Μένων (διάλογος)

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση


Plato-raphael.jpg

Πλάτων, λεπτομέρεια στο κέντρο της σύνθεσης του Ραφαήλ «Σχολή των Αθηνών»

{{

Platonis Opera, ed. John Burnet, Oxford University Press, 1903 (Μένων)

}}
Phaistos glyph 12.svg
Η γνώση ως ανάμνηση με την κατανόηση από τον παίδα δούλο του Μένωνα : πως προκύπτει, με το διπλασιασμό ίσων τετραγώνων και χάραξης διαγωνίων, ένα ενδιάμεσο ισόπλευρο τετράγωνο. (82a - 86b)

Απόδοση στη νεοελληνική

μτφ. 70a- 71d

Ο Μένων είναι πλατωνικός διάλογος στον οποίο εξετάζεται το πρόβλημα αναφορικά με την αρετή. Συγκαταλέγεται στους «πειραστικούς» διαλόγους, δηλαδή σ΄ αυτούς, όπου τα προβλήματα εξετάζονται δοκιμαστικώς. Ως προς το θέμα του αποτελεί συνέχεια του Πρωταγόρας και Γοργία. Τα πρόσωπα του διαλόγου είναι ο Μένων, ο Σωκράτης, κάποιος δούλος του Μένωνα και ο κατοπινός κατήγορος του Σωκράτη Άνυτος.

Γενικά[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο διάλογος αρχίζει κατευθείαν, χωρίς να προταχθεί εισαγωγή κατατοπιστική για τον τόπο και τον χρόνο στον οποίο διεξάγεται. Κανένας άλλος γνήσιος Πλατωνικός διάλογος δεν αρχίζει τόσο απότομα. Ίσως αυτό αποτελεί ένδειξη ότι ο Μένων ανήκει στα πρώτα χρόνια της συγγραφικής δραστηριότητας του Πλάτωνα. Τα χωρία όπου γίνεται λόγος για γεωμετρικά προβλήματα δείχνουν ότι ο Πλάτων, όταν έγραφε τον διάλογο αυτό, είχε προοδεύσει πολύ στις μαθηματικές του μελέτες. Γι΄αυτό και ο χρόνος συγγραφής τοποθετείται μετά από την επιστροφή του Πλάτωνα στην Αθήνα από το πρώτο του ταξίδι και ύστερα από την ίδρυση της Ακαδημίας, δηλαδή μετά το 385 π.Χ..[1] Η εικασία αυτή ενισχύεται από το γεγονός ότι ο διάλογος προοικονομεί τη χαρακτηριστική μεταφυσική του Φαίδωνα, τη θεωρία των Ειδών και της «ανάμνησης». Επίσης γίνεται για πρώτη φορά αναφορά στο όρο διαλεκτική που αναπτύσσεται διεξοδικότερα στον Παρμενίδη και διαχωρίζεται η έννοια της «δόξας»α[›] από τη «γνώση» (Θεαίτητος) καθώς και της «υπόθεσης»β[›] από την «ιδέα».

Τα είδη και η ουσία της αρετής[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο Μένων ζητά από τον Σωκράτη να του πει αν η αρετήγ[›] μπορεί ν΄ αποκτηθεί με διδασκαλία και με εξάσκηση ή μήπως γίνεται κτήμα του ανθρώπου με άλλο τρόπο. Ο Σωκράτης λέει για να γίνει αυτό πρέπει πρώτα να καθορισθεί τι είναι αρετή ως προς την ουσία. Ο Μένων, προσθέτει ο Σωκράτης, ως μαθητής του Γοργία πρέπει να γνωρίζει την ουσία της. Εκείνος απαντά ότι υπάρχουν πολλά είδη αρετής, οπότε και πολλοί ορισμοί. Άλλη είναι η αρετή για τον άνδρα, άλλη για τη γυναίκα, άλλη για τον δούλο. Αρετή για τον άνδρα είναι να λαμβάνει ενεργά μέρος στην πολιτική ζωή της πόλης, για τη γυναίκα να διοικεί σωστά το σπίτι της κ.α. Ο Σωκράτης δεν μένει ικανοποιημένος από τον ορισμό και επαναλαμβάνει πως η ερώτησή του αφορούσε την ουσία της αρετής· αυτό που θέλει να μάθει είναι το ουσιώδες κοινό χαρακτηριστικό, το σταθερό σε κάθε είδους αρετής. Ο Μένων αδυνατεί να δώσει ικαοποιητική απάντηση και ομολογεί ότι αγνοεί την ουσία της αρετής. Τότε ο Σωκράτης τον παρακαλεί να θυμηθεί πως όριζε ο Γοργίας την αρετή. Εκείνος απαντά ότι για τον Γοργία αρετή είναι η ικανότητα να κυβερνά κανείς τους ανθρώπους. [2]Αυτός είναι ο πρώτος ορισμός που δίνεται σε σχέση με την αρετή.

Δεύτερο μέρος του ορισμού της αρετής[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο Σωκράτης στη συνέχεια αναγκάζει τον Μένωνα να παραδεχτεί πως ο ορισμός είναι ελλιπής. Αρετή δεν είναι μόνο να κυβερνά κανείς, αλλά να ασκεί εξουσία με δικαιοσύνη και σωφροσύνη. Έτσι γίνεται ταύτιση της αρετής με τη σωφροσύνη και τη δικαιοσύνη. Ο Μένων οδηγείται επίσης από τον Σωκράτη στη διαπίστωση ότι εκτός από τις αρετές αυτές υπάρχουν και αυτές της ανδρείας, της σοφίας, της μεγαλοπρέπειας και πολλές άλλες. Το πρόβλημα όμως, παρατηρεί ο Σωκράτης, δεν είναι να γίνει απαρίθηση των αρετών, αλλά εξεύρεση του κοινού γνωρίσματος, που αποτελεί την ουσία οποιασδήποτε αρετής και φένει δύο παραδείγματα, για να βοηθήσει τον Μένωνα να κατανοήσει την ερώτησή του: Το πρώτο ανφέρεται στον καθορισμό της ουσίας του σχήματος και το άλλο στον καθορισμό της ουσίας του χρώματος. Οι γεωμέτρες μιλούν για το επίπεδο και για το στρογγυλό σχήμα. Αυτά είναι είδη σχημάτων. Τίθεται όμως το ζήτημα να δοθεί γενικός ορισμός, ο οποίος να περιέχει τα ουσιώδη γνωρίσματα οποιασδήποτε μορφής. Τέτοιος ορισμός είναι εκείνος που λέει ότι το σχήμα είναι τα όρια ενός στερεού σώματος (στερεού πέρας σχήμα [73c].

Για να καθορίσει την ουσία του χρώματος ο Σωκράτης χρησιμοποιεί τη θεωρία του Εμπεδοκλή περί των απορροών (εκπομπή σωματιδίων), [3] επειδή αυτό υποτίθεται ότι ήταν γνωστή στον Μένωνα ως μαθητή του Γοργία. Σύμφωνα με τη θεωρία αυτή το χρώμα είναι απορροή, η οποία βγαίνει από ένα σώμα και γίνεται αισθητή σε ένα άλλο σώμα, το οποίο έχει οπτικούς πόρους συμμετρικούς με τους πόρους του ακτιβολούντος σώματος [76dc]. Ο Μένων τότε αναφέρει τον δεύτερο ορισμό της αρετής, ότι αρετή είναι δηλαδή να επιθυμεί κανείς τα ωραία πράγματα και να μπορεί να τα αποκτά. Ο Σωκράτης προχωρεί στην κριτική εξάταση του ορισμού αυτού. Η επιθυμία του καλού δεν αποδίδεται μόνο στους ενάρετους αλλά σε όλους τους ανθρώπους, οπότε δεν βοηθά στον καθορισμό της ουσίας της αρετής. Αντί όμως να καθορισθεί το ουσιώδες χαρακτηριστικό της αρετής, ασχολούνται με την απαρίθμηση των ειδών, στα οποία υποδιαιρείται η μία και ως σύνολο εννούμενη αρετή [79ec]. Στο σημείο αυτό ο Μένων ομολογεί ότι έχει περιέλθει σε αδιέξοδο και παρομοιάζει τον Σωκράτη με θαλάσια νάρκη (μουδιάστρα), η οποία ναρκώνει εκείνους τους οποίους αγγίζει.δ[›] Ο Σωκράτης παρατηρεί ότι παρόμοιες αμφιβολίες εκφράζουν και οι «εριστικοί» σοφιστές. Αυτοί λένε ότι είναι αδύνατον να ζητεί κάποιος είτε εκείνο που γνωρίζει, αφού πια το γνωρίζει, είτε εκείνο που δεν γνωρίζει, εφόσον είναι άγνωστο το αντικείμενο αναζήτησης [80c]. Ο Σωκράτης λαμβάνει τώρα αφορμή από το αδιέξοδο που δημιουργήθηκε για να εκθέσει τον μύθο περί ψυχής και να διατυπώσει τη διδασκαλία περί ανάμνησης.[4]

Το διδακτό της αρετής[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Τρεις υπηρέτες του Άνυτου σε συμπόσιο πριν από το διάλογο του Μένωνα, όπου ο Σωκράτης τον επικρίνει για τις αρνητικές απόψεις του έναντι των σοφιστών χωρίς προηγουμένως να τους έχει ακούσει (Μένων 95a).

Για να είναι λοιπόν διδακτή η αρετή πρέπει να είναι επιστήμη. Είναι όμως η αρετή επιστήμη; Η συζήτηση γι΄αυτό το ερώτημα ξεκινά από την πρόταση σύμφωνα με την οποία η αρετή είναι αγαθό. Κάθε αγαθό είναι ωφέλιμο. Αλλά για να χαρακτηρισθεί κάτι ως ωφέλιμο, προϋποτίθεται ότι γίνεται χρήση του με φρόνηση. Η ανδρεία, για παράδειγμα, είναι αρετή, άρα πρέπει να είναι πράγμα αγαθό και ωφέλιμο. Η ανδρεία όμως είναι ωφέλιμη, μόνο όταν καθοδηγείται από φρόνηση. Επομένως η αρετή, εφόσον δεν μπορεί να διαχωριστεί από τη φρόνηση, είναι επιστήμη [88e]. Κατά συνέπεια δεν υπάρχει στον άνθρωπο εκ φύσεως, αλλά πρέπει να αποκτηθεί με διδασκαλία. Στη συνέχεια ο Σωκράτης επισημαίνει μια σημαντική δυσχέρεια. Παραδέχτηκαν ότι η επιστήμη είναι διδακτή. Για καθετί όμως που είναι διδακτό, υπάρχουν δάσκαλοι και μαθητές. Για την ιατρική π.χ. υπάρχουν δάσκαλοι που τη διδάσκουν και οι μαθητές την μαθαίνουν. Για την αρετή όμως, λεει ο Σωκράτης, αν και έχει κανει πολλές έρευνες, δεν έχει βρει ούτε δασκάλους ούτε μαθητές. Η απορία είναι μεγάλη, γι΄ αυτό ο Σωκράτης παρακαλεί τον Άνυτο να λάβει μέρος στη συζήτηση. Ο Σωκράτης λοιπόν ρωτάει τον Άνυτο ποιοι είναι οι δάσκαλοι της αρετής. Μήπως είνια οι σοφιστές που περιέρχονται τις πόλεις και επαγγέλοντι ότο μπορούν να διδάξουν τους νέους πώς να διοικούν με τον καλύτερο τρόπο τις υποθέσεις του οίκου και της πόλης τους; Ο Άνυτος χαρακτηρίζει τους σοφιστές φιλοχρήματους απατεώνες, διαφθορείς των νέων. Ισχυρίζεται ότι ικανοί να διδάξουν στους νεόυς την πολτική αρετή είναι όσοι την κατέχουν, οι εξέχοντες πολιτικοί άνδρες, που διαχειρίζονται τα κοινά, όπως ο Θεμιστοκλής, ο Αριστείδης, ο Περικλής και ο Θουκυδίδης, γιος του Μελησία. Ο Σωκράτης παρατηρεί ότια αν αυτοί ήταν πράγματι ικανοί να διδάξουν σε άλλους την αρετή, θα έπρεπε πρώτα πρωτα να τη μεταδώσουν στους γιους τους. Κάτι τέτεοιο όμως δεν συνέβη. Αντίθετα οι γιοι των μεγάλων πολιτικών ανδρών της Αθήνας ήταν όλοι μετριότητες και στερημένοι αρετής. Επομένως οι έξοχοι εκείνοι άνδρες δεν ήταν ικανοί να μεταδώσουν σε άλλους με τη διδασκαλία την αρετή που κατείχαν.

Η γνώση και η ορθή γνώμη[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Διαπιστώνεται ότι επικρατεί αβεβαιότητα σε σχέη με το διδακτό της αρετής. Οι μεγάλοι πολιτικοί άνδρες δεν μποροούν να μεταδώσουν σε άλλους τη αρετή τους. Οι σοφιστές αρνούνται να εμφανίσουν τους εαυτούς τους ως δασκάλους της αρετής και λένε ότι το μόνο που μπορουν να διδάξουν είναι η ρητορική τέχνη. Ο ποιητής Θέογνις αλλού λέει ότι η αρετή είναι διδακτή κι αλλού το αντίθετο. Η συζήτηση έχει καταλήξει σε δύο αντιφατικά συμπεράσματα. Στην αρχή αποδείχτηκε ότι η αρετή είναι επιστήμη κι ως επιστήμη είναι κάτι διδακτό. Έπειτα αποδείχτηκε ότι, εφόσον οι κάτοιχοί της δεν μπορούν να τη μεταδώσουν μέσω της διδασκαλίας, δεν είναι διδακτή. Για να αρθεί αυτή η αντίφαση, αναφέρεται η θεωρία σχετικά με τη ορθή γνώμη. Από το ένα μέρος η τέλεια γνώση (επιστήμη) και από το άλλο η τέλεια άγνοια (αφροσύνη). Μεταξύ των δύο αυτών υπάρχει η ορθή γνώμη, η οποία μπορεί να καθοδηγήσει σωστά την πράξη έτσι ώστε να γίνει ωφέλιμη [97b]. Η γνώση είναι πολυτιμότερη από την ορθή γνώμη, διότι η γνώση οδηγεί πάντα στην επιτυχία, ενώ η γνώμη δεν έχει ασφάλεια ούτε μονιμότητα. Η γνώμη δεν μένει σταθερή στη ψυχή του ανθρώπου, αλλά δραπετεύει ωσότου δεσμευτεί με την επίγνωση της αιτίας. Ο δεσμός τούτος είναι η ανάμνηση.

Σημειώσεις[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • ^ α: Η λέξη δόξα παραπέμπει στις πεπερασμένες γνωστικές και αντιληπτικές δυνατότητες των ανθρώπων. Ως ευρύτερη κατηγορία συμπυκνώνει τις δύο μερικότερες της πίστεως και της εικασίας και αντιδιαστέλλεται προς τη γνωστική κατηγορία της επιστήμης (ασφαλής, βέβαιη γνώση).[5] Στον Πλατωνικό διάλογο «Θεαίτητος» και στους μεταγενέστερους διαλόγους, η δόξα χρησιμοποιείται με τη σημασία της κρίσης, γνώμης, απλής πεποίθησης, χωρίς να συνοδεύεται από αξιολόγηση του περιεχομένου της.
  • ^ β: Στη Λογική υπόθεσις καλείται η εκ των προτέρων παραδοχή κάποιου συλλογισμού για την ερμηνεία συνόλων. Όσο πιο βάσιμη αποδεικνύεται η πρακτική εφαρμογή της, τόσο περισσότερες πιθανότητες έχει η υπόθεσις να αληθεύει εξαρχής. Ο Πλάτων πιστεύει πως ανάμεσα στα αισθητά πράγματα και στις ιδέες υπάρχουν τα μαθηματικά, που διαφέρουν από τα αισθητά, γιατί είναι αιώνια και αμετακίνητα, αλλά διαφέρουν και από τις ιδέες κατά το ότι υπάρχει μέγα πλήθος όμοιων μαθηματικών αντικειμένων, ενώ κάθε [ιδέα]] είναι μοναδική και ξεχωριστή. Το είδος της γνώσης που αντιστοιχεί στα μαθηματικά και ονομάζεται διάνοια έχει ιδιαίτερα χαρακτηριστικά.
  • ^ γ: Τῆς τελείας ἀρετῆς εἴδη ἐστὶ τέτταρα· ἓν μὲν φρόνησις͵ ἓν δὲ δικαιοσύνη͵ ἄλλο δ΄ ἀνδρεία͵ τέταρτον σωφροσύνη. τούτων ἡ μὲν φρό νησις αἰτία τοῦ πράττειν ὀρθῶς τὰ πράγματα· ἡ δὲ δικαιοσύνη τοῦ ἐν ταῖς κοινωνίαις καὶ τοῖς συναλλάγμασι δικαιοπραγεῖν· ἡ δὲ ἀνδρεία τοῦ ἐν τοῖς κινδύνοις καὶ φοβεροῖς μὴ [ἐξίστασθαι] τρεῖν ͵ ἀλλὰ μένειν· ἡ δὲ σωφροσύνη τοῦ κρατεῖν τῶν ἐπιθυμιῶν καὶ ὑπὸ μηδεμιᾶς ἡδονῆς δουλοῦσθαι͵ ἀλλὰ κοσμίως ζῆν. τῆς ἀρετῆς ἄρα τὸ μέν ἐστι φρόνησις͵ ἄλλο δικαιοσύνη͵ τρίτον ἀνδρεία͵ τέταρτον σωφροσύνη.[6]
  • ^ δ: Η νάρκη (κοινώς μουδιάστρα) είναι ιχθύς σελάχι, που έχει την ικανότητα να δημιουργεί και να αποταμιεύει ηλεκτρισμό. Έτσι, αν την ακομπούσε άλλο ψάρι ή άνθρωπος, ο ηλεκτρισμός προκαλούσε νάρκωση, την οποία σήμερα καλούμε αιμωδία. [7]

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. Ιωάννης Θεοδωρακόπουλος , Εισαγωγή στον Πλάτωνα, σ. 98 εκδ. Οίκος Εστία, 1958
  2. Μένων, [73c]
  3. Αριστοτέλης,Περί γενέσεως και φθοράς κεφ. 1 [314a].
  4. Περί ανάμνησης
  5. Πλάτων, Μένων ή περί αρετής «Αρχαία Ελληνική Γραμματεία», εκδ. Κάκτος σ. 243, 1993
  6. Αριστοτέλης, Περί διαιρέσεων (Divisione)
  7. Αριστοτέλης, Περί ζώων ιστορίας κεφ. 11 [492a].

Βιβλιογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Πλατωνικός διάλογος «Μένων ή Περί αρετής», εκδόσεις Πάπυρος, 1966
  • Πλάτων, « ΜΕΝΩΝ ή περί αρετής, ΚΛΕΙΤΟΦΩΝ ή προτρεπτικός, ΜΙΝΩΣ ή περί νόμου», εκδ. Κάκτος, 1993 ISBN 960-352-209-0

Εξωτερικοί σύνδεσμοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]