Οτορίνο Ρεσπίγκι

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Πήδηση στην πλοήγηση Πήδηση στην αναζήτηση
Οτορίνο Ρεσπίγκι
Respighi 1934.jpg
Γενικές πληροφορίες
Γέννηση9  Ιουλίου 1879[1][2][3][4][5][6][7]
Μπολόνια[8][9]
Θάνατος18  Απριλίου 1936[1][9][2][3][4][5][6]
Ρώμη[10][9]
Αιτία θανάτουκαρδιακή ανεπάρκεια
Συνθήκες θανάτουφυσικά αίτια
Τόπος ταφήςCertosa di Bologna
Χώρα πολιτογράφησηςΒασίλειο της Ιταλίας
Εκπαίδευση και γλώσσες
ΣπουδέςΩδείο Τζοβάνι Μπατίστα Μαρτίνι
Πληροφορίες ασχολίας
Ιδιότητασυνθέτης
μαέστρος
μουσικολόγος
μουσικός παιδαγωγός
διδάσκων πανεπιστημίου
βιολονίστας
μουσικός
ΕργοδότηςΕθνική Ακαδημία της Σάντα Σεσίλια
Αξιοσημείωτο έργοFountains of Rome
Marie Victoire
Feste Romane
Maria egiziaca
La campana sommersa
Οικογένεια
ΣύζυγοςΈλσα Ρεσπίγκι
Ιστότοπος
http://www.ottorinorespighi.it
Commons page Σχετικά πολυμέσα

Ο Οτορίνο Ρεσπίγκι (Ottorino Respighi, Μπολόνια 9 Ιουλίου 1879Ρώμη 18 Απριλίου 1936) ήταν Ιταλός συνθέτης και μουσικολόγος γνωστός, κυρίως, για τα συμφωνικά ποιήματα και τις όπερές του, έργα όπου κυριαρχούν μουσικά στοιχεία παλαιοτέρων περιόδων από αυτήν στην οποία έζησε.

Βιογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Τα πρώτα χρόνια[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο Ρεσπίγκι γεννήθηκε το 1879 σε ένα διαμέρισμα του Μεγάρου Φαντούτσι (Palazzo Fantuzzi) στην Οδό Γκουίντο Ρένι της Μπολόνια, σε μια οικογένεια μουσικών. [11] Ο πατέρας του, ένας δάσκαλος πιάνου της πόλης, διαβλέποντας την κλίση του γιου του στη μουσική, τού δίδαξε βασικά στοιχεία στο πιάνο και το βιολί. Συνέχισε μαθήματα στο βιολί με άλλο δάσκαλο αλλά, όχι πολύ καιρό μετά, ήθελε να σταματήσει καθώς αυτός τον χτύπησε στο χέρι με έναν χάρακα, επειδή είχε παίξει λανθασμένα ένα πέρασμα. Συνέχισε τα μαθήματα αρκετές εβδομάδες αργότερα με καινούργιο, πιο υπομονετικό δάσκαλο. Και ενώ φαινόταν ότι, και στο πιάνο δεν τα πήγαινε τόσο καλά, μια μέρα ο πατέρας του άκουσε έκπληκτος τον γιο του να παίζει τις Συμφωνικές Σπουδές του Σούμαν στο οικογενειακό πιάνο, αποκαλύπτοντάς του ότι τις έμαθε κρυφά, από μόνος του. [12]

Ο Ρεσπίγκι συνέχισε τις σπουδές του στο βιολί και τη βιόλα με τον Φεντερίκο Σάρτι (Federico Sarti) στο Μουσικό Λύκειο (Liceo Musicale, σήμερα, Ωδείο «Τζοβάνι Μπατίστα Μαρτίνι») της Μπολόνια, σύνθεση με τον Τζουζέπε Μαρτούτσι (Giuseppe Martucci) και ιστορία της μουσικής με τον Λουίτζι Τόρκι (Luigi Torchi), ειδικό στην παλαιά μουσική. Πέρασε τις εξετάσεις του και πήρε δίπλωμα στο βιολί το 1899. Μέχρι τη λήξη των σπουδών του, είχε αποκτήσει μια μεγάλη συλλογή βιβλίων, η πλειονότητα των οποίων ήσαν άτλαντες και λεξικά λόγω του ενδιαφέροντος του για τις γλώσσες. [13]

Καριέρα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το 1900, ο Ρεσπίγκι δέχτηκε τη θέση του εξάρχοντα βιολονίστα στην ορχήστρα του Ρωσικού Αυτοκρατορικού Θεάτρου (σήμερα, Θεάτρου «Μαριίνσκι») στην Αγία Πετρούπολη, κατά την εποχή που ανέβαζε έργα ιταλικής όπερας. [14] Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, δέχθηκε μεγάλη επιρροή από τη συγκεκριμένη μουσική φόρμα και, ήταν εκεί που, συναντήθηκε με τον Ρίμσκι-Κόρσακοφ, τον οποίο θαύμαζε πολύ ως ενορχηστρωτή. [15] Έκανε μαθήματα μαζί του για πέντε μήνες και, κατόπιν, επέστρεψε στη Μπολόνια για να συνεχίσει τις σπουδές του στη σύνθεση, γεγονός που του απέφερε δεύτερο δίπλωμα. Μέχρι το 1908, η κύρια δραστηριότητά του ήταν, πρώτος βιολονίστας στο «Κουιντέτο Μουγκελίνι», που είχε ιδρύσει ο συνθέτης Μπρούνο Μουγκελίνι (Bruno Mugellini). Μετά την αποχώρησή του από το σύνολο, ο Ρεσπίγκι εγκαταστάθηκε στη Ρώμη. Στη συνέχεια, πέρασε λίγο χρόνο στη Γερμανία, πριν επιστρέψει στην Ιταλία και στρέψει την προσοχή του στη σύνθεση.

Το 1909, έκανε πρεμιέρα η όπερα Σεμίραμις του Ρεσπίγκι, η οποία σημείωσε σημαντική επιτυχία. Εντούτοις, κοιμήθηκε κατά τη διάρκεια του συμποσίου μετά την παράσταση, λόγω εξάντλησης από τη γραφή των ορχηστρικών παρτών. Υπάρχει η εικασία οτι οι ακανόνιστοι ρυθμοί στις ώρες ύπνου του συνθέτη, πιθανόν, να δείχνουν πως έπασχε από ναρκοληψία. [16] Το 1913, διορίστηκε καθηγητής σύνθεσης στο Ωδείο της Αγίας Καικιλίας στη Ρώμη, θέση που κατείχε για το υπόλοιπο της ζωής του. Το 1917, η διεθνής φήμη του αυξήθηκε μετά από πολλαπλές παραστάσεις του πρώτου από τα συμφωνικά του ποιήματα, Οι Πηγές της Ρώμης. Το 1919 νυμφεύτηκε την, κατά δεκαπέντε χρόνια νεότερή του, Έλσα Ολιβιέρι-Σαντζάκομο (Elsa Olivieri-Sangiacomo), η οποία υπήρξε παλαιότερη μαθήτριά του. Η Έλσα ήταν τραγουδίστρια και συνθέτις όπερας, χορωδιακών και συμφωνικών έργων, καθώς και τραγουδιών. [17] Παρόλο που, πηγές αναφέρουν ότι, είχε κάνει κάποιες σύντομες σπουδές με τον Μαξ Μπρουχ όταν βρισκόταν στη Γερμανία, η σύζυγός του υποστήριξε, αργότερα, ότι αυτό δεν είχε συμβεί. [18]

Από το 1923 ο Ρεσπίγκι χρημάτισε Διευθυντής στο Ωδείο της Αγίας Καικιλίας, μέχρι το 1926 οπότε και παραιτήθηκε. [19] Το 1925 συνεργάστηκε με τον Σεμπαστιάνο Αρτούρο Λουτσιάνι (Sebastiano Arturo Luciani) στη συγγραφή ενός θεωρητικού βιβλίου με τίτλο Ορφέας. Τον Δεκέμβριο του 1925, ταξίδεψε στη Νέα Υόρκη για εμφανίσεις στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η πρώτη του δημόσια παράσταση ήταν στην πρεμιέρα του έργου του Κοντσέρτο για πιάνο σε Μιξολύδιο Τρόπο, στις 31 Δεκεμβρίου εκείνου του έτους, σε μια συναυλία που σημείωσε επιτυχία. Μια επίσκεψη στη Βραζιλία είχε ως αποτέλεσμα τη σύνθεση Βραζιλιάνικες εντυπώσεις (Impressioni Brasiliane). Είχε την πρόθεση να γράψει μια σειρά από πέντε κομμάτια, αλλά μέχρι το 1928 είχε συμπληρώσει μόνο τρία και αποφάσισε να παρουσιάσει μόνον αυτά. Στο πλοίο, κατά την επιστροφή του από τη Βραζιλία, ο Ρεσπίγκι συναντήθηκε τυχαία με τον διάσημο Ιταλό φυσικό Ενρίκο Φέρμι. Κατά τη διάρκεια της μακράς συνομιλίας τους, ο Φέρμι προσπάθησε να εξηγήσει στον Ρεσπίγκι τη μουσική από την άποψη της Φυσικής, κάτι που ο συνθέτης δεν μπόρεσε να κατανοήσει. Πάντως, οι δύο άνδρες παρέμειναν στενοί φίλοι μέχρι το θάνατο του Ρεσπίγκι, το 1936. [20]

Γενικότερα, η περίοδος μεταξύ 1924 και 1930 ήταν εξαιρετικά παραγωγική για τον Ρεσπίγκι, καθώς έγραψε μερικά από τα σημαντικότερα έργα του, κυρίως για ορχήστρα. Αν και ο Ρεσπίγκι ήταν ένα από τα ηγετικά μέλη της «Γενιάς του 1880» (Generazione dell'Ottanta), μαζί με τους Καζέλα, Μαλιπιέρο και Πιτσέτι, οι οποίοι ήταν γνωστοί κυρίως ως συνθέτες ορχηστρικής και ενόργανης μουσικής, έγραψε και φωνητικά έργα, μεταξύ αυτών εννέα όπερες που κάλυψαν ολόκληρη τη σταδιοδρομία του. Η όπερα Η Φλόγα (La Fiamma, 1934) είναι η γνωστότερη του συνθέτη αλλά, τόσο ο ίδιος όσο και σύζυγός του, θεωρούσαν την όπερα Η Βυθισμένη Καμπάνα (La Campana Sommersa) το απόγειο των δημιουργικών δυνάμεων του Ρεσπίγκι και την καλύτερη δουλειά του. [21]

Απολιτικός, εκ φύσεως, ο Ρεσπίγκι προσπάθησε να κρατήσει ουδέτερη στάση όταν ο Μπενίτο Μουσολίνι ήρθε στην εξουσία, το 1922. Η καθιερωμένη διεθνής του φήμη τού επέτρεψε να διατηρήσει ένα σχετικό επίπεδο ελευθερίας αλλά, ταυτόχρονα, ενθάρρυνε το καθεστώς να εκμεταλλευτεί τη μουσική του για πολιτικούς σκοπούς. Πάντως, ο Ρεσπίγκι εγγυήθηκε ακόμη και για τους πιο αυστηρούς επικριτές του Μουσολίνι, όπως τον Αρτούρο Τοσκανίνι, επιτρέποντάς τους να συνεχίσουν να εργάζονται. [22] Εξελέγη μέλος της Βασιλικής Ακαδημίας της Ιταλίας το 1932. Συνέχισε να συνθέτει και να περιοδεύει μέχρι τον Ιανουάριο του 1936, μετά από τον οποίο αρρώσταινε όλο και περισσότερο. Πέθανε από ενδοκαρδίτιδα στις 18 Απριλίου εκείνης της χρονιάς, σε ηλικία 56 ετών. Ένα χρόνο μετά την ταφή του, τα οστά του μεταφέρθηκαν στη γενέτειρά του, Μπολόνια, και επανατοποθετήθηκαν με έξοδα της πόλης στο Certosa di Bologna.

Μουσική και μουσικολογικά στοιχεία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο Ρεσπίγκι υπήρξε ενθουσιώδης μελετητής της ιταλικής μουσικής των 16ου, 17ου και 18ου αιώνων. Δημοσίευσε εκδόσεις της μουσικής των Μοντεβέρντι, Βιβάλντι και Μαρτσέλο. Η εργασία του σε αυτό τον τομέα επηρέασε τις μετέπειτα συνθέσεις του και οδήγησε σε μια σειρά έργων βασισμένων στην παλαιά μουσική. Στα νεοκλασικά έργα του ο Ρεσπίγκι, γενικά, απέχει από το μουσικό ιδίωμα της κλασικής περιόδου, προτιμώντας να συνδυάσει το προκλασικό μελωδικό ύφος και τις παλαιές μουσικές φόρμες (όπως οι χορευτικές σουίτες) με τις τυπικές ρομαντικές αρμονίες και δομές του τέλους του 19ου αιώνα. Λόγω των σπουδών του με τον Ρίμσκι-Κόρσακοφ, εισήγαγε το ρωσικό ορχηστρικό χρώμα καθώς και στοιχεία από τις τεχνικές αρμονίας του Ρίχαρντ Στράους στην ιταλική μουσική. Το ότι, τον είλκυε η αισθησιακή, παρακμιακή ατμόσφαιρα της Ρώμης όπως, τουλάχιστον, απεικόνιζε ο ποιητής Γκαμπριέλε Ντ' Ανούντσιο, φαίνεται στις περίφημες σουίτες του με τον τίτλο της αιώνιας πόλης, όπου επεδίωξε να εκφράσει τη λεπτότητα και το ιδιαίτερο χρώμα της φαντασίας του ποιητή. [23]

Ο Ρεσπίγκι σε φωτογραφία του 1935

Κυριότερα έργα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Όπερες[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Βασιλιάς Έντσο (1905)
  • Σεμίραμις (1909-10)
  • Η Ωραία Κοιμωμένη του Δάσους (1922)
  • Μπελφαγκόρ (1921-3)
  • Η Βυθισμένη Καμπάνα (1927)
  • Μαρία η Αιγυπτία (1929-32)
  • Η Φλόγα (1930-4)
  • Λουκρητία (1935-7)

Μπαλέτα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Το Φανταστικό Παιχνιδομάγαζο (1918-9)
  • Το Μαγικό Τσουκάλι (1920)
  • Μπελκίς, Βασίλισσα του Σαβά (1932)

Ορχήστρα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Πρελούδιο, Κοράλ και Φούγκα (1901)
  • Άρια για έγχορδα (1901)
  • Θρύλος, για βιολί και ορχήστρα (1902)
  • Κοντσέρτο για πιάνο σε Λα Ελάσσονα (1902)
  • Σουίτα για έγχορδα (1902)
  • Κοντσέρτο για βιολί σε Λα Μείζονα (1903, συμπληρωμένο από τον Σαλβατόρε ντι Βιτόριο το 2009)
  • Σλαβική Φαντασία (1903)
  • Σουίτα σε Μι Μείζονα (1903)
  • Σερενάτα για μικρή ορχήστρα (1904)
  • Σουίτα σε Σολ Μείζονα, για εκκλησιαστικό όργανο και έγχορδα (1905)
  • Εισαγωγή Καρναβαλιού (1913)
  • Δραματική Συμφωνία (1914)
  • Πηγές της Ρώμης, συμφωνικό ποίημα (1914-6)
  • Παλαιοί Χοροί και Άριες, 1η σουίτα, πάνω σε αναγεννησιακά θέματα για λαούτο των Μολινάρο, Γκαλιλέι και άλλων ανωνύμων συνθετών (1917)
  • Χορός των Ξωτικών (1920)
  • Αντάτζιο με παραλλαγές, για βιολοντσέλο και ορχήστρα (1921)
  • Γρηγοριανό Κοντσέρτο, για βιολί και ορχήστρα (1921)
  • Παλαιοί Χοροί και Άριες, 2η σουίτα, πάνω σε κομμάτια για λαούτο, αρχιλαούτο και βιόλα ντα γκάμπα των Καρόσο, Μπεσάρ, κ.α. (1923)
  • Πεύκα της Ρώμης, συμφωνικό ποίημα (1924)
  • Κοντσέρτο για πιάνο σε Μιξολύδιο Τρόπο (1925)
  • Ροσινιάνα (διασκευή κομματιών του Ροσίνι, 1925)
  • Εκκλησιαστικά Υαλογραφήματα ή Βιτρό Εκκλησιών (1926)
  • Τρίπτυχο του Μποτιτσέλι (1927)
  • Βραζιλιανές Εντυπώσεις (19280
  • Τα Πουλιά (1927)
  • Τοκάτα για πιάνο και ορχήστρα (1928)
  • Ρωμαϊκές Γιορτές (1928)
  • (Οβιδίου) Μεταμορφώσεων (1930)
  • Παλαιοί Χοροί και Άριες, 3η σουίτα, για ορχήστρα εγχόρδων, πάνω σε τραγούδια και κομμάτια για λαούτο των Μπεσάρ, Ρονκάλι, κ.α. (1932)
  • Κοντσέρτο για Πέντε, για όμποε, τρομπέτα, βιολί, κοντραμπάσο, πιάνο και έγχορδα (1933)

Μουσική δωματίου[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Κουαρτέτο εγχόρδων Νο. 1 σε Ρε Μείζονα (1892-8)
  • Κουαρτέτο εγχόρδων Νο. 2 σε Σιb Μείζονα (1898)
  • Κουαρτέτο εγχόρδων σε Ρε Μείζονα (1907)
  • Κουαρτέτο εγχόρδων σε Ρε Ελάσσονα (1909)
  • Δωρικό Κουαρτέτο (1924)
  • Τρία Πρελούδια πάνω σε Γρηγοριανές Μελωδίες, για πιάνο (1921)
  • Σονάτα για βιολί σε Ρε Ελάσσονα (1897)
  • Σονάτα για βιολί σε Σι Ελάσσονα (1917)
  • Σονάτα για πιάνο σε Φα Ελάσσονα
  • Παραλλαγές, για κιθάρα
  • Διπλό κουαρτέτο σε Ρε Ελάσσονα (1901)
  • Πιάνο κουιντέτο σε Φα Ελάσσονα (1902)
  • Κουαρτέτο σε Ρε Μείζονα, για 4 βιόλες (1906)
  • Νυκτερινό, για πιάνο (1904)

Φωνητικά έργα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Νέμπι, για φωνή και πιάνο (1906)
  • Πέντε Τραγούδια σε Παλαιό Ύφος, για φωνή και πιάνο (1906)
  • Ο Θρήνος της Αριάδνης, για μεσόφωνο και ορχήστρα (1908)
  • Αρετούσα, για μεσόφωνο και ορχήστρα (1911)
  • Η Δύση, για μεσόφωνο και κουαρτέτο εγχόρδων/ορχήστρα (1914)
  • Πέντε Λυρικά, για φωνή και πιάνο (1917)
  • Η Άνοιξη, για σολίστες, χορωδία και ορχήστρα (1918-22)
  • Θεότητες των Δασών, κύκλος τραγουδιών για σοπράνο καιμικρή ορχήστρα (1925)
  • Αίνος για τη Γέννηση του Κυρίου, καντάτα για S, MS, T, μικτή χορωδία και σύνολο δωματίου (πνευστά και πιάνο 4-χέρια, 1928-30)

Επίσης, πολλές μεταγραφές έργων των Ροσίνι, Μπαχ, Ραχμάνινοφ, κ.α.

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. 1,0 1,1 1,2 Γερμανική Εθνική Βιβλιοθήκη, Κρατική Βιβλιοθήκη του Βερολίνου, Βαυαρική Κρατική Βιβλιοθήκη, Εθνική Βιβλιοθήκη της Αυστρίας: Gemeinsame Normdatei. Ανακτήθηκε στις 27  Απριλίου 2014.
  2. 2,0 2,1 2,2 (Γαλλικά) BnF authorities. data.bnf.fr/ark:/12148/cb13898935w. Ανακτήθηκε στις 10  Οκτωβρίου 2015.
  3. 3,0 3,1 3,2 (Αγγλικά) SNAC. w62v2hrw. Ανακτήθηκε στις 9  Οκτωβρίου 2017.
  4. 4,0 4,1 4,2 (Αγγλικά) Find A Grave. 6901790. Ανακτήθηκε στις 9  Οκτωβρίου 2017.
  5. 5,0 5,1 5,2 International Music Score Library Project. Category:Respighi,_Ottorino. Ανακτήθηκε στις 9  Οκτωβρίου 2017.
  6. 6,0 6,1 6,2 διάφοροι συγγραφείς: «Dizionario Biografico degli Italiani». (Ιταλικά) Dizionario Biografico degli Italiani. 1960. ottorino-respighi. Ανακτήθηκε στις 9  Οκτωβρίου 2017.
  7. 7,0 7,1 Ακαδημία τεχνών του Βερολίνου. 52909. Ανακτήθηκε στις 9  Οκτωβρίου 2017.
  8. Γερμανική Εθνική Βιβλιοθήκη, Κρατική Βιβλιοθήκη του Βερολίνου, Βαυαρική Κρατική Βιβλιοθήκη, Εθνική Βιβλιοθήκη της Αυστρίας: Gemeinsame Normdatei. Ανακτήθηκε στις 12  Δεκεμβρίου 2014.
  9. 9,0 9,1 9,2 «Большая советская энциклопедия» (Ρωσικά) Great Russian Entsiklopedia, JSC. Μόσχα. 1969. Ανακτήθηκε στις 28  Σεπτεμβρίου 2015.
  10. Γερμανική Εθνική Βιβλιοθήκη, Κρατική Βιβλιοθήκη του Βερολίνου, Βαυαρική Κρατική Βιβλιοθήκη, Εθνική Βιβλιοθήκη της Αυστρίας: Gemeinsame Normdatei. Ανακτήθηκε στις 31  Δεκεμβρίου 2014.
  11. Respighi (1962), 7
  12. MacLeod
  13. MacLeod
  14. Bompiani, 727
  15. MacLeod
  16. MacLeod
  17. ΠΛΜ
  18. Respighi (1962), 25
  19. ΠΛΜ
  20. di Scala
  21. Respighi (1955)
  22. Liner notes from RCA Toscanini Edition CD Vol 32 (1990)
  23. ΠΛΜ

Βιβλιογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • «Λεξικό Μουσικής και Μουσικών» (Dictionary of Music and Musicians) του George Grove, D. C. L (Oxford, 1880)
  • Baker’s biographical dictionary of musicians, on line
  • Rob. Eitner, Biographisch-bibliographisches Quellen-LexiKon, on line
  • Kennedy, Michael Λεξικό Μουσικής της Οξφόρδης (Oxford University Press Αθήνα: Γιαλλέλης, 1989) ISBN 960-85226-1-7
  • Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Μπριτάνικα (ΠΛΜ), έκδοση 1992, τόμος 52, σ. 28
  • Enciclopedia Bompiani-Musica, Milano (εκδ. ΑΛΚΥΩΝ, 1985)
  • Enciclopedia Treccani, on line
  • Eric Blom The New Everyman Dictionary of Music (Grove Weidenfeld, N. York, 1988)
  • Spencer M. Di Scala, Ph.D., President of the Dante Alighieri Society of Massachusetts, in his introduction to a Christmas concert performed by the Italian Music Chorus of the Dante Alighieri Society at the Dante Alighieri Society headquarters in Cambridge, Massachusetts, USA, on December 6, 2009, which included Respighi's Lauda per la Natività del Signore.
  • Macleod, Donald (30 May 2014). "Composer of the Week – Ottorino Respighi" (Podcast). BBC Radio 3. Retrieved11 June 2017.
  • Respighi, Elsa (1962) Ottorino Respighi, London: Ricordi
  • Respighi, Elsa (1955) Fifty Years of a Life in Music
Στο λήμμα αυτό έχει ενσωματωθεί κείμενο από το λήμμα Ottorino Respighi της Αγγλικής Βικιπαίδειας, η οποία διανέμεται υπό την GNU FDL και την CC-BY-SA 3.0. (ιστορικό/συντάκτες).