Ελένα Μπλαβάτσκυ

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση στην πλοήγηση Πήδηση στην αναζήτηση
Ελένα Μπλαβάτσκυ
Helena Petrovna Blavatsky.jpg
Γενικές πληροφορίες
ΓέννησηHelena Petrovna von Hahn
31 Ιουλίουιουλ. / 12  Αυγούστου 1831γρηγ.[1] ή 12  Αυγούστου 1831[2][3][4]
Ντνίπρο[5]
Θάνατος26 Απριλίουιουλ. / 8  Μαΐου 1891γρηγ.[1] ή 8  Μαΐου 1891[6][7][8][9][2][10][3][4][11]
Λονδίνο[5][12]
Αιτία θανάτουγρίπη
Συνθήκες θανάτουφυσικά αίτια
ΕθνικότηταΡώσοι
Χώρα πολιτογράφησηςΡωσική Αυτοκρατορία
Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής[5]
Θρησκείαtheosophy
Εκπαίδευση και γλώσσες
Ομιλούμενες γλώσσεςΑγγλικά[5]
Ρωσικά[5]
Πληροφορίες ασχολίας
Ιδιότηταφιλόσοφος
συγγραφέας
δημοσιογράφος
occultist
επιμελήτρια[2]
theosophist
Οικογένεια
ΓονείςPeter Hahn και Elena Andreyevna Fadeyeva
ΑδέλφιαVera Zhelikhovsky
Commons page Σχετικά πολυμέσα

H Ελένα Πετρόβνα Μπλαβάτσκυ (ρωσικά: Еле́на Петро́вна Блава́тская‎· 12 Αυγούστου 1831 - 8 Μαΐου 1891), γνωστή και αναφερόμενη συχνά και ως Μαντάμ Μπλαβάτσκυ (Madame ή Mme Blavatsky),[13] ήταν Ρωσίδα του αποκρυφίστρια, φιλόσοφος και συγγραφέας, ιδρύτρια της Θεοσοφικής Εταιρείας το 1875. Γεννήθηκε ως Helena Petrovna von Hahn. Υπήρξε η νόμιμη κληρονόμος του Διοικητή του Κυβερνείου του Ερεβάν, δισεκατομμυριούχου στρατηγού Nikifor Vladimirovich Blavatsky, Απέκτησε διεθνώς ακολούθους ως η ηγέτιδα θεωρητικός της Θεοσοφίας, δηλ. της εωσφορικής εσωτερικής θρησκείας που η Εταιρεία προωθούσε.

Βιογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Πατέρας της ήταν ο Πέτερ Αλεξέγιεβιτς Φον Χαν (PETER HAHN),  συνταγματάρχης του πυροβολικού και μητέρα της η Ελένα Αντρέγιεβνα (ELENA ANDREYEVNA FADEYEVA), συγγραφέας. Γεννήθηκε σε μία Ρωσο-Γερμανική οικογένεια στο Αικατερινοσλάβ (νυν Ντνίπρο Ουκρανίας) της τότε Ρωσικής Αυτοκρατορίας. To αρχικό της όνομα ήταν Helena Petrovna von Hahn.  Στις 7 Ιουλίου1849 και σε ηλικία 17 χρονών παντρεύεται τον Διοικητή του Κυβερνείου του Ερεβάν, δισεκατομμυριούχο στρατηγό Nikifor Vladimirovich Blavatsky, γεννημένος το 1809, 40 ετών (22 χρόνια μεγαλύτερός της). Τρεις μήνες μετά το γάμο της, ο σύζυγος της πεθαίνει και αυτή κληρονομεί την τεράστια περιουσία του. Αμέσως μετά η δεκαοχτάχρονη τότε Ελενα, δισεκατομμυριούχος, έφυγε από τη Ρωσία και άρχισε την περιπλάνησή της στον κόσμο. «Ήρθε σε επαφή με μεγάλους δασκάλους που κατοικούν στο Θιβετιανό οροπέδιο και είναι αδύνατον να επισκεφθεί άνθρωπος», Πρόκειται για την Λευκή Αδελφότητα. Πέρα από τις επαφές που είχε με την Λευκή Αδελφότητα, σε άλλα ταξίδια ήρθε σε επαφή με ηγετικά στελέχη των μασόνων. Συγκεκριμένα ήρθε σε επαφή με τον Άλμπερτ Πάικ, (1809 – 1891) Αμερικάνος, μασόνος 33ου βαθμού και Λουσιφεριανός, που είπε το “Ναι! Ο Λούσιφερ είναι Θεός”.

Από την εφηβεία της ανέπτυξε ενδιαφέρον για τον εσωτερισμό. Σύμφωνα με μετέπειτα αναφορές της, το 1849 ξεκίνησε μία σειρά ταξιδιών στον κόσμο, επισκεπτόμενη την Ευρώπη, την Αμερική και την Ινδία και όπως είπε η ίδια, συνάντησε πνευματικές αυθεντίες, τους Κυρίους της Αρχαίας Σοφίας, που την έστειλαν στο Σιγκάτσε του Θιβέτ. Εκεί εκπαιδεύτηκε για να αναπτύξει μία βαθύτερη κατανόηση της σύνθεσης θρησκείας, φιλοσοφίας και επιστήμης. Στις αρχές της δεκαετίας του 1870, η Μπλαβάτσκυ συμμετείχε στο κίνημα του Πνευματισμού. Αν και γενικά υπερασπιζόταν την πραγματική ύπαρξη των πνευματιστικών φαινομένων, ήταν εναντίον της κύριας ιδέας του Πνευματισμού, σύμφωνα με την οποία οι οντότητες με τις οποίες επικοινωνούσαν, ήταν τα πνεύματα των αποβιωσάντων. Όταν μετακόμισε στις Ηνωμένες Πολιτείες το 1873, έγινε φίλη του Χένρυ Στηλ Όλκοττ (Henry Steel Olcott) και ανήλθε στην προσοχή του κοινού ως πνευματιστικό μέντιουμ· ​​ωστόσο μερικές φορές κατηγορήθηκε δημόσια για απάτη.

Αργότερα η ίδια βασισμένη στην τεράστια κληρονομιά που είχε καρπωθεί μετά τον θάνατο του συζύγου της, του στρατηγού Μπλαβάτσκι, ίδρυσε το 1875, μαζί με δεκαπέντε ακόμα άτομα που έδωσαν τα ονόματά τους ως ιδρυτικά μέλη, την Θεοσοφική (Θεός όφις) (Theos ophic) -(Theosophical Society). Το σύμβολο που επιλέχθηκε ήταν ένα φίδι που ξεκινούσε από μια σβάστικα και διαγράφοντας μια κυκλική πορεία κατέληγε πάλι σε αυτήν. Ενώ στο σύμβολο προστέθηκαν και άλλα σύμβολα: (εκτός από αυτά τα δύο σύμβολα, τον αριστερόστροφο αγκυλωτό σταυρό και τον ουροβόρο όφι), προστέθηκαν το Ινδουιστικό Ομ (Aum), η πεντάλφα και το αρχαίο Αιγυπτιακό Ankh. Για να ρίξει στάχτη στα μάτια η ΘΕ πρόσθεσε στο σύμβολο το ρητό: «Δεν υπάρχει θρησκεία ανώτερη από την αλήθεια». Όμως ακόμα και στην περίπτωση που ακολουθήσει κάποιος την ανάγνωση της ονομασίας τους ως Θεοσοφία τότε από την ανάλυση της λέξης, Θεός Σοφία (Theos Sofia) προκύπτει το διπλό S (SS), Η ηχοποίητη λέξη που προέρχεται από το σφύριγμα του φιδιού. Το σημείο αυτό, μάλιστα. αποτέλεσε αργότερα έμπνευση στην δημιουργία των Ες Ες SS του Χίτλερ και το Σώμα Σιγουριάς της εσωτερικής σχολής της Θεοσοφικής και της Νέας Ακρόπολης. Αξίζει να υπογραμμιστούν δυο πράγματα: 1. Το γράμμα S σκιαγραφεί ένα φίδι και 2. Η Eλληνική ονομασία Theosophical δεν μεταφράστηκε στα Αγγλικά.

Τον Σεπτέμβριο του 1887 εκδίδει το πρώτο τεύχος του περιοδικού με την ονομασία Lucifer (Εωσφόρος). Η ίδια δηλώνει ότι σκοπός του περιοδικού είναι να φέρει στο φως τα κρυμμένα πράγματα του Σκότους. Επιπροσθέτως, δικαιολογεί ότι ο Εωσφόρος είναι το πρωινό αστέρι της αυγής που αντιστοιχεί στον Ελληνικό Φώσφορο και το Λούσιφερ δεν είναι ούτε ανίερος ούτε σατανικός τίτλος. Είναι ο λατινικός Luciferus. Το όνομα του αγνού κήρυκα του φωτός της ημέρας.

Η Ε.Ρ. Blavatsky  μπορεί να ονομαστεί "δικηγόρος του διαβόλου" με την κυριολεκτική έννοια της λέξης. Απορρίπτει την ύπαρξη δαιμόνων. Η ουσία της ιδέας που περιγράφεται στη διδασκαλία της έχει ως εξής: Υπάρχουν μερικά πνεύματα, ο Dhyman-Kogani (άγγελοι), που θυσίασαν την πνευματική ευδαιμονία τους και αρνήθηκαν να ζήσουν στην πνευματική επουράνια ζωή, συμφώνησαν να ενσαρκωθούν στην ύλη για να τους δώσουν γνώση και αγάπη. Οι "πεσμένοι άγγελοι", σύμφωνα με τις δηλώσεις της Ε.Ρ. Blavatsky, είναι ευεργέτες της ανθρωπότητας. Προτείνει να εξετάσουμε τον "Σατανά, στο βιβλίο της Γένεσης, ως ευεργέτη και, αληθινό δημιουργό -πατέρα της πνευματικής ανθρωπότητας ο οποίος άνοιξε τα μάτια της εξελικτικής πορείας της ανθρωπότητας. Από εδώ γεννήθηκε και το δόγμα του Σατανά σύμφωνα με το οποίο ο Σατανάς, όταν θα σταματήσει να εξετάζεται από το πνεύμα των εκκλησιών,  που είναι στερημένο αληθινής φιλοσοφίας με προκατάληψη και δογματισμό, τότε μόνο θα παρουσιαστεί στην μαγευτική του εικόνα ως  γήινος - θείος Άνδρας, ο οποίος δίνει, καθ' όλη τη διάρκεια του μακρού κύκλου της Μαχακάλας, το νόμο του πνεύματος της ζωής και το ελευθερώνει από την αμαρτία της άγνοιας.  Ο Σατανάς, σύμφωνα με τη Θεοσοφία, είναι ο σωτήρας της ανθρωπότητας και η πηγή  γνώσης και ελευθερίας: Όταν ένα άτομο δοθεί στη γνώση του Σατανά, γίνεται ελεύθερο. "Η ελευθερία είναι η γνώση", και αυτό είναι το σύνθημα ολόκληρης της αντίθεσης και αποκήρυξης του Χριστιανικού δόγματος. Η γνώση για τους θεοσοφιστές είναι συνώνυμη με την αλήθεια. Ως εκ τούτου, ο Σατανάς, ως πηγή γνώσης, είναι η πηγή της αλήθειας: "Ο Σατανάς, Λούσιφερ, αντιπροσωπεύει μια ενεργή αρχή ή "φυγοκεντρική" ενέργεια του σύμπαντος (την κοσμική έννοια). Είναι το σύμβολο της αναμμένης δάδας, που μεταφράζεται σε πρόοδος, πολιτισμός, ελευθερία, ανεξαρτησία.  Ο Σατανάς είναι ο στόχος και η πηγή όλων των θεοσοφικών διδασκαλιών η επαναστατική φλόγα, που αποσπά την ανθρωπότητα από τη δουλεία στον Θεό. Η αλυσίδα της συλλογιστικής θεοσοφικής ιδέας είναι: Ο δημιουργός δημιούργησε τον Αδάμ και την Εύα, δεν δημιούργησε τον άνθρωπο σκλάβο, αλλά ελεύθερο άτομο που  να μπορεί να επιλέξει και να αποκομίσει τις συνέπειες της επιλογής του.  Γι` αυτό ο δημιουργός δεν έπρεπε να αποτρέψει τον πειρασμό και άρα ο Σατανάς είναι ο μεταφορέας και η πηγή της ελευθερίας και της αλήθειας, κατά τη γνώμη τους.[14] Όμως μια τέτοια προσέγγιση αποτελεί "πλήρη αντίθεση" με το Χριστιανισμό και εύκολα παραπέμπει στις αντίχριστες διδασκαλίες.

20 Οκτωβρίου1888: Εκδίδεται, ο 1ος και ο 2ος τόμος της ΕΠΜ με τον τίτλο «Μυστική Δοξασία» (The Secret Doctrine). Αποτελείται από δύο τόμους:  ΤΟΜΟΣ Ι ΚΟΣΜΟΓΕΝΕΣΗ & ΤΟΜΟΣ ΙΙ ΑΝΘΡΩΠΟΓΕΝΕΣΗ – Μέρος του είναι και η Θεωρία περί ριζικών Φυλών. Σύμφωνα με αυτή οι ριζικές φυλές είναι στάδια στην ανθρώπινη εξέλιξη.  Υπάρχουν 7 φυλές, πού χωρίζονται σε 7 υποφυλές και αυτές με τη σειρά τους σε 7 πολιτισμούς η κάθε μία. Οι Ριζικές φυλές είναι: 1η ΦΥΛΗ: Αιθερική, ήταν χωρίς φύλλο πολλαπλασιαζόταν δια της σχάσης, δεν υπάρχει πια. 2η ΦΥΛΗ: Υπερβόρεια, ήταν ερμαφρόδιτη, δεν υπάρχει πια. 3η ΦΥΛΗ: Λεμούρια, ήταν δισεξουαλική και μαύρου χρώματος. Οι απόγονοι της ρίζας  περιλαμβάνουν τις φυλές των Μαύρων στη Νότια Αφρική και το σημερινό Κογκό (Capoid race, Congoid race), τους Δραβίδες (Dravidians) στην Ινδία, και τις φυλές των μαύρων της Αυστραλίας, Αβορίγηνες, Παπούα, Μελανήσιοι κ.λπ. (Australoid race). 4η ΦΥΛΗ: Ατλάντια, είναι κίτρινου- καφέ χρώματος, εχουν μογγολικά χαρακτηριστικά και αναμείχτηκαν με τους κόκκινους Ινδιάνους. Το πολιτικό τους σύστημα ήταν Σοσιαλισμός, όπως στους Ίνκας. Οι 7 υποφυλές της 4ης φυλής είναι: 1 Οι Μογγόλοι (Mongolian) 2 Οι Ακκάδες (Akkadians) 3 Οι  Σημίτης (Semites) και οι Φοίνικες (Phoenicians)  4.Οι Τουράνιοι (Turanian)  5 Οι Τολτέκοι (Toltec)   6 Οι Tlavati (Cro-Magnons) 7 Οι Rmoahal. 5η ΦΥΛΗ: Αρεία, είναι λευκού χρώματος. Οι υποφυλές της είναι: 1.Οι Ινδοί 2.Οι Άραβες 3.Οι Πέρσες 4.Οι Κέλτες,  5.Οι Τεύτονες, (Σλάβοι) 6. Γερμανοί, Αμερικάνοι και Άγγλοι 7. Ιάπωνες. 6η ΦΥΛΗ (αναμένεται). Ευγονική, επιλεκτική αναπαραγωγή. 7η ΦΥΛΗ  (αναμένεται). Σύμφωνα με τις διδασκαλίες αυτές ισχύει το πρότυπο της σκάλας στην εξελικτική διαδικασία, σύμφωνα με το οποίο η δεύτερη υποφυλή της πρώτης φυλής γέννησε την δεύτερη φυλή, η τρίτη υποφυλή της δεύτερης φυλής δημιούργησε την τρίτη φυλή «και ούτω καθεξής». Οι θεωρίες αυτές αποτέλεσαν τον ακρογωνιαίο λίθο της ιδεολογίας των φυλετικών διακρίσεων που δημιουργήθηκαν στα μέσα του !9ου αιώνα και επηρέασαν εκτός από την Theosophical Society και πολλές άλλες μυστικιστικές οργανώσεις της εποχής εκείνης, αφού υιοθετήθηκαν αργότερα από το Τάγμα της Θούλης και από το Τάγμα της Χρυσής Αυγής. Αξίζει να σημειωθεί ότι η Εταιρεία της Θούλης υπήρξε και ο πυρήνας του Τρίτου Ράιχ.[15]

Στίς 8 Μαΐου 1891,  η ΕΠΜ που υπέφερε από μια χρόνια ασθένεια των νεφρών και που είχε προσβληθεί από γρίπη, πέθανε, ενώ παρόντες ήταν αρκετοί φίλοι της.

Η Θεοσοφική Εταιρεία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στη Νέα Υόρκη η Μπλαβάτσκυ ίδρυσε τη Θεοσοφική Εταιρεία μαζί με τον Όλκοτ και τον Γουίλλιαμ Κουάν Τζαντζ (William Quan Judge) το 1875. Δύο έτη μετά τύπωσε το Η Ίσις αποκεκαλυμμένη, ένα βιβλίο που περιγράφει την Θεοσοφική κοσμοθεωρία. Συνδυάζοντάς τη στενά με τον Ερμητισμό και τον Νεοπλατωνισμό, η Μπλαβάτσκυ περιγράφει τη Θεοσοφία ως "τη σύνθεση της επιστήμης, της θρησκείας και της φιλοσοφίας" και διακήρυξε, πως είναι η αναβίωση της "Αρχαίας Σοφίας", που ενυπάρχει σε όλες τις θρησκείες του κόσμου. Το 1880 μαζί με το Όλκοττ μετέβη στην Ινδία, όπου συνεργάστηκε με την Ευγενή Εταιρεία (Arya Samaj), ένα Ινδουιστικό αναμορφωτικό κίνημα. Το ίδιο έτος στην Κεϋλάνη, οι δύο τους -θεωρείται ότι- έγιναν οι πρώτοι κάτοικοι των ΗΠΑ, που μεταστράφηκαν στον Βουδισμό. Αν και η Βρετανική διοίκηση αντιτέθηκε, η Θεοσοφία διαδόθηκε γρήγορα, αλλά αντιμετώπισε εσωτερικά προβλήματα, όταν η Μπλαβάτσκυ κατηγορήθηκε ότι παρήγαγε ψευδή παραφυσικά φαινόμενα. Επειδή η Μπλαβάτσκυ είχε και θέματα υγείας, επέστρεψε το 1885 στην Ευρώπη και ίδρυσε τη Στοά Μπαβάτσκυ στο Λονδίνο. Εδώ εξέδωσε το έργο Το Μυστικό Δόγμα, που -όπως ισχυριζόταν- ήταν σχόλια σε αρχαία χειρόγραφα του Θιβέτ, καθώς και δύο άλλα βιβλία: Το κλειδί στη Θεοσοφία και το Η φωνή της Σιωπής. Ασθένησε από γρίπη και απεβίωσε σε ηλικία 60 ετών.

Ο επηρεασμός της Μπλαβάτσκι από τον εωσφοριστή μασόνο Άλμπερτ Πάικ αποτελεί μέρος του γενικού τοπίου που υπήρχε την εποχή εκείνη. Την εποχή εκείνη υπήρξε ένα εωσφορικό κίνημα μέσα στην Μασονία που αποδεικνύεται και από τον μάγιστρα του μυστικισμού Ελιφάς Λεβί που χάρισε στις σκοτεινές λατρείες τον τραγόμορφο Σατανά τους. Στον οποίο οφείλουν οι σατανιστές την αναπαράσταση του τραγόμορφου δαίμονα των Ναϊτών Ιπποτών, του Μπάφομετ, τον οποίο περιέγραψε και εικονογράφησε το 1854 ο Ελιφάς ως μια φτερωτή ανθρωπόμορφη αίγα με δυο στήθη και μια πεντάλφα στο μέτωπο, αποκαλώντας τη «Μενσήσιο Τράγο[16]». Τον Μάιο του 1861 ο Ελιφάς επέστρεψε στο Λονδίνο και η νέα του αυτή παραμονή έμεινε θρυλική, καθώς βρήκε τη θέση της στη «Βασιλική Μασονική Εγκυκλοπαίδεια», το αποκρυφιστικό «Ευαγγέλιο» του ηγέτη των Ροδόσταυρων, Κένεθ Μακένζι. Χαρακτηριστικά αναφέρουμε ότι το διαβόητο Ερμητικό Τάγμα της Χρυσής Αυγής που ιδρύθηκε λίγο αργότερα πάτησε πάνω στα κηρύγματα του Ελιφάς Λεβί και της Μπλαβάτσκι. Όσο για τον Εωσφόρο, δεν είναι το πνεύμα τού κακού στη σκέψη του Ελιφάς, αλλά το απόλυτο πνεύμα της ανταρσίας, το πνεύμα της υπερηφάνειας, που πολέμησε ενάντια στον Θεό.: "Ω Εωσφόρε, εξήλθες από τους κόλπους τού Θεού, και ο Θεός σε κάλεσε κοντά του. Είσαι η πνοή τού στόματός του και ο πόθος της καρδιάς του. Δεν άκουσες διότι κατάλαβες —και δεν υπάκουσες διότι αγάπησες. Δόξα σε σένα, πνεύμα της νοημοσύνης και της αγάπης, διότι όπως ο Χριστός υπέφερε το μαρτύριο τού σταυρού, συ υπέφερες το μαρτύριο της κολάσεως. Ο κόσμος σε καταράστηκε, όπως τον καταράστηκες, κι όπως κι αυτός, συγκαταλέχθηκες στην τάξη των νεκρών. Ιδού όμως που ξεπροβάλλεις αθάνατος λυτρωτής αγγέλων. Κι ο Χριστός, ο οποίος μέσα στον ουρανό του βασιλεύει, εξακολουθεί να είναι στεφανωμένος μ’ αγκάθια, θα λάβει από τα χέρια σου ένα χρυσό στέμμα» («Η Βίβλος της Ελευθερίας»)[16]

Όσο ζούσε, η μορφή της ήταν αμφιλεγόμενη: οι οπαδοί της τη θεωρούσαν φωτισμένη διδάσκαλο (guru), ενώ οι επικριτές της απατηλή τσαρλατάνο και λογοκλόπο. Τα Θεοσοφικά δόγματά της επηρέασαν τη διάδοση των Ινδουϊστικών και των Βουδδιστικών ιδεών στη Δύση, όπως επίσης και την ανάπτυξη των Δυτικών εσωτερικών ρευμάτων της Αριοσοφίας, της Ανθρωποσοφίας και του κινήματος της Νέας Εποχής.

Δείτε επίσης[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. 1,0 1,1 1,2 Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας: (Γαλλικά) BnF authorities. data.bnf.fr/ark:/12148/cb11892330s. Ανακτήθηκε στις 10  Οκτωβρίου 2015.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 WeChangEd. www.wechanged.ugent.be/wechanged-database/.
  3. 3,0 3,1 3,2 «Gran Enciclopèdia Catalana» (Καταλανικά) Grup Enciclopèdia Catalana. 0010477.
  4. 4,0 4,1 4,2 GeneaStar. vonhelena.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 general catalog of BnF. 11892330s. Ανακτήθηκε στις 14  Απριλίου 2018.
  6. (Αγγλικά) Find A Grave. Ανακτήθηκε στις 30  Αυγούστου 2019.
  7. (Αγγλικά) Internet Speculative Fiction Database. 19737. Ανακτήθηκε στις 9  Οκτωβρίου 2017.
  8. (Γερμανικά) Εγκυκλοπαίδεια Μπρόκχαους. blavatsky-helena-petrowna. Ανακτήθηκε στις 9  Οκτωβρίου 2017.
  9. Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας: (Γαλλικά) BnF authorities. 11892330s.
  10. (Ιταλικά) Vegetti Catalog of Fantastic Literature. 24570.
  11. (Γαλλικά) Babelio. 141146.
  12. en.wikisource.org/wiki/Woman_of_the_Century/Helene_Petrovna_Blavatsky.
  13. Βλ. ενδεικτικά: «Who Is Helena Petrovna Blavatsky? A Sketch of Her Life and Work», Βlavatsky Αrchives· David Guy, «The Mysterious Madame B.», Τricycle: The Buddhist Review (Άνοιξη 1996). Ανάκτήθηκαν στις 2019-01-10.
  14. «Οι διδασκαλίες της Blavat για τη μετενσάρκωση. Θεοσοφία Ε.Ρ. Blavatskaya. Νόμος Κάρμα - Ο νόμος των λόγων / Αποκατάσταση διάβολος». 
  15. «Αρία φυλή». Βικιπαίδεια. 2021-04-07. https://el.wikipedia.org/w/index.php?title=%CE%91%CF%81%CE%AF%CE%B1_%CF%86%CF%85%CE%BB%CE%AE&oldid=8779946. 
  16. 16,0 16,1 «Ο μέγας αποκρυφιστής Ελιφάς Λεβί». Newsbeast.gr. 8 Οκτωβρίου 2015. Ανακτήθηκε στις 3 Απριλίου 2021. 
Στο λήμμα αυτό έχει ενσωματωθεί κείμενο από το λήμμα Helena Blavatsky της Αγγλικής Βικιπαίδειας, η οποία διανέμεται υπό την GNU FDL και την CC-BY-SA 3.0. (ιστορικό/συντάκτες).