomra
আপনারা apnara
Βουλγαρική γλώσσα ти (ti) Вие (Vie) вие (vie) вие (vie)
Καταλανική γλώσσα tu


vós (μόνο προς ηλικιωμένους)

vostè vosaltres vostès
Κινεζική γλώσσα (Μανδαρινική) nín 你们 (你们) nǐmen χωρίς επίσημο τύπο· συχνά大家 dàjiā
Σερβοκροατική γλώσσα ti Vi vi vi
Τσεχική γλώσσα ty Vy vy Vy
Δανική γλώσσα du De I De
Ολλανδική γλώσσα jij /je (κυρίως στην Ολλανδία) ή
gij/ge (κυρίως στη Φλάνδρα)
u (με κεφ. όταν πρόκειται για τον Θεό ή για ιδιαίτερα επίσημο κείμενο: U. Εναλλακτικά: Gij (προς τον Θεό)) jullie u
Εσθονική γλώσσα sina/sa Teie teie/te Teie
Φινλανδική γλώσσα sinä/sä Te (σύνθετοι ρηματικοί τύποι με μετοχή σε ενικό αριθμό) te Te
Γαλλική γλώσσα tu /toi /te vous vous vous
Γαλικιανή γλώσσα tu, vostede vós vostedes
Γεωργιανή γλώσσα შენ shen თქვენ tkven თქვენ tkven თქვენ tkven
Γερμανική γλώσσα du Sie (ακολουθείται από ρήμα σε γ΄ πληθυντικό)
Ihr (ακολουθείται από ρήμα σε β΄ πληθυντικό)
ihr Sie (ακολουθείται από ρήμα σε γ΄ πληθυντικό)
Ihr (ακολουθείται από ρήμα σε β΄ πληθυντικό)
Ελληνική γλώσσα εσύ εσείς εσείς εσείς
Ουγγρική γλώσσα te maga (επίσημο) ή Ön (τυπικό) ti maguk (επίσημο) ή Önök (τυπικό)
Χίντι तू (πολύ ανεπίσημο)
तुम tum
आप āp तुम लोग tum log आप लोग āp log
Ισλανδική γλώσσα þú þér (αρχαϊκό) þið þér (αρχαϊκό)
Ινδονησιακή γλώσσα kamu Anda kalian Anda
Ιταλική γλώσσα tu Leilei, τύπος γ΄ προσώπου)
voi (παλαιότερο ή διαλεκτικό)
voi
voi
Loro (τύποι γ΄ προσώπου)
Καζαχική γλώσσα сен (sen) сіз (siz) сендер (sender) сіздер (sizder)
Κιργιζική γλώσσα сен (sen) сиз (siz) силер (siler) сиздер (sizder)
Λαντίνο ή Ισπανοεβραϊκή γλώσσα vos vozótros vozótros
Λετονική γλώσσα tu Jūs jūs Jūs
Λιθουανική γλώσσα tu Ponas, Ponia, Jūs jūs Jūs
Σλαβομακεδονική γλώσσα ти (ti) Вие (Vie) вие (vie) вие (vie)
Μαλτεζική γλώσσα int, inti int, inti intom intom
Μογγολική γλώσσα чи (chi) та (ta) та нар (ta nar) та нар (ta nar)
Νεπαλική γλώσσα तँ, तिमी (tã, timi) तपाईं (tapāī̃) तिमी(-हरू) (timi[-harū]) तपाईं(-हरू) (tapāī̃[-harū])
Νορβηγική γλώσσα (bokmål) du De dere De
Νορβηγική γλώσσα (nynorsk) du De de De
Περσική γλώσσα تو to شما shomâ شما shomâ شما shomâ
Πολωνική γλώσσα ty pan (προς άνδρα)
pani (προς γυναίκα)
(ακολουθούνται από ρήματα σε γ΄ ενικό πρόσωπο)
wy państwo (γενικά)
panowie (προς άνδρες)
panie (προς γυναίκες)
(ακολουθούνται από ρήματα σε γ΄ πληθυντικό πρόσωπο, αν και σε αρκετές περιπτώσεις ο γενικός τύπος państwo συντάσσεται και με β΄ πληθυντικό πρόσωπο).
Πορτογαλική γλώσσα (Πορτογαλία) tu
vós (διαλεκτικό)
o senhor/a senhora (πιο επίσημο)
você (λιγότερο επίσημο — σε ορισμένες περιοχές μπορεί να θεωρηθεί αγενές)
vós (αρχαϊκό και λογοτεχνικό)
Vossa Excelência, Vossa Senhoria (προς αρχές)
vocês
vós (αρχαϊκό, λογοτεχνικό ή διαλεκτικό)
os senhores/as senhoras
Πορτογαλική γλώσσα (Βραζιλία) você (< vossa mercê)
tu
o senhor, o cavalheiro/a senhora, a madame
seu (< senhor)/dona, madame
você (λιγότερο τυπικό από τα προηγούμενα σε ορισμένες περιοχές)
vós (αρχαϊκό και λογοτεχνικό)
Vossa Excelência or Vossa S.ª, Meritíssimo Juiz (κρατικές αρχές)· Vossa Magnificência (για πρύτανη ή κοσμήτορα πανεπιστημίου)
vocês
vós (αρχαϊκό και λογοτεχνικό)
os senhores/as senhoras
os cavalheiros/as damas
vós (αρχαϊκό και λογοτεχνικό)
vocês (περιφερειακό)
Παντζάμπι ਤੂੰ tū̃ ਤੁਸੀਂ tusī̃ ਤੁਸੀਂ tusī̃ ਤੁਸੀਂ tusī̃
Ρουμανική γλώσσα tu dumneata (λιγότερο τυπικό) /
matale (περιφερειακό) /
dumneavoastră (επίσημο)
voi dumneavoastră / domniile voastre (αρχαϊκό)
Ρωσική γλώσσα ты (ty) вы (vy) / Вы (Vy) (προς επισήμους) вы (vy) вы (vy)
Σλοβακική γλώσσα ty Vy vy vy
Σλοβενική γλώσσα ti vi
Vi
vidva (Δυϊκός αριθμός)
vidve ή vedve (προς δύο γυναίκες);
vi (plural)
ve (πληθυντικός προς γυναίκες)
vi (δυϊκός και πληθυντικός αριθμός)
Σομαλική γλώσσα adi adiga idinka idinka
Ισπανική γλώσσα (κυρίως Ισπανία) usted (παλαιότ. vos, usía και vuecencia/vuecelencia μεταξύ άλλων) vosotros (αρσ.) vosotras (θηλ.) ustedes
Ισπανική γλώσσα (στο μεγαλύτερο μέρος τής Λατινικής Αμερικής) usted ustedes ustedes (επίσης vosotros, vosotras στη λογοτεχνία)
Σουηδική γλώσσα du ni ή Ni (σπάνιο) ni ni ή Ni (σπάνιο)
Ταγκάλογκ ikáw
ka
kayó kayó kayó
Τατζικική γλώσσα ту (tu) Шумо (Shumo) шумо (shumo) шумо (shumo) ή шумоён (shumoyon)(μόνο στην ομιλουμένη γλώσσα)
Ταμίλ நீ (née) நீங்கள் (neengal) நீங்கள் (neengal) நீங்கள் (neengal)
Τουρκική γλώσσα sen siz siz siz, sizler
Ουκρανική γλώσσα ти (ty) ви (vy) / Ви (Vy) (προς επισήμους) ви (vy) ви (vy)
Ουρντού تو (πολύ ανεπίσημο)
تم tum
آپ āp تم لوگ tum log آپ لوگ āp log
Ουαλική γλώσσα ti ή chdi chi ή chwi chi ή chwi chi ή chwi
Γερμανοεβραϊκή γλώσσα ή Γίντις דו (du) איר (ir) איר (ir)
עץ (ets) (περιφερειακό)
איר (ir)

.

Στην αγγλική γλώσσα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η αγγλική είναι η μοναδική γλώσσα που για να τονίσει τον πληθυντικό ευγενείας κατάργησε το δεύτερο ενικό πρόσωπο. Η λέξη thee που όριζε το δεύτερο ενικό πρόσωπο, ουσιαστικά εξομοιώθηκε με το you που ήταν το δεύτερο πληθυντικό. Ως εκ τούτου δεν γίνεται πλέον διαχωρισμός των δύο προσώπων και το ζήτημα των φράσεων ευγενείας πλέον στην αγγλική συνήθως συμπληρώνεται με άλλα προσδιοριστικά επίθετα.

Σε άλλες γλώσσες[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Σε πολλές γλώσσες ο πληθυντικός ευγενείας ορίζεται γραμματικά με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που ορίζεται και στη γαλλική γλώσσα. Σε μερικές περιπτώσεις όπως στην ιταλική, στην ισπανική και την πολωνική γλώσσα, συνήθως ο δεύτερος πληθυντικός αντικαθίσταται με το τρίτο ενικό πρόσωπο (π.χ. αντί της ερώτησης "Πώς είστε κύριε Χ;" χρησιμοποιείται το "Πώς είναι ο κύριος Χ;"), κάτι που πέραν της επιδιωκόμενης ευγένειας, ορίζει ταυτόχρονα και απόσταση μεταξύ των συνομιλούντων. Κάτι αντίστοιχο με την αγγλική γλώσσα (συνοδευτικές φράσεις) καταγράφεται στην ιαπωνική, όπου συνήθως προστίθενται ως επιφωνήματα στο τέλος του ονόματος στον οποίο γίνεται η προσφώνηση.


Ο πληθυντικός ευγενείας που «κρατά αποστάσεις»[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Πολύ συχνά χρησιμοποιείται ο πληθυντικός ευγενείας στη νέα ελληνική γλώσσα για να δείξει, αυτός που τον χρησιμοποιεί, αποστροφή και προσπάθεια ρήξης της οικειότητας προς ένα πρόσωπο. Η χρήση του ως τέτοιου γίνεται αντιληπτή είτε με την αλλαγή της χροιάς της φωνής ή των εκφράσεων του προσώπου, που αφήνουν «κρύα» αίσθηση αλλά και από το λεκτικό περιεχόμενο των φράσεων που τείνουν στη δημιουργία απόστασης μεταξύ των δύο προσώπων. Στην περίπτωση αυτή ο πληθυντικός ευγενείας θεωρείται ιδιαίτερα προσβλητικός, καθώς συσσωρεύει ενέργεια που είναι δύσκολο να εκτονωθεί με την κράτηση των προσχημάτων ευγενείας. Λιγότερο προσβλητική και περισσότερο αμυντική θεωρείται η χρήση του όταν η χροιά της φωνής αφήνει αίσθηση «θιγής» έναντι της «κρύας» αίσθησης. [4]

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. Βλ. Brown, R. & A. Gilman, 1960: «The Pronouns of Power and Solidarity», American Anthropologist 4 (6): 24-39· Chatelain, E., 1880: «Du pluriel de respect en latin». Revue de Philologie IV (April 1880): 129–139.
  2. D. Crystal, The Cambridge Encyclopaedia of Language, Cambridge: CUP, 1997(2), σ. 45.
  3. Βασίλης Ραφαηλίδης, Λαοί της Ευρώπης, Αθήνα 1996, σελ. 83
  4. Γιάννης Καρβέλας (2002). Πληθυντικός ευγενείας - Πώς η αρχαιοελληνική δημοκρατικότητα απωθήθηκε από την ξενική δουλοπρέπεια. UNIVERSITY STUDIO PRESS. σελ. 45. ISBN 9601211136, 9789601211138. http://www.universitystudiopress.gr/general/bookTitle.asp?tblCode=1113-02.