Καταλανική γλώσσα

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση
Καταλανικά
català, valencià
Φυσικοί ομιλητές 7,3 εκατομμύρια (2013)[1]
Ταξινόμηση Ινδοευρωπαϊκές γλώσσες
Κατάσταση
Επίσημη γλώσσα Ανδόρα και συνεπίσημη γλώσσα μαζί με τα ισπανικά στις αυτοδιοικούμενες περιφέρειες Καταλονία,Βαλεαρίδες Νήσοι και Αυτόνομη Κοινότητα της Βαλένθια στην Ισπανία
Ρυθμιστής Ινστιτούτο Καταλανικών Σπουδών
Acadèmia Valenciana de la Llengua
Κώδικες γλώσσας
ISO 639-1 ca
ISO 639-2 cat
ISO 639-3 cat
SIL -
Καταλανόφωνος κόσμος

Η καταλανική ή βαλενθιανική γλώσσα[2] (στα καταλανικά català και valencià, [kətəˈɫa] or [kataˈɫa]) είναι μία λατινογενής γλώσσα της Ευρώπης που ομιλείται σήμερα ως επίσημη στην Ανδόρα, ως συνεπίσημη μαζί με τα ισπανικά σε τρεις αυτοδιοικούμενες κοινότητες της Ισπανίας (Καταλονία, Βαλενθιανική κοινότητα και Βαλεαρίδες Νήσοι) και ως ανεπίσημη στις ισπανικές αυτοδιοικούμενες περιφέρειες της Αραγονίας και της Μούρθια (περιοχή του Κάρτσε), στον γαλλικό νομό των Ανατολικών Πυρηναίων και την πόλη Αλγκέρο της Σαρδηνίας.

Ιστορικά προέκυψε από την ρομανική διάλεκτο της σημερινής Καταλονίας κατά τον 9ο αιώνα κι έφτασε στη μέγιστη ακμή της κατά τον Ύστερο Μεσαίωνα, όταν και έγινε η κυρίαρχη γλώσσα των εδαφών του Στέμματος της Αραγόνας. Η ένωση του αραγονικού στέμματος με το Στέμμα της Καστίλης τον 16ο αιώνα και η σταδιακή συγκρότηση, από τις αρχές του 17ου, της σημερινής Ισπανίας σε ένα συγκεντρωτικό κράτος με επίκεντρο την Καστίλη ευνόησε τα ισπανικά ως μοναδική επίσημη γλώσσα εις βάρος των υπολοίπων γλωσσών της χώρας. Το λογοτεχνικό κίνημα της Καταλανικής Αναγέννησης (Renaixença, «Ρεναϊσένσα») στα μέσα του 19ου αιώνα και η ακμή της καταλανόφωνης αστικής τάξης επανέφεραν κάπως την δημογραφική της δυναμική, που κινδύνευσε ωστόσο κατά τη διάρκεια της σαραντάχρονης δικτατορίας του στρατηγού Φράνκο. Η έλευση της δημοκρατίας και η απόδοση ευρέων εξουσιών στις περιφέρεις που συμπεριελάμβαναν σχετική αυτονομία σε θέματα εκπαίδευσης, οδήγησε στην αναγνώριση της σημασίας της καταλανικής και στην εξομάλυνση της χρήσης της.

Ιστορία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η καταλανική γλώσσα γεννήθηκε κατά τον 9ο αιώνα στις περιοχές της σημερινής Καταλονίας, συμπεριλαμβανομένης και του σημερινού γαλλικού νομού των Ανατολικών Πυρηναίων, ως εξέλιξη της τοπικής ρομανικής διαλέκτου. Η αυτονόμηση των καταλανών κόμητων οδήγησε στην άνοδο της Κομητείας της Βαρκελώνης, που πήρε από τα χέρια των μουσουλμάνων την υπόλοιπη Καταλονία και μετά την ένωσή της με το βασίλειο της Αραγόνας, κατέκτησε εκτεταμένες περιοχές της Ισπανίας (το Βασίλειο της Βαλένθια, τις Βαλεαρίδες νήσους και, προσωρινά, τη Μούρθια) που εποίκησε με καταλανόφωνους πληθυσμούς. Η πόλη του Αλγκέρο στη Σαρδηνία εποικίστηκε επίσης με καταλανόφωνους κατά τον 14ο αιώνα.[3]

Τα πρώτα γραπτά κείμενα στα καταλανικά είναι του 11ου αιώνα (το Memorial de greuges de Ponç I, comte d'Empúries, contra Jofre, Compte de Roselló, «Υπόμνημα των προσβολών του Κόμη Ζόφρε του Ροσελιό στον Πονς Α’, κόμη της Ενπούριες» [4] και το Jurament de pau I treva del compte Pere Ramon de Pallars Jussà, «Ο όρκος ειρήνης κι εμπιστοσύνης του κόμη Πέρε Ραμόν») αλλά ο πρώτος σημαντικός επώνυμος συγγραφέας στα καταλανικά ήταν ο μαγιορκινός Ραμόν Λιουλ (1232–1315). Ακολούθησαν τα λεγόμενα «Τέσσερα Μεγάλα Χρονικά» της καταλανικής ιστοριογραφίας, έργα που αναφέρονται στη ζωή και τη δράση τριών βασιλέων, του Ιάκωβου Α’, του Πέτρου Β’ και του Πέτρου Δ’, και του Ραμόν Μουντανέρ, ενός ευγενούς που συμμετείχε στην Καταλανική Εταιρεία.

Αν και στα πρώτα της βήματα, η καταλανική γλώσσα έφερε ισχυρές επιρροές από την οξιτανική και την προβηγκιανική, λόγω του λογοτεχνικού κύρους που έχαιραν αυτές στην αυλική ζωή των ευγενών και των μοναρχών, με τον Βαλενθιανικό Χρυσό Αιώνα καθιερώθηκε ένα αρκετά ξεκάθαρο γλωσσικό μοντέλο που καθιέρωσαν σπουδαία έργα στα καταλανικά από συγγραφείς όπως τον Αουζιάς Μαρκ και τον Ζοανότ Μαρτορέλ. Ο ερχομός της τυπογραφίας στην Ιβηρική είδε την ίδρυση τυπογραφείων σε πολλές καταλανόφωνες περιοχές όπως τη Βαρκελώνη, τη Λιέιδα και τη Βαλένθια[5], όπου και τυπώθηκε το πρώτο βιβλίο στα καταλανικά με τίτλο «Ποιήματα εξύμνησης της Παρθένου Μαρίας» (Trobes en llaors de la Verge Maria)[6].

Η κατακόρυφη πληθυσμιακή μείωση και οικονομική συρρίκνωση των καταλανόφωνων περιοχών από το τέλος του 14ου αιώνα και η ένωση των στεμμάτων της Αραγόνας και της Καστίλης, περιόρισαν το κύρος και την πληθυσμιακή δυναμική της γλώσσας. Τα ισπανικά εισήχθησαν στην καθημερινή ζωή των καταλανόφωνων ελίτ, που τον 17ο αιώνα ήταν πλέον δίγλωσσες, και κυριάρχησαν απόλυτα στους εκκλησιαστικούς κύκλους.[7]

Το πρώτο από τα δύο μεγάλα πλήγματα για το status των καταλανικών επήλθε αρχικά από την απώλεια της Βόρειας Καταλονίας, που εντάχθηκε στην συγκεντρωτική Γαλλία του Λουδοβίκου ΙΔ’ μετά τη συνθήκη των Πυρηναίων το 1659. Το δεύτερο πλήγμα προκλήθηκε όταν μετά τον πόλεμο της Ισπανικής Διαδοχής και την ήττα των υποστηρικτών των Αρχιδούκα Καρόλου από τον Φίλιππο Ε’, η πλειοψηφία των οποίων εντοπιζόταν στα εδάφη του Στέμματος της Αραγόνας, επιβλήθηκαν οι καστιλιανικοί νόμοι σε όλη την Ισπανία και απαγορεύτηκε η χρήση των καταλανικών στην διοίκηση.

Η Αναγέννηση των καταλανικών γραμμάτω[8]ν συμβολικά ορίζεται ότι ξεκίνησε από το 1833 και διήρκησε μέχρι τέλη του 19ου αιώνα και συνέβη παράλληλα και στα δύο κύρια καταλανόφωνα αστικά κέντρα, την Βαλένθια[9] και την Βαρκελώνη. Το κίνημα αυτό κατάφερε να επαναφέρει τα καταλανικά στο πολιτισμικό προσκήνιο κυρίως της Καταλονίας και, σε συνδυασμό με την άνοδο του καταλανικού εθνικισμού και του ακαδημαϊκού ενδιαφέροντος για τη γλώσσα (ίδρυση του Ινστιτούτου Καταλανικών Σπουδών το 1907), ανατροφοδότησε την καταλανική πολιτική και γλωσσική συνείδηση.[10] Εν τούτοις, οι δικτατορίες των Μιγέλ Πρίμο δε Ριβέρα (1923-1930) και του Φρανθίσκο Φράνκο (1939-1975) υπονόμευσαν εκ νέου την χρήση των καταλανικών.

Σύγχρονη κατάσταση[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Από την επανασύσταση της δημοκρατίας στην Ισπανία το 1975, τα καταλανικά επανέκτησαν το κύρος τους ως αυθεντική γλώσσα των καταλανόφωνων περιοχών με τους νόμους περί γλωσσικής εξομάλυνσης της δεκαετίας του 1980[11]. και επανεντάχθηκαν στους επίσημους θεσμούς του κράτους και των περιφερειών, στην δημόσια και ιδιωτική εκπαίδευση ενώ αναπτύχθηκαν και αποκλειστικά καταλανόφωνοι ραδιοτηλεοπτικοί σταθμοί. Ωστόσο η εξομάλυνσης της χρήσης και η θεσμική προώθηση της γλώσσας διαφέρει από περιοχή σε περιοχή.

Η Ζενεραλιτάτ της Καταλονίας αφιερώνει σημαντικό μέρος του προϋπολογισμού της για την προώθηση των καταλανικών.[12] Στην Καταλονία πλέον είναι αδύνατον για κάποιον μαθητή της υποχρεωτικής εκπαίδευσης να αποφοιτήσει χρησιμοποιώντας μόνο τα ισπανικά ενώ παρατηρείται μια κάποια μεγαλύτερη προτίμηση της νέας γενιάς στα καταλανικά.[13] Στη Βαλενθιανική κοινότητα και τις Βαλεαρίδες αντίθετα, οι επίσημοι θεσμοί ακολουθούν μια τακτική ισορροπίας μεταξύ των ισπανικών και των καταλανικών, που ωστόσο έχει λάβει πολλές κριτικές.[14]

Στις υπόλοιπες καταλανόφωνες περιοχές τα καταλανικά δεν χαίρουν ισχυρής θεσμικής υποστήριξης αν και στο νομό των Ανατολικών Πυρηναίων της Γαλλίας, από το 2004 έχει ξεκινήσει η μερική υποστήριξη και αναγνώριση των καταλανικών ως γλώσσας του νομού[15]


Φωνολογία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Διάλεκτοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι διάλεκτοι της καταλανικής γλώσσας.

Το 1861, ο γλωσσολόγος Μανουέλ Μιλά ι Φοντανάλς πρότεινε τον κατηγοριοποίηση των καταλανικών σε δύο μεγάλες διαλεκτολογικές ομάδες, τις Δυτικές και τις Ανατολικές διαλέκτους και στην οποία είναι εμφανές ότι δεν υπάρχει μια ξεκάθαρη γραμμή που να χωρίζει τις δύο ομάδες, δεδομένης της ύπαρξης μεταβατικών διαλέκτων.

Οι κύριες διαφοροποιήσεις μεταξύ των δύο ομάδων είναι:

  • Δυτικές διάλεκτοι:
    • Τα άτονα φωνήεντα είναι: [a] [e] [i] [o] [u]. Υπάρχει διαφοροποίηση μεταξύ του e και του a και μεταξύ του o και του u.
    • Το x σε αρχή λέξης ή μετά από σύμφωνο είναι προστριβώμενο (/tʃ/). Μεταξύ φωνηέντων ή μετά από i, είναι /jʃ/.
    • Η προφορά των μακρών Ε και του βραχέως Ǐ όταν τονίζεται, από το λατινικό [e].
    • Το πρώτο πρόσωπο ενικού του ενεστώτα στην οριστική λήγει σε -e (βαλενθιανικά) ή σε -o (βορειο-ανατολικές και μεταβατικές).
    • Τα ρήματα της 3ης συζυγίας κλίνονται σε -ix, -ixen, -isca.
    • Διατηρείται το έρρινο σύμφωνο σε προπαροξύτονες λέξεις: 'hòmens', 'jóvens', αντί για 'homes', 'joves'.
    • Ορισμένες λεξικολογικές διαφοροποιήσεις.
  • Català oriental:
    • Τα άτονα φωνήεντα είναι τα [ə], [i], [u]. Τα φωνήεντα e και a όταν δεν τονίζονται μετατρέπονται σε /ə/ και το 'o' και το 'u' σε /u/ (παραμένει /o/ στη Μαγιόρκα).
    • Το 'x' πάντα προφέρεται ως /ʃ/.
    • Τα μακρά 'Ē' και τα βραχέα 'Ǐ' που τονίζονταν στα λατινικά μετατρέπονται σε [ɛ].
    • Το πρώτο πρόσωπο ενικού ενεστώτα στην οριστική είναι -o (κεντρικές), -i (βόρειες) και απουσιάζει στις Βαλεαρίδες και το Αλγκέρο.
    • Τα ρήματα της 3ης συζυγίας κλίνονται σε -eix, -eixen, -eixi.
    • Πέφτει το έρρινο σύμφωνο σε προπαροξύτονες λέξεις: 'homes', 'joves'.
    • Ορισμένες λεξικολογικές διαφοροποιήσεις.[16]

Πρότυπα της γλώσσας[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στις καταλανόφωνες περιοχές υπάρχουν ουσιαστικά δύο πρότυπα για την γλώσσα, αυτό που καθορίζεται από το Ινστιτούτο Καταλανικών Σπουδών, με έδρα τη Βαρκελώνη, αυτό που καθορίζεται από την Βαλενθιανική Ακαδημία της Γλώσσας. Το πρώτο έχει ευρύτερη αποδοχή και αφορά το σύνολο της καταλανικής γλώσσας και παρότι το πρότυπό του είναι αρκετά επηρεασμένο από την κεντρική διάλεκτο, ακολουθεί την αρχή περί ενότητας της καταλανικής γλώσσας, κύρια ιδέα των γλωσσολόγων που εγκαθίδρυσαν την σημερινή γραμματική της καταλανικής στις αρχές του 20ού αιώνα. Στις Βαλεαρίδες ως όργανο έκφρασης της τοπικής διαλέκτου είναι το Πανεπιστήμιο των Βαλεαρίδων[17], που ωστόσο αποδέχεται ως πρότυπο αυτό του Ινστιτούτου.

Το δεύτερο πρότυπο δημιουργήθηκε από την Βαλενθιανική Ακαδημία της Γλώσσας, και αφορά συγκεκριμένα την βαλενθιανική διάλεκτο. Παίρνει ως βάση την λεγόμενη ορθογραφία της Καστελιό[18], επίσης φρούτο των ίδιων γλωσσολογικών κύκλων που διαμόρφωσαν και το προηγούμενο πρότυπο, που αποτυπώνει όμως κυρίως τις δυτικές διαλέκτους.

Παραπομπές και υποσημειώσεις[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. ««Πάνω από 7 εκατομμύρια άτομα ξέρουν να γράφουν καταλανικά και πάνω από 12 να τα καταλαβαίνουν»» (στα καταλανικά). El Periódico de Catalunya. 13/11/2013. http://www.elperiodico.cat/ca/noticias/societat/catala-arriba-xifra-record-milions-parlants-2835570. Ανακτήθηκε στις 1 November 2014. 
  2. Η ονομασία βαλενθιανικά ορίζεται από την Βαλενθιανική Ακαδημία της Γλώσσας ως αυτή που αντιπροσωπεύει την ομιλούμενη παραδοσιακή γλώσσα της Κοινότητας της Βαλένθια και που στην ουσία ταυτίζεται με την καταλανική, χαρακτηριστικά: «La diversitat onomàstica del valencià no pot servir de base a iniciatives que projecten una imatge fragmentada del sistema lingüístic que els valencians compartim amb altres territoris.» http://www.avl.gva.es/va/acords-AVL/main/03/document/NOMENTITAT.pdf [1/11/2014]
  3. Hernández Cardona,, Francesc Xavier (2004). Història militar de Catalunya. Volum II: Temps de Conquesta. Βαρκελώνη: Rafael Dalmau. σελ. 150. ISBN 84-232-0655-6. 
  4. Ocerinjauregui, Josep Moran i (2004). Estudis d'història de la llengua catalana (1. έκδοση). Barcelona: Publ. de l'Abadia de Montserrat. σελ. 38. ISBN 84-8415-672-9.. 
  5. «Λήμμα: «Τυπογραφία» στην Μεγάλη Καταλανική Εγκυκλοπαίδεια». http://www.enciclopedia.cat/enciclop%C3%A8dies/gran-enciclop%C3%A8dia-catalana/EC-GEC-0115759.xml?s.book=gec&s.q=Trobes+en+llaors+de+la+Verge+Maria#.VFYtFGeoUwI. Ανακτήθηκε στις 2 November 2014. 
  6. Gran enciclopedia de la Comunidad Valenciana, vol. XVIII. Prensa Valenciana. 2005. σελ. 218. ISBN 8487502490. 
  7. Ferrando Francés, Antoni; Miquel Nicolàs Amorós (2011) (στα καταλανικά). Història de la llengua catalana. [S.l.]: Editorial Uoc. σελ. 238. ISBN 9788490290545. 
  8. «La Renaixença». http://lletra.uoc.edu/ca/periode/la-renaixenca. Ανακτήθηκε στις 1/11/2014. 
  9. Simbor Roig, Vicent (άνοιξη 1988). «La Renaixença al Pais Valencià». Caplletra. http://www.cervantesvirtual.com/portales/caplletra/obra/caplletra--15/. Ανακτήθηκε στις 1/11/2014. 
  10. «Η Ρεναϊσένσα και οι απαρχές του καταλανισμού». http://www.tv3.cat/historiesdecatalunya/cronologia/cron103191654.htm. 
  11. Ο νόμος περί γλωσσικής ομαλοποίησης των Βαλεαρίδων Νήσων (http://die.caib.es/normativa/pdf/00/lleinormalitzaciolinguistica.pdf [ανακτήθηκε την 1/11/2014]) αναφέρεται στην καταλανική ως την αυθεντική τοπική γλώσσα: «Des d'aleshores, el català és la llengua pròpia de les Illes Balears i ha estat sempre l'instrument amb què els illencs han fet les seves màximes aportacions a la cultura universal, i el vehicle que ha fet possible l'articulació d el geni del nostre poble de manera que la seva empremta quedàs marcada de forma inesborrable en el llegat cultural dels pobles d'Occident», όπως και ο αντίστοιχος νόμος της γλωσσικής ομαλοποίησης στην Καταλονία «La llengua catalana, element fonamental de la formació de Catalunya, n'ha estat sempre la llengua pròpia, com a eina natural de comunicació i com a expressió i símbol d'una unitat cultural amb profundes arrels històriques.» [νόμος 7/1983, http://www.bibiloni.net/legislacio/LNLC.htm, ανακτήθηκε την 1/11/2014]
  12. Για παράδειγμα, το 2010 το τμήμα Γλωσσικής Στρατηγικής της Ζενεραλιτάτ ξόδεψε 30.711.446 ευρώ. http://www20.gencat.cat/docs/Llengcat/Documents/Informe%20de%20politica%20linguistica/Arxius/10_III_pressupost.pdf [ανακτήθηκε στις 1/11/2014]
  13. Wheeler, Max (2010). Concise Encyclopedia of Languages of the World. Oxford: Elsevier. σελ. 191. ISBN 978-0-08-087774-7. 
  14. «Οι πολιτικές ανάκτησης της γλώσσας στις καταλανόφωνες περιοχές και η γλωσσική ενσωμάτωση των κατοίκων.». http://www20.gencat.cat/portal/site/culturacatalana/menuitem.be2bc4cc4c5aec88f94a9710b0c0e1a0/?vgnextoid=23885c43da896210VgnVCM1000000b0c1e0aRCRD&vgnextchannel=23885c43da896210VgnVCM1000000b0c1e0aRCRD&vgnextfmt=detall2&contentid=2596edfc49ed7210VgnVCM1000008d0c1e0aRCRD. Ανακτήθηκε στις 1/11/2014. 
  15. ««Charte en faveur du Catalan»». http://www.cg66.fr/202-charte-en-faveur-du-catalan.htm. Ανακτήθηκε στις 1 November 2014. 
  16. Το κείμενο αυτό έχει μεταφρασθεί από το λήμμα της Καταλανικής Βικιπαίδειας, [2/11/2014].
  17. Το επίσημο σχέδιο του καθεστώτος του Πανεπιστημίου των Βαλεαρίδων Νήσων αναφέρει στο άρθρο 4, με τίτλο Γλώσσα και [το πανεπιστήμιο ως] Επίσημος συμβουλευτικός θεσμός: «1. La llengua catalana, pròpia de la UIB, té, juntament amb la castellana, caràcter de llengua oficial, i tots els membres de la Universitat tenen el dret d'utilitzar-la. La Universitat fomentarà i normalitzarà l'ús del català en l'àmbit de les seves competències. 2. La UIB és la institució oficial consultiva per a tot el que faci referència a la llengua catalana, tal com estableix l'Estatut d'autonomia de les Illes Balears.» [1] [ανακτήθηκε στι 2/11/2014]
  18. «Οι ορθογραφικοί κανόνες της Καστελιό». http://castelloperlallengua.blogspot.gr/p/les-normes.html. Ανακτήθηκε στις 2/11/2014. 


Βιβλιογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • MORAN, Josep (1994). Treballs de lingüística històrica catalana (στα καταλανικά). Barcelona: Publicacions de l'Abadia de Monsterrat. σελ. 55–93. ISBN 84-7826-568-6.
  • MORAN, Josep (2004). Estudis d'història de la llengua catalana (στα καταλανικά). Barcelona: Publicacions de l'Abadia de Montserrat. pp. 37–38. ISBN 84-8415-672-9.
  • Concise Encyclopedia of Languages of the World (eds. Keith Brown και Sarah Ogilvie). Elsevier, Oxford, 2009, σελ. 188-191 ISBN: 978-0-08-087774-7

Εξωτερικοί σύνδεσμοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]