Στρατόπεδο συγκέντρωσης Γιασένοβατς

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση στην πλοήγηση Πήδηση στην αναζήτηση
Στρατόπεδο συγκέντρωσης Γιασένοβατς
Logor Jasenovac.JPG
Το Stone Flower (Πέτρινο Λουλούδι), ένα μνημείο για τα θύματα του Γιασένοβατς στην Κροατία
Συντεταγμένες45°16′54″N 16°56′06″E / 45.28167°N 16.93500°E / 45.28167; 16.93500Συντεταγμένες: 45°16′54″N 16°56′06″E / 45.28167°N 16.93500°E / 45.28167; 16.93500
ΤύποςΣτρατόπεδο συγκέντρωσης και εξόντωσης
ΧώραΚροατία
ΠόληΓιασένοβατς
ΔιαχειριστέςΟύστασε
Αρχική χρήσηΣτρατόπεδο
Περίοδος λειτουργίαςΑύγουστος 1941 – Ιανουάριος 1945
ΤρόφιμοιΚυρίως Σέρβοι, Εβραίοι και Ρομά. Επίσης μερικοί Κροάτες και Βόσνιοι Μουσουλμάνοι αντιφρονούντες
Αριθμός νεκρώνΠερίπου 100.000, αποτελούμενοι από Σέρβους (μεταξύ 45 και 52 χιλιάδων), Ρομά (μεταξύ 15 και 20 χιλιάδων), Εβραίους (μεταξύ 12 και 20 χιλιάδων), Κροατών και Βόσνιων Μουσουλμάνων (μεταξύ 5 και 12 χιλιάδων).
Απελευθερώθηκε απόΓιουγκοσλάβους αντάρτες
Ιστότοποςwww.jusp-jasenovac.hr

Το στρατόπεδο συγκέντρωσης Γιασένοβατς (Σερβο-Κροατικά: Logor Jasenovac) ήταν ένα στρατόπεδο εξόντωσης το οποίο ιδρύθηκε στην κροατική επαρχία της Σλαβονίας από το Ανεξάρτητο Κράτος της Κροατίας (NDH) κατά το 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο. Το στρατόπεδο κατασκευάστηκε και διοικούνταν από το καθεστώς Ουστάσι και όχι από τους Ναζί[1]. Ήταν ένα από τα μεγαλύτερα στρατόπεδα συγκέντρωσης της Ευρώπης ενώ έχει αναφερθεί ως «Το Άουσβιτς των Βαλκανίων»[2] και «Το Γιουγκοσλαβικό Άουσβιτς»[3].

Ίδρυση[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ιδρύθηκε τον Αύγουστο του 1941 σε μια βαλτώδη περιοχή, στη συμβολή των ποταμών Σάβος και Ούνα, κοντά στο χωριό Γιασένοβατς και αποξηλώθηκε τον Απρίλιο του 1945. Ήταν περιβόητο για τις «βαρβαρικές πράξεις και το μεγάλο αριθμό θυμάτων»[4].

Στο Γιασένοβατς, η πλειοψηφία των θυμάτων ήταν Σέρβοι, άλλοι ήταν Εβραίοι, Ρομά και κάποιοι πολιτικοί αντιφρονούντες. Το Γιασένοβατς ήταν ένα σύμπλεγμα 5 υπο-στρατοπέδων[5], συνολικής έκτασης 210 τετραγωνικών χιλιομέτρων (81 τετραγωνικά μίλια) και στις 2 όχθες των 2 ποταμών. Το μεγαλύτερο στρατόπεδο ήταν το «Brickworks» στο Γιασένοβατς, περίπου 100 χιλιόμετρα (62 μίλια) νοτιοανατολικά του Ζάγκρεμπ. Το συγκρότημα συμπεριλάμβανε το υπο-στρατόπεδο Στάρα Γκράντισκα, τις περιοχές εκτέλεσης κατά μήκος του ποταμού Σάβου στο χωριό Ντόνια Γκράντινα, 5 εργατικές φάρμες και το στρατόπεδο Ούστιτσα των Ρομά.

Κατά τη διάρκεια και από την έναρξη του Β Παγκοσμίου Πολέμου, υπάρχουν διαφωνίες σχετικά με τον αριθμό των ανθρώπων που σκοτώθηκαν στο σύμπλεγμα στρατοπέδων συγκέντρωσης του Γιασένοβατς κατά τη διάρκεια των περισσότερων από 3.5 ετών λειτουργίας του. Μετά τον πόλεμο, η επικρατέστερη άποψη ήταν τα 700.000 θύματα ενώ μερικές εκτιμήσεις έφταναν τα 1.4 εκατομμύρια.

Οι Αρχές της Σοσιαλιστικής Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γιουγκοσλαβίας διεξήγαγαν έρευνα πληθυσμού το 1964 η οποία έδειξε πως θανατώθηκαν 59.188 άνθρωποι αλλά τα αποτελέσματα δεν δημοσιεύτηκαν μέχρι το 1989.

Ο Κροάτης ακαδημαϊκός Βλαντιμίρ Σεργιάβιτς δημοσίευσε 2 βιβλία το 1989 και το 1992 όπου «ανέλυσε λεπτομερώς τις διαθέσιμες πληροφορίες» και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι 83.000 άνθρωποι σκοτώθηκαν στο Γιασένοβατς. Τα ευρήματά του κατακρίθηκαν από τον διευθυντή του Μουσείου Θυμάτων της Γενοκτονίας του Βελιγραδίου, Μίλαν Μπουλάγιτς, ο οποίος υποστήριξε τον αριθμό των 1.1 εκατομμυρίων, παρόλο που η ένστασή του αργότερα απορρίφθηκε ως μη έχουσα «ακαδημαϊκή αξία». Από τη συνταξιοδότηση του Μπουλάγιτς το 2002 και μετά, το Μουσείο σταμάτησε να υπερασπίζεται το μέγεθος των 700.000 ως 1.000.000 θυμάτων του στρατοπέδου. Το 2005, ο Ντράγκαν Τσβέτκοβιτς, ένας ερευνητής από το Μουσείο, και ένας Κροάτης συνεργάτης δημοσίευσαν ένα βιβλίο σχετικά με τις απώλειες πολέμου στο Ανεξάρτητο Κράτος της Κροατίας το οποίο παρουσιάζει ως αριθμό θυμάτων στο Γιασένοβατς τις 100.000.

Το Μουσείο Μνήμης του Ολοκαυτώματος των ΗΠΑ (USHMM) στην Ουάσινγκτον εκτιμά πως το καθεστώς Ουστάσι δολοφόνησε μεταξύ 77.000 και 99.000 ανθρώπους στο Γιασένοβατς στο διάστημα 1941 – 1945, οι οποίοι άνηκαν στις εξής ομάδες: «μεταξύ 45 και 52 χιλιάδες Σέρβοι, μεταξύ 12 και 20 χιλιάδες Εβραίοι, μεταξύ 15 και 20 χιλιάδες Ρομά, μεταξύ 5 και 12 χιλιάδων Κροάτες υπήκοοι και Μουσουλμάνοι, πολιτικοί και θρησκευτικοί αντίπαλοι του καθεστώτος.» Το Μνημείο για τα θύματα του Γιασένοβατς αναφέρει επίσης ένα παρόμοιο μέγεθος, μεταξύ 80 και 100 χιλιάδων θυμάτων.

Ιστορικό[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το Ανεξάρτητο Κράτος της Κροατίας (NDH) ιδρύθηκε στις 10 Απριλίου 1941, μετά την εισβολή των Δυνάμεων του Άξονα στη Γιουγκοσλαβία. Το NDH αποτελούνταν από το μεγαλύτερο μέρος της σημερινής Κροατίας και Βοσνίας – Ερζεγοβίνης, μαζί με κάποια μέρη της σημερινής Σερβίας. Ήταν, ουσιαστικά, ένα Ιταλο-Γερμανικό προτεκτοράτο, καθώς δημιουργήθηκε χάρη στις Δυνάμεις του Άξονα οι οποίες διατηρούσαν δυνάμεις εκεί καθ’ όλη τη διάρκεια της ύπαρξής του.

Νομοθεσία του NDH[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Μερικά από τα πρώτα διατάγματα που εξέδωσε ο αρχηγός του NDH, Ante Pavelic, έδειξαν την υιοθέτηση της ρατσιστικής ιδεολογίας της φασιστικής Γερμανίας. Το καθεστώς εξέδωσε αμέσως ένα διάταγμα με το οποίο απαγορεύτηκαν όλες οι δραστηριότητες των Εβραίων και κατασχέθηκαν οι περιουσίες τους. Αυτοί οι νόμοι ακολουθήθηκαν από ένα άλλο διάταγμα για την «Προστασία του Έθνους και του Κράτους» στις 17 Απριλίου του 1941, το οποίο επέβαλλε την θανατική ποινή για το αδίκημα της προδοσίας εάν κάποιο άτομο «έβλαψε την τιμή και τα ζωτικά συμφέροντα του Κροατικού έθνους ή έθεσε σε κίνδυνο την ύπαρξη του Ανεξάρτητου Κράτους της Κροατίας». Ήταν ένας αναδρομικός νόμος, με τις συλλήψεις και τις δίκες να ξεκινούν αμέσως. Σύντομα, ακολουθήθηκε από ένα άλλο διάταγμα που απαγόρευε τη χρήση του Κυριλλικού αλφαβήτου, το οποίο ήταν κύριο κομμάτι των τελετών της Σερβικής Ορθόδοξης Εκκλησίας.

Άλλο ένα διάταγμα που αφορούσε την εθνικότητα όρισε πως μόνο πολίτες Άριας καταγωγής μπορούσαν να είναι πολίτες του NDH, και μόνο οι πολίτες του NDH προστατεύονταν από αυτό. Αυτά τα διατάγματα τα επέβαλαν όχι μόνο μέσω του δικαστικού συστήματος αλλά επίσης και μέσω νέων ειδικών δικαστηρίων και κινητών στρατοδικείων με εκτεταμένες αρμοδιότητες. Τον Ιούλιο του 1941, όταν οι υπάρχουσες φυλακές δε μπορούσαν πλέον να δεχθούν περισσότερους από τον αυξανόμενο αριθμό των νέων κρατουμένων, το καθεστώς Ουστάσι άρχισε τα έργα για αυτό που θα γινόταν το στρατόπεδο συγκέντρωσης του Γιασένοβατς.

Η επιρροή της Ναζιστικής Γερμανίας[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στις 10 Απριλίου 1941, ιδρύθηκε το Ανεξάρτητο Κράτος της Κροατίας, το οποίο στηριζόταν από τη Ναζιστική Γερμανία και την φασιστική Ιταλία και υιοθέτησε παρόμοια φυλετικά και πολιτικά δόγματα. Το Γιασένοβατς συνέβαλε στην "Τελική Λύση" των Ναζί σχετικά με το "Εβραϊκό Πρόβλημα", τις δολοφονίες των Ρομά και την εξόντωση των πολιτικών αντιπάλων αλλά ο σημαντικότερος ρόλος του για την Ουστάσε ήταν ως μέσο για την καταστροφή των Σέρβων εντός του Ανεξάρτητου Κράτους της Κροατίας (NDH).

Το Γιασένοβατς βρισκόταν στην γερμανοκρατούμενη ζώνη τουΑνεξάρτητου Κράτους της Κροατίας. Οι Ναζί στήριζαν τις ενέργειες της Ουστάσι κατά των Εβραίων και των Ρομά και έδειχναν την στήριξη τους στην εσκεμμένη εξόντωση των Σέρβων. Σύντομα, οι Ναζί άρχισαν να κάνουν ξεκάθαρους τους γενοκτονικούς τους στόχους, όπως στο λόγο που έβγαλε ο Χίτλερ στον Σλάβκο Κβατέρνικ σε μια συνάντηση στις 21 Ιουλίου του 1941:

Οι Εβραίοι είναι η συμφορά της ανθρωπότητας. Εάν επιτραπεί στους Εβραίους να κάνουν αυτό που θέλουν, όπως τούς επιτρέπεται στο Σοβιετικό τους παράδεισο, τότε θα πραγματοποιήσουν τα πιο τρελά τους σχέδια. Και έτσι, η Ρωσία έγινε το κέντρο της αρρώστιας τού κόσμου...εάν για οποιοδήποτε λόγο, ένα έθνος ανεχτεί την ύπαρξη μιας και μόνο Εβραϊκής οικογένειας, αυτή η οικογένεια, σταδιακά, θα γινόταν το κέντρο ενός νέου σχεδίου. Εάν δεν υπάρχουν πια Εβραίοι στην Ευρώπη, τίποτα δε θα εμποδίσει την ενοποίηση των Ευρωπαϊκών εθνών...αυτού του είδους οι άνθρωποι δε μπορούν να ενσωματωθούν στην κοινωνική τάξη ή σε ένα οργανωμένο έθνος. Είναι παράσιτα στο σώμα μιας υγιούς κοινωνίας, που ζουν μέσω της αποβολής των ευπρεπών ανθρώπων. Δε μπορεί να περιμένει κάποιος ότι θα ενσωματωθούν σε ένα κράτος που απαιτεί τάξη και πειθαρχία. Υπάρχει μόνο ένα πράγμα που πρέπει να γίνει με αυτούς: να εξολοθρευτούν. Το κράτος έχει αυτό το δικαίωμα καθώς, από τη στιγμή που πολύτιμοι άνδρες σκοτώνονται στο μέτωπο της μάχης, δε θα ήταν τίποτα λιγότερο από εγκληματικό να χαριστεί η ζωή σε αυτούς τους μπάσταρδους. Πρέπει να αποβληθούν ή - αν δεν αποτελούν απειλή για το κοινό - να φυλακιστούν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης και να μην αποφυλακιστούν ποτέ.

Στην Διάσκεψη της Βάνζεε, η Γερμανία προσέφερε στην Κροατική κυβέρνηση μεταφορά των Εβραίων της νότια, αλλά αμφισβήτησε την σημαντικότητα της προσφοράς καθώς "η θέσπιση της τελικής λύσης του ερωτήματος των Εβραίων δεν είναι κρίσιμη, καθώς τα βασικά σημεία του προβλήματος είχαν ήδη λυθεί από ριζοσπαστικές κινήσεις που έκαναν αυτές οι κυβερνήσεις.

Επιπλέον του ορισμού των μέσων εξουδετέρωσης, οι Ναζί συχνά κανόνιζαν τη φυλάκιση ή τη μεταφορά κρατουμένων στο Γιασένοβατς. Ο απεσταλμένος του Κάσε, Ταγματάρχης Νέχε, επισκέφτηκε το στρατόπεδο συγκέντρωσης στις 6 Φεβρουαρίου του 1942. Έπειτα, ο Κάσε ανέφερε στους ανωτέρους του:

Ο λοχαγός Λούμπουριτς, επικεφαλής του στρατοπέδου, εξήγησε τα πλάνα κατασκευής του στρατοπέδου συγκέντρωσης. Προκύπτει ότι έφτιαξε αυτά τα πλάνα όσο ήταν στην εξορία. Τα τροποποίησε αφού επισκέφθηκε ορισμένα στρατόπεδα συγκέντρωσης στην Γερμανία.

Ο Κάσε έγραψε τα παρακάτω:

Ο Άντε Πάβελιτς ζητά από τον στρατηγό Μπάντερ να καταλάβει ότι το στρατόπεδο συγκέντρωσης του Γιασένοβατς δεν μπορεί να δεχθεί τους πρόσφυγες από το βουνό Κοζάρα. Συμφώνησα καθώς το στρατόπεδο πρέπει να λύσει επίσης το πρόβλημα της απέλασης των Εβραίων ανατολικά. Ο Υπουργός Τουρίνα μπορεί να απελάσει τους Εβραίους στο Γιασένοβατς.

Το Στάρα-Γκράντισκα ήταν το κύριο μέρος από το οποίο οι Εβραίοι μεταφέρονταν στο Άουσβιτς, αλλά το γράμμα του Κάσε αναφέρει συγκεκριμένα το υπο-στρατόπεδο Ciglana σε αυτό το ζήτημα. Σε όλα τα έγγραφα, ο όρος "Γιασένοβατς" σχετίζεται είτε με το σύμπλεγμα γενικά είτε, όταν αναφέρεται σε ένα συγκεκριμένο στρατόπεδο, στο στρατόπεδο 3, το οποίο ήταν το κύριο στρατόπεδο από το Νοέμβριο του 1941. Η εξόντωση Σέρβων στο Γιασένοβατς επισπεύσθηκε από τον Στρατηγό Πολ Μπάντερ, ο οποίος διέταξε να πηγαίνουν οι πρόσφυγες στο Γιασένοβατς. Παρόλο που το Γιασένοβατς επεκτάθηκε, οι ανώτεροι ενημερώθηκαν πως "το στρατόπεδο συγκέντρωσης και εργασίας του Γιασένοβατς δε μπορεί να συντηρήσει άπειορ αριθμό κρατουμένων". Λίγο αργότερα, οι υποψίες των Γερμανών ότι η Ουστάζι επικεντρωνόταν περισσότερο στην εξόντωση των Σέρβων παρά των Εβραίων και ότι οι Ιταλικές και Καθολικές πιέσεις απέτρεπαν την Ουστάζι από το να εξοντώνει Εβραίους ανανεώθηκαν.

Οι Ναζί επανεξέτασαν την πιθανότητα μεταφοράς Εβραίων στο Άουσβιτς, όχι μόνο επειδή ήταν ευκολότερη η εξόντωσή τους εκεί, αλλά και επειδή τα κέρδη που παράγονταν μπορούσαν να παραμείνουν σε Γερμανικά χέρια αντί να μείνουν για τους Κροάτες ή τους Ιταλούς. Aντί για αυτό, το Γιασένοβατς παρέμεινε ένα μέρος όπου οι Εβραίοι που δε μπορούσαν να απελαθούν θα πήγαιναν και θα εξοντώνονταν. Με αυτόν τον τρόπο, ενώ Εβραίοι απελαύνονταν από το Τέντζε, δύο απελάσεις γίνονταν επίσης απο το Γιασένοβατς.

Αυτό φαίνεται επίσης στην αναφορά που έστειλε ο Χανς Χελμ στον Αδόλφο Άιχμαν, στην οποία δηλώνεται ότι οι Εβραίοι θα συλλέγονται πρώτα στο Στάρα-Γράντισκα και ότι "οι Εβραίοι θα θα εργάζονται στις εγκαταστάσεις της Ουστάζι", αναφέροντας μόνο το Γιασένοβατς και το Στάρα-Γκράντισκα, "δεν θα απελαύνονται". Οι Ναζί έδειξαν ενδιαφέρον για τους Εβραίους που παρέμειναν μέσα στο στρατόπεδο συγκέντρωσης, ακόμα και τον Ιούνιο του 1944, μετά την επίσκεψη μιας αντιπροσωπείας του Ερυθρού Σταυρού.

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. Ljiljana Radonić (2009), Heinz Fassmann; Wolfgang Müller-Funk; Heidemarie Uhl, επιμ., «Krieg um die Erinnerung an das KZ Jasenovac: Kroatische Vergangenheitspolitik zwischen Revisionismus und europäischen Standards» (στα German), Kulturen der Differenz- Transformationsprozesse in Zentraleuropa nach 1989 (Göttingen: V&R unipress): pp. 179 
  2. Pavlowitch 2008, σελ. 34.
  3. Dedijer 1992.
  4. Tomasevich 2001, σελ. 399.
  5. Brietman (2005), p. 204

Εξωτερικοί σύνδεσμοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]