Σχεδιασμένη οικονομία
Η σχεδιασμένη οικονομία είναι ένα είδος οικονομικού συστήματος στο οποίο οι επενδύσεις, η παραγωγή και η κατανομή των κεφαλαιουχικών αγαθών πραγματοποιούνται σύμφωνα με οικονομικά σχέδια και σχέδια παραγωγής που καλύπτουν το σύνολο της οικονομίας. Μια σχεδιασμένη οικονομία μπορεί να χρησιμοποιεί κεντρικές, αποκεντρωμένες, συμμετοχικές ή σοβιετικού τύπου μορφές οικονομικού σχεδιασμού.[1][2] Το επίπεδο συγκέντρωσης ή αποκέντρωσης στη λήψη αποφάσεων και στη συμμετοχή εξαρτάται από τον συγκεκριμένο τύπο του μηχανισμού σχεδιασμού που εφαρμόζεται.[3]
Τα σοσιαλιστικά κράτη που βασίζονταν στο σοβιετικό μοντέλο εφάρμοζαν τον κεντρικό σχεδιασμό, αν και μια μειοψηφία, όπως η πρώην Σοσιαλιστική Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γιουγκοσλαβίας, υιοθέτησε σε κάποιο βαθμό τον σοσιαλισμό της αγοράς. Ο σοσιαλισμός κατάργησης της αγοράς αντικαθιστά τις αγορές παραγωγικών παραγόντων με τον άμεσο υπολογισμό ως μέσο συντονισμού των δραστηριοτήτων των διαφόρων οικονομικών επιχειρήσεων κοινωνικής ιδιοκτησίας που συνθέτουν την οικονομία.[4][5][6] Πιο πρόσφατες προσεγγίσεις στον σοσιαλιστικό σχεδιασμό και την κατανομή έχουν προταθεί από ορισμένους οικονομολόγους και επιστήμονες της πληροφορικής, οι οποίοι προτείνουν μηχανισμούς σχεδιασμού βασισμένους στις εξελίξεις της επιστήμης των υπολογιστών και της τεχνολογίας των πληροφοριών.[7]
Οι σχεδιασμένες οικονομίες έρχονται σε αντίθεση με τις μη σχεδιασμένες οικονομίες, και συγκεκριμένα με τις οικονομίες της αγοράς, όπου αυτόνομες επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται στις αγορές λαμβάνουν αποφάσεις σχετικά με την παραγωγή, τη διανομή, την τιμολόγηση και τις επενδύσεις. Οι οικονομίες της αγοράς που χρησιμοποιούν ενδεικτικό σχεδιασμό αναφέρονται με διάφορους όρους, όπως μικτές οικονομίες και σχεδιασμένες οικονομίες της αγοράς. Μια οικονομία εντολών ακολουθεί ένα σύστημα διοικητικών εντολών και χρησιμοποιεί οικονομικό σχεδιασμό σοβιετικού τύπου, ο οποίος ήταν χαρακτηριστικός της πρώην Σοβιετικής Ένωσης και του Ανατολικού Μπλοκ πριν από τη μετάβαση των περισσότερων από αυτές τις χώρες σε οικονομίες της αγοράς. Αυτό υπογραμμίζει τον κεντρικό ρόλο της ιεραρχικής διοίκησης και της δημόσιας ιδιοκτησίας της παραγωγής στην καθοδήγηση της κατανομής των πόρων σε αυτά τα οικονομικά συστήματα.[8][9][10]
Χαρακτηριστικά
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Στην θεωρία, ο κεντρικός σχεδιασμός της οικονομίας γίνεται με επιστημονικό κριτήριο και όχι για το καπιταλιστικό κέρδος, υπηρετώντας έτσι τις κοινωνικές ανάγκες. Η σχεδιασμένη οικονομία τονίζει πολύ τον χαρακτήρα του κρατικού παρεμβατισμού. Όλοι οι πόροι βρίσκονται υπό την κατοχή του κράτους, το οποίο τους εκμεταλλεύεται όπως εκείνο επιθυμεί χωρίς να βασίζεται στις απαιτήσεις των τελικών καταναλωτών. Η αγορά και οι δυνάμεις της δεν μπορούν να ορίσουν την τιμή για οποιοδήποτε αγοραστικό αγαθό ή υπηρεσία. Σκοπός των οικονομικών δραστηριοτήτων δεν είναι το κέρδος, αντίθετα το κράτος στοχεύει να παρέχει αγαθά και υπηρεσίες σε όλους τους πολίτες.[11] Σκοπός του κεντρικού σχεδιασμού είναι να μπορεί η συντριπτική πλειονότητα των πολιτών να τα αποκτήσει, ώστε να υπάρχει και λιγότερη ανισότητα πλούτου. Σε μια σχεδιασμένη οικονομία η ανεργία είναι ανύπαρκτη, γιατί το κράτος τείνει να δίνει εργασία σε όσο περισσότερους πολίτες μπορεί.
Στην πράξη, επειδή ο καταναλωτής δεν υπολογίζεται κατά τη λήψη των αποφάσεων, τα καταναλωτικά αγαθά είναι λίγα και δεν υπάρχει ποικιλία, πράγμα που για τον καταναλωτή είναι ανώφελο. Η έλλειψη κερδών απομακρύνει τους ξένους επενδυτές από την χώρα που ακολουθεί αυτό το σύστημα. Η κριτική από οικονομολόγους όπως ο Μίζες και ο Χάγιεκ προς τον κεντρικό σχεδιασμό περιλαμβάνει το ότι οι κρατικοί φορείς καθυστερούν πολύ περισσότερο να αντιληφθούν τις ανάγκες των καταναλωτών από ό,τι οι επιχειρήσεις σε μια ελεύθερη οικονομία της αγοράς με αποτέλεσμα να οδηγούνται σε λάθος κατανομή πόρων και συνεπακόλουθα σε πλεονάσματα σε κάποια αχρείαστα αγαθά και ελλείψεις σε άλλα πιο επιθυμητά.[12][13]
Τέλος, ο κεντρικός σχεδιασμός, πέρα από την συλλογικότητα σε κοινωνικοπολιτικό επίπεδο, απαιτεί και τον ολοκληρωτισμό μονοκομματικού συστήματος σε πολιτειακό. Η ελευθερία δράσης και κίνησης των ατόμων είναι λανθάνων ανασταλτικός παράγοντας στην κεντρικά διαχειριζόμενη οικονομία, και έτσι το κράτος προσπαθεί να την καταστείλει.[14] Στην πραγματικότητα, όπως έχει αποδειχθεί ιστορικά, οι κεντρικά σχεδιασμένες οικονομίες ήταν πάντα «συνδεδεμένες με ένα μονοκομματικό σύστημα, με την ολιγαρχία και τη δικτατορία».[15]
Παραδείγματα κρατών με σχεδιασμένη οικονομία
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Kεντρικό σχεδιασμό εφάρμοσαν οι χώρες και τα καθεστώτα του υπαρκτού σοσιαλισμού. Οι πρώτες χώρες που εφάρμοσαν το κεντρικό σχεδιασμό ήταν η Σοβιετική Ένωση, η Γιουγκοσλαβία (μετά εξελίχθηκε σε σοσιαλισμό της αγοράς), η Αλβανία, η Βουλγαρία, η Ανατολική Γερμανία και άλλες χώρες που υπάγονταν στο σοσιαλιστικό μπλοκ. Μετά τις Επαναστάσεις του 1989, οι χώρες αυτές έχουν φιλελεύθερη καπιταλιστική οικονομία και δεν εφαρμόζουν τον κεντρικό σχεδιασμό της οικονομίας, έτσι οι μόνες χώρες που τον εφαρμόζουν σήμερα είναι:
Παραπομπές
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]- ↑ Alec Nove (1987). "Planned Economy". The New Palgrave: A Dictionary of Economics. vol. 3. p. 879.
- ↑ Devine, Pat (2010). Democracy and Economic Planning. Polity. ISBN 978-0745634791.
- ↑ Gregory, Paul R.· Stuart, Robert C. (2003). Comparing Economic Systems in the Twenty-First Century. Boston: Houghton Mifflin. σελίδες 23–24. ISBN 978-0618261819.
- ↑ Prychito, David L. (2002). Markets, Planning, and Democracy: Essays After the Collapse of Communism. Edward Elgar Publishing. σελ. 72. ISBN 978-1840645194.
Traditional socialism strives to plan all economic activities comprehensively, both within and between enterprises. As such, it seeks to integrate the economic activities of society (the coordination of socially owned property) into a single coherent plan, rather than to rely upon the spontaneous or anarchic ordering of the market system to coordinate plans.
- ↑ Mandel, Ernest (1986). «In Defence of Socialist Planning». New Left Review 159: 5–37. doi:. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2020-11-12. https://web.archive.org/web/20201112035832/https://ernestmandel.org/en/works/pdf/Mandel%20socialist%20planning.pdf. Ανακτήθηκε στις 2026-07-23. «Planning is not equivalent to 'perfect' allocation of resources, nor 'scientific' allocation, nor even 'more humane' allocation. It simply means 'direct' allocation, ex ante. As such, it is the opposite of market allocation, which is ex post.».
- ↑ Ellman, Michael (1989). Socialist Planning. Cambridge University Press. σελ. 327. ISBN 978-0521358668.
'[S]ocialist planning', in the original sense of a national economy which replaced market relationships by direct calculation and direct product exchange, has nowhere been established [...].
- ↑ Cottrell, Allin; Cockshott, W. Paul (1993). Towards a New Socialism Αρχειοθετήθηκε 2018-06-27 στο Wayback Machine.. (Nottingham, England: Spokesman. Retrieved 17 March 2012.
- ↑ Zimbalist, Sherman and Brown, Andrew, Howard J. and Stuart (1988). Comparing Economic Systems: A Political-Economic Approach. Harcourt College Pub. σελ. 4. ISBN 978-0155124035.
Almost all industry in the Soviet Union is government owned and all production is directed, in theory, by a central plan (though in practice much is left for local discretion and much happens that is unplanned or not under government control).
- ↑ Ellman, Michael (2007). «The Rise and Fall of Socialist Planning». Στο: Estrin, Saul· Kołodko, Grzegorz W.· Uvalić, Milica, επιμ. Transition and Beyond: Essays in Honour of Mario Nuti. New York: Palgrave Macmillan. σελ. 22. ISBN 978-0230546974.
In the USSR in the late 1980s the system was normally referred to as the 'administrative-command' economy. What was fundamental to this system was not the plan but the role of administrative hierarchies at all levels of decision making; the absence of control over decision making by the population [...].
- ↑ Wilhelm, John Howard (1985). «The Soviet Union Has an Administered, Not a Planned, Economy». Soviet Studies 37 (1): 118–130. doi:.
- ↑ «Planned economy | features, advantages and disadvantages». www.dineshbakshi.com. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 18 Ιουνίου 2016. Ανακτήθηκε στις 4 Ιουλίου 2016.
- ↑ Von Mises, Ludwig (1990). Economic calculation in the Socialist Commonwealth (PDF). Ludwig von Mises Institute. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο (PDF) στις 16 Δεκεμβρίου 2014. Ανακτήθηκε στις 8 Σεπτεμβρίου 2008.
- ↑ Hayek, Friedrich A. (1945). "The Use of Knowledge". American Economic Review. XXXV: 4. σελ. 519-30.
- ↑ Jürgen Pätzold: Soziale Marktwirtschaft Αρχειοθετήθηκε 2008-12-29 στο Wayback Machine.; eine Kritik der Planwirtschaften der RGW-Staaten findet sich bei Christoph Deutschmann 1975/1977. (Γερμανικά)
- ↑ Peter Bernholz, Friedrich Breyer: Grundlagen der politischen Ökonomie. Band 2: Ökonomische Theorie der Politik. ISBN 978-3-16-146125-5, S. 248 f. (Γερμανικά)