Κεφαλάδες

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση

Οι Κεφαλάδες ήταν Βυζαντινοί άρχοντες (arcondes Grex) που ανήκαν στην φεουδαλική αριστοκρατία.

Το προσωνύμιο αυτό δεν αποτελούσε αρχικά οικογενειακό όνομα, αλλά ήταν διακριτικό ευγενείας/τίτλος αριστοκρατίας. Οι Κεφαλάδες κατάφεραν να διατηρήσουν τα προνόμια, τη γη και τους δουλοπάροικούς τους κατά την περίοδο της Φραγκοκρατίας ως ιππότες, στις περιοχές των ενετικών κτήσεων ως ευγενείς εγγεγραμμένοι μάλιστα και στο Libro d'Oro, την Χρυσή Βίβλο, και κατά την διάρκεια της Τουρκοκρατίας ως προεστοί. Στις μέρες μας το όνομα χρησιμοποιείται ως επίθετο για τους απογόνους τους.


Βυζάντιο[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στο βυζαντινό στρατό πρώτοι στην σειρά ήταν οι αξιωματικοί, που καλούνταν άρχοντες, κοινώς "κεφαλάδες" και μάλιστα «άρχοντες από σπαθίου» για να διαχωρίζονται από τους πολιτικούς υπαλλήλους της βυζαντινής αυτοκρατορίας που καλούνταν κι αυτοί άρχοντες. Συνεπώς πρόκειται για αξιωματικούς αριστοκρατικής καταγωγής. Από εκείνη την εποχή προέρχονται και οι πρώτες πληροφορίες για τον Κύρη Κωνσταντίνο Κεφαλά, λόγιο και κληρικό, πρωτόπαππα του παλατιού της Κωνσταντινούπολης και συγγραφέα της Παλατινής Ανθολογίας, καθώς και εκείνες για τον Λέοντα Κεφαλά, στρατηγό επί Αλεξίου Α΄ Κομνηνού.

Το γεγονός πως επρόκειτο για βυζαντινούς τοπικούς χωροδεσπότες που κατείχαν,ανά τους αιώνες, μεγάλες εκτάσεις γης (φέουδα) μαρτυρεί το γεγονός πως ακόμα και σήμερα το όνομα απαντάται ως τοπωνύμιο διάσπαρτο σε ολόκληρη την Ελλάδα. Το τοπωνύμιο στον ελλαδικό χώρο προέρχεται από τους πρώτους Κεφαλάδες και τα πολλά παρακλάδια του οίκου, που στάλθηκαν το 1182 από τον Αλέξιο Κομνηνό ως ηγέτες των βυζαντινών αποίκων .

Φραγκοκρατία-Ενετοκρατία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στο Χρονικόν του Μορέως και στο Χρονικό του Γαλαξειδίου αναφέρονται σαν προύχοντες που αναγνωρίστηκαν από τους Φράγκους Πρίγκηπες ως ιππότες και διατήρησαν τη γη και τα προνόμια τους. Στις περιοχές των Ενετικών κτήσεων εγγράφονται πάντα στους καταλόγους των ευγενών. Από την περίοδο αυτή ξεκινά η βαρωνία των Κεφαλάδων.(π.χ. ...ἐζήτησε ὁ μισὶρ Ντζεφρὲς βουλὴν τῶν κεφαλάδων...τοὺς κεφαλᾶδες κι ἀρχηγοὺς τοῦ Φράγκικου φουσσάτου, καὶ εἶπεν οὕτως πρὸς αὐτούς, ..... Κράζει καὶ λέγει τῶν Φραγκῶν, ὁλῶν τῶν κεφαλάδων, ...Εκεί ηύραν τόν πρίγκιπα μετά τούς κεφαλάδες ενώ εκράτει παρλαμά διά υπόθεσες όπου είχεν.)[1][2]

Στο εγκυκλοπαιδικό λεξικό του Ελευθερουδάκη αναφέρεται, επίσης, ότι έτσι αποκαλούνταν επί Φραγκοκρατίας στην Πελοπόννησο οι Έλληνες ευπατρίδες και τιμαριούχοι, οι οποίοι, "κατόπιν ιδίων συμφωνιών, αναγνωρίσαντες την κυριαρχίαν των Φράγκων, διετήρησαν μεν τα παλαιά αυτών προνόμια, τους δουλοπαροίκους και τα κτήματα αυτών, έλαβον δε παρά των Φράγκων κατακτητών διάφορα νέα προνόμια, ανηγορεύθησαν και αυτοί ιππόται (βαρώνοι) και είχον το δικαίωμα να μετέχωσι των συνελεύσεων του πριγκιπάτου της Αχαΐας". Οι Κεφαλάδες στη φραγκοκρατούμενη Πελοπόννησο αποτελούσαν ξεχωριστή αριστοκρατική τάξη. Επίσης την ίδια περίοδο, στην ενετοκρατούμενη Κεφαλλονιά οι Κεφαλάδες κατατάσσονται ανάμεσα στους ευγενείς της νήσου.

Τουρκοκρατία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Κατά την διάρκεια της Τουρκοκρατίας στην Ελλάδα οι Κεφαλάδες έπαιξαν τον ρόλο των προεστών εξαιτίας της παλαιάς βυζαντινής τους καταγωγής και σε ορισμένες περιπτώσεις συνεργάστηκαν σε διοικητικό επίπεδο με την Υψηλή Πύλη. Κατά την περίοδο της επανάστασης, οι πιο εύποροι εξ αυτών βοήθησαν στον απελευθερωτικό αγώνα και έπειτα ευεργέτησαν το νεοϊδρυθέν ελληνικό κράτος.Ο τίτλος της βαρωνίας τους αν και δεν ακυρώθηκε, εντούτοις δεν αναγνωρίστηκε επίσημα από την μοναρχία του Όθωνα και την αυλή του.

Οίκος Κεφαλά[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Τα πρώτα στοιχεία για τον παλαιοβυζαντινό οίκο Κεφαλά στις πηγές παρουσιάζονται κατά τον Θ' αιώνα. Πρόκειται για ευγενείς που ανήκαν στη δεύτερη τάξη του βυζαντινού πατρικιάτου. Στον ελλαδικό χώρο η παρουσία μελών του οίκου ανάγεται στον 12ο αιώνα. Ο οίκος είχε πολλά παρακλάδια διάσπαρτα σε ολόκληρη την Ελλάδα. Το όνομα "Κεφαλάς" , για παράδειγμα, αναφέρεται συχνά στις πηγές και ως όνομα εξέχουσας οικογένειας στην Κεφαλλονιά, η οποία κατέφυγε εκεί από την Ήπειρο περί το 1500 . Μεταξύ 1593-1604 η οικογένεια Κεφαλά εγγράφεται στην Χρυσή Βίβλο των ευγενών του νησιού όπου υπάρχει ο οικογενειακός θυρεός της. Γενάρχης της οικογένειας στην Κεφαλλονιά αναφέρεται ο Χριστόφορος (Ρόκκο) ή Χριστόδουλος Κακούρης, επονομαζόμενος Κεφαλάς, ο οποίος έλαβε τιμάρια από τους Ενετούς στην περιοχή του Λογγού, ενώ τα δυο άλλα αδέρφια κατέφυγαν στην Κρήτη και στη Θεσσαλία. Το οικογενειακό δένδρο του οίκου από το 1460-1900 περ. σώζεται ακέραιο μέχρι σήμερα και ΄παρουσιάζει συγγένειες εκ γάμου θυγατέρων του οίκου με πολλές αριστοκρατικές οικογένειες του νησιού όπως εκείνη του Κόντε Θεοτόκη, του Κόντε Χωραφά, των Καζαΐτη, Πυλαρινού, Καρούζο κλπ. Επίσης στο Libro d'Oro των Παξών αναφέρεται πως η οικογένεια Τράνακα ή Κεφαλά, από τις παλαιότερες των Παξών, είναι ηπειρωτικής καταγωγής (στον συμβολαιογράφο Βερονίκη, βιβλίο 3, σελ. 26, αναφέρεται: Τράνακας ή Κεφαλάς από Σούλι και Μοσχόπολη). Επίσης το όνομα απαντάται και στην Πάρο ήδη από τον δέκατο έβδομο αιώνα, ως οικογένεια μεγαλοκτηματιών Παλαιοβυζαντινής προέλευσης, στα χωριά Μάρμαρα και Μάρπησσα, ενώ στο Μουσείο Όθωνα της Νάουσας υπάρχει και ο θυρεός τους. Οι κύριοι αρχοντικοί κλάδοι της παλαιοβυζαντινής οικογένειας Κεφαλά εξ Ηπείρου είναι αυτοί της Κεφαλλονιάς , της Κρήτης και της Θεσσαλίας. Κλάδοι του ίδιου οίκου, επίσης, βρίσκονται στη Ζάκυνθο, τη Θράκη , την Αιτωλοακαρνανία, την Ιθάκη και την Κέρκυρα.

Με την ίδρυση του νεοσύστατου ελληνικού κράτους και την ένωση με τα Επτάνησα αργότερα, το όνομα "Κεφαλάς" διατηρήθηκε απλά ως επίθετο για τους απογόνους των αριστοκρατικών αυτών οικογενειών που υπάρχουν ως τις μέρες μας, αφού σύμφωνα με το άρθρο 3§3 του ελληνικού συντάγματος: "Εις πολίτας Έλληνας τίτλοι ευγενείας ή διακρίσεως ούτε απονέμονται, ούτε αναγνωρίζονται". Η οικογένεια είναι ενεργή μέχρι και τις μέρες μας με διάφορα παρακλάδια διάσπαρτα στον ελλαδικό χώρο. Επίσης, το όνομα των Κεφαλάδων απαντάται στους καταλόγους της αριστοκρατίας των Βαλκανίων, της Ρωσίας και της Σικελίας ως "Kefala(s)", "Cephala(s)", "Cefala(s)", "Kephala(s)" και "Chefala(s)".

Θυρεός-Οικόσημο[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το οικόσημο του οίκου Κεφαλά από τη συλλογή του Ε. Ραγκαβή

Σύμφωνα με τις ιστορικές πηγές της εραλδικής επιστήμης το οικόσημο των Κεφαλάδων συνήθως φέρει χρυσή κεφαλή ανδρός (εμπρόσθια) μετά σημαιών πέριξ (περιγραφικό σύμβολο κεφαλής-σύμβολο ηγεμονίας & ισχύος του οίκου Κρήτης - Κεφαλλονιάς - Θεσσαλίας) ή λέοντα καθιστό με ουρά λεοπάρδαλης(σύμβολο ανδρείας και μεγαλοθυμίας του οίκου Ηπείρου - Κέρκυρας), ενώ υπάρχουν και αναφορές για το ψάρι κέφαλο (οίκος Σικελίας) και για πεντάκτινα αστέρια (απαντάται συχνά στον Ελλαδικό χώρο). Στο άνω τμήμα βλέπουμε είτε τον δικέφαλο (σύμβολο της βυζαντινής τους καταγωγής) ή στέμμα με πέντε εξοχές(σύμβολο της βαρωνίας τους επί Φραγκοκρατίας) είτε και τα δύο μαζί. Από τις μελέτες της Εραλδικής και Γενεαλογικής Εταιρείας Ελλάδος (Ε.Γ.Ε.Ε.) γνωρίζουμε επίσης πως το αρχαιότερο οικόσημο του οίκου Κεφαλά, αναπαριστά θυρεό με προτομή κεφαλής ανδρός σε προφίλ (ομιλούν, φανερό ή περιγραφικό οικόσημο/Κεφαλάς-κεφαλή που συμβολίζει το μυαλό, τον αρχηγό). Το κόκκινο χρώμα συμβολίζει το αίμα και είναι σύμβολο ανδρείας. Το μπλε χρώμα, συμβολίζει την αγνότητα και είναι σύμβολο ήθους. Το οικόσημο αυτό κατείχαν αρκετά μέλη του οίκου, κυρίως στην Κεφαλλονιά.

Σημαντική πηγή αποτελεί το έργο του Ραγκαβή που καταγράφει τα οικόσημα των αριστοκρατικών οικογενειών της Κεφαλλονιάς, βασισμένο στην Χρυσή Βίβλο της νήσου, που καταστράφηκε με την έλευση των Γάλλων δημοκρατικών το 1797, και ανάμεσα τους συναντάται το όνομα CH E FA L A/ Κεφαλά και το οικόσημο τους. Επίσης στα αρχεία του Πανεπιστημίου της Πάδοβας υπάρχουν δύο οικόσημα από σπουδαστές του οίκου.

Εξέχοντα Μέλη[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Χρύσανθος Κεφαλάς,(18ος αι.)

Οι Κεφαλάδες διακρίθηκαν και στη νεότερη εκκλησιαστική, πολιτική και πνευματική σκηνή του τόπου.[3]

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. Ὁ βασιλεὺς γὰρ τῶν Ρωμαίων, Ἀλέξης ὁ Βατάτζης,ιδὼν τὸ πλῆθος τῶν Φραγκῶν, συμβίβασιν ἐποῖκεν,ὅρκον, συνθήκας ἔποικεν μετὰ τοὺς κεφαλᾶδες[...]" Χρονικόν του Μορέως, "Οι Σταυροφόροι εις Κωνσταντινούπολιν και Μικράν Ασίαν"
  2. [...]Κράζει καὶ λέγει τῶν Φραγκῶν, ὁλῶν τῶν κεφαλάδων[...] Χρονικόν του Μορέως, "Οι Σταυροφόροι εις Βενετίαν και Ζάραν"
  3. Εγκυκλοπαιδικό λεξικό Ελευθερουδάκης

Πηγές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Εγκυκλοπαιδικό Λεξικό Ελευθερουδάκη, 1961, Τόμος Ζ΄, σελ. 559-560
  • Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν-Ελευθερουδάκης, Αθήναι 1929
  • Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος-Λαρούς, 1963, Αθήνα, Τόμος Η΄, σελ. 449
  • Χρονικόν του Μορέως
  • Ιστορία του Ελληνικού Έθνους
  • Ιστορίες της Ηπείρου, Λέοντα Ι. Μελά
  • Κεφαλάς Αλέξανδρος"Κεφαλάδες", ιστορική έρευνα δημοσιευμένη στο Scribd
  • Ιωάνν.Τυπάλδου-Λασκαράτου - Π. Δ. Καγκελάρη: "Οι Κεφαλονίτες Σπουδαστές του Πανεπιστημίου της Πάδοβας και τα Οικόσημα τους από τον Ανέκδοτο Κώδικα 482 του Archivio Antico", ΚΕΦΑΛΛΗΝΙΑΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ - Εταιρεία Κεφαλληνιακών Ιστορικών Ερευνών (Ε.Κ.Ι.Ε.) Τόμος 2, Αργοστόλι 1977
  • Ιωάνν.Τυπάλδου-Λασκαράτου: "Οικογένειαι Κεφαλά εις την Ελλάδα - Ιστορικά & Εραλδικά στοιχεία."
  • Ι.Τυπάλδου-Λασκαράτου - Ν.Οικονόμου - Μ. Μπλέτα - Π. Δ. Καγκελάρη: "Τα Οικόσημα του Ανέκδοτου Κώδικα 482 του Archivio Antico della Università di Padova", Δελτίο Εραλδικής και Γενεαλογικής Εταιρείας Ελλάδος (Ε.Γ.Ε.Ε.) Τόμος 6, Αθήνα 1986
  • Τα Χρονικά του Μορέως - Συμβολαί εις την Φραγκοβυζαντινήν Ιστορίαν και Φιλολογίαν, Αδαμαντίου Ι. Αδαμαντίου, Εκδόσεις Πελεκάνος
  • Σπύρος Γασπαρινάτος: "Η Βενετοκρατία στα νησιά του Ιονίου Πελάγους"
  • Eugène Rizo Rangabè: "Livre d'Or de la Noblesse Ionienne"
  • Grandes Familles de Grece-Dictionaire historique et Genealogique, Paris, 1983

Εξωτερικοί Σύνδεσμοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]