Τοπιογραφία

Τοπιογραφία του Themistokles von Eckenbrecher (1842-1921)

Σκηνή από τη Οδύσσεια (60- 40 π.Χ.), Βιβλιοθήκη Βατικανού.

Ο Άγιος Γεώργιος βαπτίζει τους Σελενίτες του Βιτόρε Καρπάτσιο(1507).

Η καταιγίδα του Τζορτζόνε (1505-1510)

Η μάχη του Αλεξάνδρου στην Ισσό του Άλμπρεχτ Άλτντόρφερ (1529)

Θέα στο Ντελφτ του Βερμέερ.(1660)

Πάρκο του Ουίλλιαμ Τέρνερ(1830)

Η Τοπιογραφία είναι είδος ζωγραφικής με κύρια θεματολογία το φυσικό ή το αστικό τοπίο. Το τοπίο έπαιζε σχεδόν πάντα σημαντικό ρόλο στην ιστορία της ζωγραφικής. Σε όλες τις μορφές των εικαστικών τεχνών εμφανίζονται μορφές τοπιογραφίας, στη ζωγραφική, τη γλυπτική, τη χαρακτική, τη μικρογλυπτική, αλλά και σε πολλές μορφές της καλλιτεχνικής χειροτεχνίας (κεραμική, κεντητική, υφαντική, ταπισερί, σταμπωτά), από την αρχαιότητα έως τις μέρες μας.

Σύνοψη

Στη ρωμαϊκή διακοσμητική ζωγραφική αφορούσε έναν ειδυλλιακό ή ηρωϊκό κόσμο, αλλά δεν έλειπαν και οι περιπτώσεις που τα έργα αναπαριστούσαν πραγματικά τοπία. Στην ανατολική τέχνη, η εναντίωση του χριστιανικού κόσμου απέναντι σε οτιδήποτε παρέπεμπε στην ειδωλολατρική θρησκεία και η ανάγκη για την εδραίωση της νέας θρησκείας μέσω της τέχνης με υπερβατικές αναπαραστάσεις είχε ως αποτέλεσμα να υποτιμηθεί η σημασία του τοπίου, στον βαθμό που θεωρήθηκε αμελητέα. Στη ζωγραφική του δυτικού μεσαίωνα το τοπίο εμφανίζεται αρχικά θεοποιημένο και συνοδεύει τις θρησκευτικές σκηνές. Στην Αναγέννηση οι αναπαραστάσεις των τοπίων αρχίζουν να έχουν ένα σημαίνοντα ρόλο και απεικονίζονται στα αφηγηματικάθέματα, όπως τις σκηνές του κυνηγιού αλλά και για να εκφράσουν τις πολιτικές ουτοπίες της εποχής, ενώ σιγά –σιγά καταλαμβάνουν όλο και περισσότερο έδαφος και εμφανίζονται σε μεγαλύτερη κλίμακα όλο και περισσότερο. Οφείλεται ίσως εδώ μία αναφορά στο περίφημο έργο του Τζορτζόνε «Η καταιγίδα», που χρονολογείται γύρω στο 1505 (Πινακοθήκη της Ακαδημίας) (Gallerie dell'Accademia, Βενετία), με το επιβλητικό τοπίο και τις δυσανάλογα μεγάλες ανθρώπινες φιγούρες που κυριαρχούν στο πρώτο πλάνο, το πρώτο αυτοτελές τοπίο. Η αναγέννηση της τοπιογραφίας άρχισε τον 15ο αιώνα· οι αδελφοί Λίμπουργκ και ο Ζαν Φουκέ εμπνεύστηκαν από τη φύση, ενώ τα τοπία που παρουσίασαν οι Ιταλοί ζωγράφοι, όπως ο Γκοτσόλι, ο Μαντένια και ο Βιτόρε Καρπάτσιο, στα θρησκευτικά έργα τους, αποκτούσαν ολοένα μεγαλύτερη σημασία. Δεξιοτέχνες όμως τους είδους ήταν οι φλαμανδοί ζωγράφοι, όπως ο Βαν Ντάικ και ο Ιερώνυμος Μπος.

Η τοπιογραφία τον 16ο αιώνα

Το 16ο αιώνα στην Ιταλία, ο Λεονάρντο ντα Βίντσι ζωγράφισε στο φόντο των έργων του Τζοκόντα και Παναγία των Βράχων μακρινούς δασώδεις λόφους. Περίπου την ίδια εποχή, σημαντικές αποδόσεις στο τοπίο σημείωσαν και οι Βενετσιάνοι ζωγράφοι, όπως ο Τζοβάνι Μπελίνι, ο Τιτσιάνο, ο Μπασάνο και ο Τζορτζόνε, ενώ συστηματική μελέτη του τοπίου έγινε στις Κάτω χώρες, ιδιαίτερα στα έργα του Γιακίμ Πατινιέ και Μπρίγκελ. Ο ζωγράφοι αυτοί παρουσίασαν, εξωπραγματικές και φανταστικές εκτάσεις, καθώς και πανοραμικές απόψεις όπου τα βουνά, οι βράχοι και οι ελικοειδείς ποταμοί συνδυάζονταν με εναλλαγές φωτισμού.

17ος αιώνας

Αργότερα, μόνο τον 17ο αιώνα η τοπιογραφία εμφανίστηκε σαν αυτοτελές θέμα, ξεκινώντας από τους Ολλανδούς ζωγράφους, που δημιούργησαν ένα είδος αστικής ζωγραφικής με ρεαλιστικές απεικονίσεις τοπίων των Κάτω Xωρών, που είχε μεγάλη απήχηση στους συλλέκτες της εποχής. Η προσπάθεια των Φλαμανδών καρποφόρησε σε ολοκληρη την Ευρώπη. Ο Πολ Μπριλ με τον Γερμανό Άνταμ Ελσχάιμερ και τους μαθητές του Ραφαήλ, Περίνο ντελ Βάγκα και Καραβάτζιο καθόρισαν στη Ρώμη τους νόμους της συνθετικής τοπιογραφίας. Δύο μεγάλοι Γάλλοι ζωγράφοι, ο Πουσέν και ο Κλοντ Λορέν, παρουσίασαν αριστουργήματα τους είδους. Ο πρώτος έδωσε στο ιστορικό τοπίο την αρτιότερη έκφραση του και ο δεύτερος ασχολήθηκε με τις αμέτρητες παραλλαγές του ήλιου πάνω στα κύματα.

18ος και 19ος αιώνας

Οι Ολλανδοί καλλιτέχνες με τα ειδυλλιακά τοπία εμπνευσμένα από τα φυσικά τοπία της χώρας τους, θα αποτελέσουν δύο αιώνες αργότερα εικονονογραφικό πρότυπο και θα πυροδοτήσουν μία σειρά από ζωγραφικά «ρεαλιστικά» έργα του 19ου αιώνα. Η ολλανδική σχολή ανήγαγε την τοπιογραφία σε εθνικό είδος.

Μοναχός στη θάλασσα του Κάσπαρ Φρίντριχ (1808-1810)

Στην Αγγλία, για παράδειγμα, συναντάμε ένα είδος νατουραλιστικής τοπιογραφίας με χαρακτηριστικά τα έργα των Τζον Κόνσταμπλ (Constable) και Τέρνερ (Turner) που με τη σειρά τους επηρέασαν τους μεταγενεστέρους ζωγράφους, όπως Γάλλους ιμπρεσιονιστές. Στη Φλάνδρα διακρίθηκαν ο Ρούμπενς και ο Ζακόμπ ντ΄ Αρταουά, στην Ισπανία ο σημαντικότερος τοπιογράφος ήταν ο Βελάσκεθ, ενώ στη Γερμανία αναδεικνύεται εξαίρετος τοπιoγράφος ο Κάσπαρ Ντάβιντ Φρίντριχ.

Η τοπιογραφία στην Ελλάδα

Αρχή φθινοπώρου του Επαμεινώνδα Θωμόπουλου(1878-1976)

Βάρκες στα νερά του Βόσπορου του Συμεών Σαββίδη(1903)

Ελληνικό κοινοβούλιο του Κωνσταντίνου Μαλέα (1879-1928).

Το τοπίο του δέους που μας μαρτυρούν πολλές παραδόσεις εικονογραφήθηκε δεόντως στη λαϊκή ζωγραφική αλλά και χαράχτηκε και τυπώθηκε, στα Ελληνικά λαϊκά χαρακτικά που κυκλοφόρησαν κατά κόρον σε χάρτινες εικόνες. Από τα τέλη του 17ου αιώνα έως και τα τέλη του 19ου, ανώνυμοι χαράκτες απεικόνιζαν τοπία που πλαισίωναν μοναστήρια, πόλεις ή θρησκευτικές παραστάσεις. Πολλές φορές αυτά τα τοπία χαρακτηρίζονται από μια έντονη πρωτότυπη αφηγηματική διάθεση, ενώ άλλοτε είναι επηρεασμένα από τα βυζαντινά πρότυπα και άλλοτε μιμούνται τοπιογραφίες της δυτικής τέχνης. Η απεικόνιση του τοπίου ήταν σίγουρα το σημείο που επέτρεπε την μεγαλύτερη ελευθερία έκφρασης στη φαντασία του δημιουργού του. Άλλωστε συχνά οι λαϊκοί χαράκτες στα προσκυνητικά ταξίδια μετέφεραν την πρώτη πλάκα με την αποτύπωση της κεντρικής σκηνής του εικονογραφικού προγράμματος και η υπόλοιπη επιφάνεια συμπληρωνόταν με το επιθυμητό τοπίο, είτε φανταστικό, είτε επιβλητικό, είτε με ρεαλιστικά στοιχεία. Τις περισσότερες φορές, οι τοπιογραφίες των λαϊκών χαρακτικών φέρουν τυποποιημένες φουρτουνιασμένες θάλασσες, άγρια και επιβλητικά βράχια ή παραδεισένια τοπία, ενώ συχνά πολλαπλά μικρά τοπία, στην ίδια εικόνα, με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, προσδιορίζουν το θέμα που αφορά τον βουκολικό, τον αγροτικό ή τον αλιευτικό βίο.

Ανατολικής Ασίας παράδοση

Στην τέχνη της Άπω Ανατολής το τοπίο έπαιξε σημαντικό ρόλο. Στην Κίνα, στα χρόνια της δυναστείας των Σουνγκ, η τοπιογραφία έφτασε στο αποκορύφωμά της. Στη διάρκεια του 10ου και του 11ου αι. ξεχώρισαν ζωγράφοι όπως ο Κούο Χσι, ενώ τον 15ο και τον 16 αι. ήκμασε μια ακόμα σχολή τοπιογράφων. Τρεις αιώνες αργότερα, η τέχνη της τοπιογραφίας κυριάρχησε στην Ιαπωνία, με τον Νοαμί, τον Τζεαμί και ιδιαιτέρως τον Σεσού. Οι χαλκογραφίες με τοπία το Χιροσίγκε και του Χακουσάι επέδρασαν δημιουργικά στους ευρωπαίους ιμπρεσιονιστές.

Πανοραμικό τοπίο κατά μήκος του ποταμού, του 18ου αιώνα· αντίγραφο του 12ου αιώνα της δυναστείας των Σουνγκ σε πρωτότυπη αναζωγράφιση από την κινέζα καλλιτέχνιδα Zhang Zeduan κατά τη διάρκεια του Φεστιβάλ (Qingming). Η ζωγραφική της Zhang θεωρείται από τους μελετητές ως «ένα από τα μεγαλύτερα αριστουργήματα του κινέζικου πολιτισμού». Η κύλιση ξεκινά από το δεξί άκρο, κορυφώνεται πάνω από τα αυτοκρατορικά κτίρια και καταλήγει στις εορταστικές βάρκες στις όχθες του ποταμού. "

Δείτε επίσης

• Σχολή Μπαρμπιζόν
• Φοβιστές

Βιβλιογραφία

• Ιστορία της Τέχνης Larousse (Τόμοι 5) «Για την ελληνική γλώσσα» Βιβλιόραμα, 1994 ISBN 2-03-509306-6
• Σάλομον Ρέινα, Ιστορία της Τέχνης, εκδ. Νίκας/Ελληνική παιδεία Α.Ε, 2010
• Τζέινσον Η., Τζέινσον Αντονι, Ιστορία της Τέχνης, εκδ. ΕΛΛΗΝ , 2011 ISBN 978-960-697-059-7