Αράπης

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση

Η ελληνική λέξη αράπης σημαίνει «μαύρος της Αφρικής» (Αφρικανός) ή «πολύ μελαψός, πολύ μελαχρινός άνθρωπος» («αιθίοψ»).[1][2] Προέρχεται από την τουρκική arap, η οποία με τη σειρά της έχει προέλευση από την αραβική γλώσσα.[3] Χρησιμοποιείται, ιδίως στον προφορικό λόγο, συχνά με μειωτική και απαξιωτική σημασία.[4]

Το θηλυκό είναι αράπισσα ή αραπίνα,[5] στον Πόντο αράπαινα,[6] ενώ το υποκοριστικό απαντά ως «αραπάκος» ή «αραπάκι».[1] Έχει ως συνώνυμα τα «σκυλάραπας», «μαύρος», «μόρος» και «μαυρομούτσουνος», ενώ απαντά ο τύπος «Αραβίτης» όταν η αναφορά είναι για τους Άραβες.[5] Ειδικά για τις μελαχρινές γυναίκες, συνώνυμα του αραπίνα είναι τα «μαυροτσούκαλο», «μαυροκούβιδο», «μόρα» και «κακογύφτισσα».[7]

Πέρα από τη σημασία του ανθρώπου από την Αφρική, η λέξη σημαίνει:

  • το κάθετο ξύλο στην πλώρη των μικρών ιστιοφόρων πάνω στο οποίο στηρίζεται το άκρο του "μπαστουνιού".
  • το μικρό ιστίο πάνω σε χαμηλό ιστό στην πλώρη, ο αρτέμων.
  • τα ιζήματα (ιλύς) του ελαιολάδου ή το πιθάρι που τα περιέχει.[8]

Η λέξη υπάρχει και σε άλλες γλώσσες, όπως τα βλαχικά και ρουμανικά (arap), τα αλβανικά (arapi). Στους λαούς αυτούς υπάρχουν για τους αράπηδες παραδόσεις ανάλογες με τις ελληνικές.[9]

Στην ελληνική γλώσσα το Αράπης χρησιμοποιείται επίσης ως επώνυμο[10][11] και τοπωνύμιο. Μετά την επανάσταση του 1821 χρησιμοποιήθηκε για τους πρώην μουσουλμάνους που έμειναν στην Ελλάδα με την δημιουργία του ελληνικού κράτους και αλλαξοπίστησαν, αρχικά σαν παρατσούκλι και έπειτα σαν όνομα.[12]

Η λέξη συναντάται στην ελληνική και σε βαλκανικές γλώσσες από την ύστερη βυζαντινή και μεταβυζαντινή εποχή. Υπάρχει σε βυζαντινό ερωτικό ποίημα των τελών του 15ου αιώνα: «Αράπηδες να σ' εύρουσι και Μώροι να σε σώσου / και εις όχλον σαρακήνικον τρεις μαχαιριές να δώσου» [13][14] Ιστορικά, εθνότητες των Βαλκανίων ονομάζονταν στα τουρκικά «Καρά Αράπι» (Εβλιά Τσελεμπί, 17ος αι.) και σλαβικά «Τσέρνε Αράπι» (δηλ. «Μαύροι Αραβες»). Αυτοί αργότερα ταυτίστηκαν με τους Καράβλαχους ή Μορόβλαχους, νομάδες κτηνοτρόφους. [15][16]

Λαογραφικά στοιχεία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Υπάρχουν πολλές αναφορές στους αράπηδες σε διηγήσεις της ελληνικής παράδοσης. Κατά τον Νικόλαο Πολίτη, εμφανίζονταν στη φαντασία του λαού με διάφορες μορφές. Μια από αυτές ήταν ως πνεύμα που προστατεύει την οικία και φέρνει ευτυχία και αφθονία (όπως ο «οικουρός όφις»). Παριστάνονταν συνήθως ως γέροντες και αναλογούν προς τα δαιμόνια (genii) των Λατίνων και τα Hausgeister των Γερμανών. Εμφανίζονταν σε οίκους μεγάλων οικογενειών, σε αναλογία με τις Fées των μεσαιωνικών διηγήσεων που εμφανίζονται στους πύργους.[17]

Όπως επισημαίνει ο Στίλπων Κυριακίδης, στις λαϊκές αφηγήσεις οι αράπηδες ως «οικουροί δαίμονες», αφού εντειχίστηκαν σε οικήματα, έγιναν φύλακές τους, ενώ συνηθισμένη ήταν και η μορφή τους ως φύλακες θησαυρών,[18] που τιμωρούσαν όσους προσπαθούσαν να τους αρπάξουν, αλλά ενίοτε μπορούσαν να ξεγελαστούν με μαγικά τεχνάσματα. Αυτή η δοξασία συναντάται και στους Αλβανούς. Επίσης, εμφανίζονταν σε όνειρα για να υποδείξουν θησαυρούς. Οι δοξασίες του εντειχισμού θεωρούνται ως επιβίωση, στον παραδοσιακό αφηγηματικό λόγο, παλαιότερων παραγματικών περιστατικών με θυσίες μαύρων ή μελαψών αιχμαλώτων και δούλων («στοιχειώσεις»). Ταυτόχρονα, δεν λείπουν και οι αναπαραστάσεις των αράπηδων ως κακοποιών δαιμόνων.[18]

Σε μερικές παραδόσεις τις Πελοποννήσου ο αράπης εμφανίζεται ως βοσκός και ο θησαυρός ως πρόβατα, τα οποία αν κάποιος καταφέρει να τα σκεπάσει με ένα ένδυμα, το πρωί βρίσκει χρήματα. Συχνά παριστάνεται ως μικροσκοπικός που όμως μόλις τον πλησιάσει άνθρωπος γίνεται τεράστιος. Έτσι προήλθε και ο εκφοβισμός των παιδιών με φράσεις όπως «θα σε φάει ο αράπης»[19]. Στη διαμόρφωση των αντιλήψεων για τον αράπη συνέβαλαν και οι πόλεμοι των Ελλήνων εναντίον των Σαρακηνών και των Αφρικανών που υπηρετούσαν τους Τούρκους. Γι' αυτό στην Κρήτη αυτά τα κακοποιά πνεύματα καλούνται/καλούνταν «Σαρακηνοί», όπως και στη Γαλλία, Sarassins. Αράπης ονομαζόταν από τους αγωνιστές κατά την Επανάσταση του 1821 ο Ιμπραήμ πασάς της Αιγύπτου.[20]

Στη Σκύρο και στη Θράκη τιμάται ο Άγιος Γεώργιος ο Αράπης, ονομαζόμενος έτσι επειδή η στην εικόνα το πρόσωπό του έχει μαυρίσει από την παλαιότητα.[21][22][23] Η εικόνα του Άγ. Γεωργίου του Αράπη που τιμάται στην Ηρακλεία Θράκης είναι κατασκευασμένη από ανάγλυφο του αγίου σε μαύρη πέτρα (στο οποίο ίσως οφείλεται το όνομα), και προέρχεται από την Κωνσταντινούπολη. Ο άγιος είναι γνωστός και από την παροιμία «Άγι’ Γιώργη μου Αράπη, βάσανα πώχει η αγάπη».[24]

Ο όρος έχει χρησιμοποιηθεί και για τοπωνύμια, όπως ο λόφος «Αράπης» στον Υμηττό.[25]


Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. 1,0 1,1 «αράπης». Νέα Παγκόσμιος Εγκυκλοπαίδεια. 6. Αθήνα: Mορφωτική Εταιρία. 1953-, σελ. 153. 
  2. Λήμμα «αράπης», Δημητράκος, Δημ., επιμ. (1974) [1936-1950]. Μεγάλο λεξικό όλης της ελληνικής γλώσσας. 2. Αθήνα: Εκδόσεις Δομή, σελ. 918. 
  3. Μπαμπινιώτης, Γεώργιος (2009). Ετυμολογικό λεξικό της νέας Ελληνικής γλώσσας. Αθήνα: Κέντρο Λεξικολογίας, σελ. 206. ISBN 978-960-89751-8-7. 
  4. Τριανταφυλλίδης. «Λεξικό της κοινής νεοελληνικής». αράπης. greek-language.gr. http://www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/tools/lexica/triantafyllides/search.html?lq=αράπης. 
  5. 5,0 5,1 Βλαστός, Πέτρος (1931). Συνώνυμα και συγγενικά. Τέχνες και σύνεργα. Αθήνα: Τυπογραφείον «Εστία», σελ. 36. http://anemi.lib.uoc.gr/metadata/9/7/a/metadata-01-0000133.tkl. 
  6. Μεγάλη Ελλην. Εγκυκλοπαίδεια (Δρανδάκη), λήμμα "Αράπης"
  7. Βλαστός (1931), σελ. 64.
  8. Εγκυκλοπαίδεια "Πάπυρος Λαρούς", λήμμα Αράπης.
  9. Μεγάλη Ελλην. Εγκυκλοπαίδεια (Δρανδάκη), λήμμα "Αράπης"
  10. «αράπης - επώνυμο». http://greek_greek.enacademic.com/23851/%CE%B1%CF%81%CE%AC%CF%80%CE%B7%CF%82. Ανακτήθηκε στις 11 Οκτωβρίου 2017. 
  11. «Αράπης». http://www.ygeiaonline.gr/component/k2/item/8891-araphs. Ανακτήθηκε στις 11 Οκτωβρίου 2017. 
  12. Χρήστος Θ. Κανελλάκης, Το Μοίραλι από το 1461 έως σήμερα. Ετυμολογικό λεξικό των πρώην Δήμων Μεσάτιδος, Φαρρών, Τριταίας, Λασιώνος Ηλείας, Εκδόσεις Περί Τεχνών, Πάτρα 2010. ISBN 978-960-6684-64-7.
  13. Κρητική ποίηση. Λυρικό ποίημα αγνώστου.
  14. Panayotopoulou-Doulaveras, Vicky 2005. Late Byzantine and post-Byzantine Vernacular Love Poetry: An Overview. Στο E. Close, M. Tsianikas, G. Frazis (eds.) "Greek Research in Australia: Proceedings of the Biennial International Conference of Greek Studies, Flinders University April 2003", Flinders University Department of Languages - Modern Greek: Adelaide, 81-118 (σ. 16 της παρουσίασης)
  15. [https://books.google.gr/books?id=MsPXAAAAMAAJ&q=kara+arapi&dq=kara+arapi&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjjhoCf6v7WAhWhKsAKHQe8CngQ6AEIKzAB A.J.I.S.S., Volume 15, Issues 1-2 , 1998, σ. 23]
  16. A.J.I.S.S., Volume 15, Issues 1-2, 1998, σ. 23
  17. Γ.Χ. Σακελλαριάδης, λήμμα «Αράπης», στη Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια (Δρανδάκη), έκδοση 2η, Αθήνα: Εκδόσεις Φοίνιξ, π. 1955, τόμ. 5.
  18. 18,0 18,1 Σ.Π.Κ. (1927). «Αράπης». Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν Ελευθερουδάκη. 2. Αθήνα, σελ. 383. 
  19. «Οι ψυχολογικές ρίζες του ρατσισμού: Ο φόβος του διαφορετικού και η ασφάλεια της ομοιότητας». Το ΒΗΜΑ: ΕΠΙΣΤΗΜΗ & ΖΩΗ. 01/04/2001. http://www.tovima.gr/relatedarticles/article/?aid=132019. Ανακτήθηκε στις 11 Οκτωβρίου 2017. 
  20. Γ.Χ. Σακελλαριάδης, λήμμα «Αράπης», στη Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια (Δρανδάκη), έκδοση 2η, Αθήνα: Εκδόσεις Φοίνιξ, π. 1955, τόμ. 5.
  21. Fodor's Greek Islands, 2011, κεφ. Skyros Town Σκύρος (Χωριό).
  22. Ανώνυμος, Τουριστικός οδηγός Σκύρου
  23. Ποιος ήταν ο Αγιος Γεώργιος ο Τροπαιοφόρος που γιορτάζει σήμερα η Ορθοδοξία, Η Εφηρίδα, 23-4-2015
  24. [ http://ejournals.epublishing.ekt.gr/index.php/deltion/article/download/4866/4640 Αντώνιος ΣΤΑΜΟΥΛΗΣ, Αλέξανδρος ΦΙΛΑΔΕΛΦΕΥΣ, Ανέκδοτα βυζαντινά μνημεία εν Θράκη, Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας, 3 (1926), σ. 63.]
  25. «ΦΩΤΙΑ ΣΤΟ ΣΚΟΠΕΥΤΗΡΙΟ- ΑΡΑΠΗ». 2017-08-10GMT20:087200. http://dasoprostasia.gr/node/3940. Ανακτήθηκε στις 2017-10-29. 

Δείτε επίσης[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]


Εξωτερικοί σύνδεσμοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]