Θεόφραστος

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Πήδηση στην πλοήγηση Πήδηση στην αναζήτηση
Θεόφραστος
Teofrasto Orto botanico detail.jpg
Γέννηση 371 π.Χ.
Ερεσός Λέσβου, Ελλάδα
Θάνατος 287 π.Χ. (84 ετών)
Αθήνα, Ελλάδα
Περίοδος Αρχαία φιλοσοφία
Περιοχή Δυτική φιλοσοφία
Σχολή Περιπατητική Σχολή
Κύρια Ενδιαφέροντα Βοτανική, ηθική, γραμματική, ιστορία, λογική, μεταφυσική, φυσική ιστορία, φυσική
Αξιοσημείωτες Ιδέες Ανέπτυξε τη φιλοσοφία του Αριστοτέλη
Επιδράσεις Αριστοτέλης, Πλάτων
Επηρέασε Στράτων ο Λαμψακηνός, Αλέξανδρος ο Αφροδισιεύς και όλη την Περιπατητική Σχολή

Ο Θεόφραστος (371 π.Χ.287 π.Χ.)[1] ήταν Έλληνας φιλόσοφος από την Ερεσό της Λέσβου, διάδοχος του Αριστοτέλη στην Περιπατητική Σχολή. Μετακόμισε στην Αθήνα σε νεαρή ηλικία και αρχικά σπούδασε στην Ακαδημία του Πλάτωνος. Μετά τον θάνατο του Πλάτωνος, συνδέθηκε με τον Αριστοτέλη. Όταν ο Αριστοτέλης έφυγε από την Αθήνα, ο Θεόφραστος ανέλαβε ως επικεφαλής του Λυκείου. Ο Θεόφραστος διήθυνε την Περιπατητική Σχολή για 25 χρόνια[2], κατά τη διάρκεια των οποίων η σχολή ήκμασε πολύ. Θεωρείται συχνά ως ο πατέρας της βοτανικής λόγω των έργων του σχετικά με τα φυτά. Μετά τον θάνατό του, οι Αθηναίοι τον τίμησαν με δημόσια κηδεία. Ο διάδοχός του ως επικεφαλής της σχολής ήταν ο Στράτων ο Λαμψακηνός.

Η ζωή του[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Τις περισσότερες πληροφορίες για τον βίο του Θεοφράστου αντλούμε από τον Διογένη τον Λαέρτιο, συγγραφέα τών βίων των φιλοσόφων. Ο Θεόφραστος γεννήθηκε το 371 ή 372 π.Χ. στην Ερεσό της Λέσβου. Ο πατέρας του ήταν ο πλούσιος έμπορος και καθαριστής ενδυμάτων Μέλαντας (το όνομα φαίνεται και στη βάση της προτομής στην εικόνα δεξιά, αντιθέτως από λάθος στον Σουΐδα αναφέρεται ως Λέων, όνομα του αδελφού του) και το πραγματικό του όνομα ήταν αρχικά Τύρταμος. Αρχικά έλαβε τα πρώτα του μαθήματα κοντά στον Λεύκιππο[3] (λάθος στον Άλκιππο γράφει ο Διογένης) ενώ αργότερα εγκατέλειψε την πόλη της Ερεσού και μετέβη στην Αθήνα όπου και άρχισε να ασχολείται με τη φιλοσοφία ως μαθητής του Πλάτωνος. Θανόντος του δασκάλου του, το 347 π.Χ., ακολούθησε τον Αριστοτέλη, ο οποίος διακρίνοντας τη φιλομάθεια και την ευφυΐα του, τον επονόμασε αρχικά Εὔφραστο και αργότερα Θεόφραστο. Η εκτίμηση που έτρεφε ο Αριστοτέλης προς τον Θεόφραστο αποδεικνύεται και από το γεγονός πως όταν το 323 π.Χ. ο Αριστοτέλης κατηγορήθηκε για ασέβεια και αναγκάστηκε να καταφύγει στη Χαλκίδα δώρισε στον Θεόφραστο τη βιβλιοθήκη του και του εμπιστεύτηκε τη διεύθυνση της περιπατητικής σχολής.

Ο Θεόφραστος παρέμεινε στην διεύθυνση της σχολής επί 25 έτη και σε αυτό το διάστημα δίδαξε αλλά και άφησε πολλά γραπτά. Την περίοδο αυτή, λέγεται ακόμα πως οι μαθητές της σχολής ξεπέρασαν τις δύο χιλιάδες ενώ μεταξύ αυτών περιλαμβάνονταν ο Μένανδρος, οι βασιλείς της Μακεδονίας Φίλιππος και Κάσσανδρος καθώς και ο βασιλεύς της Αιγύπτου Πτολεμαίος Α'. Ο Θεόφραστος δεν ασχολήθηκε ποτέ ενεργά με την πολιτική αλλά αφοσιώθηκε ολοκληρωτικά στην Επιστήμη και τη Φιλοσοφία. Κάποιος Ἀγωνιάδης τον κατηγόρησε για ασέβεια αλλά όχι μόνον αθωώθηκε αλλά οι δικαστές τιμώρησαν και τον κατήγορό του. Το 306, όταν διά ψηφίσματος απηγορεύθη η διδασκαλία της φιλοσοφίας εν Αθήναις ύστερα από πρόταση κάποιου Σοφοκλή, αναγκάστηκε να εξοριστεί, μέχρι τουλάχιστον να ακυρωθεί ο νόμος μετά περίπου ενός έτους. Πέθανε περίπου το 287 π.Χ. και μέχρι το τέλος της ζωής του δίδασκε και εργαζόταν. Ένδεικτική είναι η πληροφορία ότι στο βαθύ του γήρας εφέρετο με φορείο για να διδάξει. Ο ίδιος ελυπείτο διότι όπως έλεγε πεθαίνει τη στιγμή κατά την οποίαν αρχίζει να κατανοεί την φύση διά την αδικία της. Ετάσσετο κατά του γάμου και θεωρούσε τον έρωτα «ἀσθένειαν ψυχῆς ἀέργου». Τέλος, άν και φιλόσοφος, φρόντιζε αρκετά την εξωτερική του εμφάνιση ενδυόμενος ευπρεπώς και δεν του έλλειπαν οι ισχυροί φίλοι και τα πλούσια ενίοτε γεύματα όντας πραγματικός οπαδός της μεσότητος γνωρίζων να συνδέει το ωφέλιμο με το ευχάριστο.

Μέρος της διαθήκης του σώζει ο Διογένης ο Λαέρτιος και αναφέρει ότι άφησε μεγάλο μέρος τής περιουσίας του στους ανεψιούς του, υιούς του Λέοντος, Μελάντα και Παγκρέοντα, κέλευσε να στηθεί εικόνα του Αριστοτέλους στο Λύκειον, να μοιρασθεί ο κήπος και τα πέριξ αυτού οικήματα στους μαθητές του, να αφεθούν ελεύθεροι οι δούλοι του και τέλος να ταφεί σε ένα μέρος του κήπου χωρίς περιττά έξοδα. Το τελευταίο δεν ετηρήθη καθώς εκομίσθη υπό πληθύος ανθρώπων, των οποίων πολλοί τον πολεμούσαν.

Έργο[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Historia plantarum, 1549

Το έργο του Θεόφραστου ήταν ιδιαίτερα πλούσιο, καθώς εκτιμάται πως έγραψε συνολικά περίπου 240 έργα τα οποία πραγματεύονται ένα πλήθος θεμάτων γύρω από την Ηθική, τη Λογική, τη ρητορική, την ιστορία των επιστημών ή τη μεταφυσική και κυρίως τη Βοτανική και τη Ζωολογία. Σήμερα σώζονται κυρίως αποσπάσματα του έργου του αλλά και ορισμένα πλήρη κείμενα που είναι οι Περὶ φυτῶν ἱστορίας (9 βιβλία), τα Περὶ φυτῶν αἰτιῶν (6 βιβλία) καθώς και το πιο γνωστό του έργο, οι Χαρακτῆρες. Τα δύο πρώτα έργα αποτελούν μάλλον τα πρώτα συγγράμματα στον τομέα της Βοτανικής, την εποχή της αρχαιότητας ώς τον Μεσαίωνα. Μια σημαντική παρακαταθήκη του στην βοτανική, είναι ότι έχει "βαπτιστεί" σήμερα προς τιμήν του ο ενδημικός φοίνικας της νότιας Ελλάδας, ως Φοίνικας του Θεοφράστου (phoenix theophrastii), καθώς εκείνος ήταν που αναφέρθηκε πρώτος και έντονα για την ύπαρξη αυτού του φυτού στον ελλαδικό χώρο, μέσα στο έργο του.

Στους Χαρακτήρες, ο Θεόφραστος περιγράφει τα εσωτερικά και ψυχικά γνωρίσματα ανάλογα με το ήθος των ανθρώπων, ενώ μέχρι σήμερα δεν είναι βέβαιο αν αποτελούσαν αυτοτελές έργο ή τμήμα κάποιου άλλου ή σημειώματα του Θεόφραστου. Συνολικά περιγράφονται 30 διαφορετικοί χαρακτήρες εκ των οποίων οι 15 περιλαμβάνονταν στην πρώτη έκδοση του έργου (1522), ενώ το 1527 ανακαλύφθηκαν επιπλέον οκτώ και το 1599 ακόμη πέντε. Οι δύο τελευταίοι από τους περιγραφόμενους χαρακτήρες ανακαλύφθηκαν μόλις το 1786. Η ακριβής χρονολογία συγγραφής του έργου δεν είναι γνωστή. Θεωρείται πιθανό πως δεν γράφτηκαν όλοι οι χαρακτήρες συγχρόνως, ενώ άλλοι μελετητές τους χρονολογούν περίπου στο 317 π.Χ. Σε ότι αφορά την σύνθεσή τους, ο Θεόφραστος πιθανότατα στηρίχτηκε ως ένα βαθμό στο έργο του Αριστοτέλη Περί Ηθικής.

Εργογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Περὶ φυτῶν ἱστορία, εκδ. Κάκτος
  • Περὶ φυτῶν αἰτιῶν, εκδ. Κάκτος
  • Χαρακτῆρες
    • μετάφρ.Μαρίνος Σιγούρος ("Ι.Ν.Ζαχαρόπουλος")
    • Χαρακτῆρες κ.α., εκδ. Κάκτος
    • Μετ.-Σχόλια ὑπὸ Ἐμμανουὴλ Δαΐδ, Ἀκαδημίας Ἀθηνῶν ὑπ.4, βιβλιοπωλεῖον τῆς Ἑστίας 1940.
  • Περὶ ὀσμῶν κ.α., εκδ. Κάκτος
  • Περὶ λιποψυχίας κ.ά., εκδ. Κάκτος
  • Λεξικό φυτών, εκδ. Κάκτος
  • Φυσικῶν δόξα (αποσπασματικά)
  • Περὶ λέξεως

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. Tiziano Dorandi, The Cambridge History of Hellenistic Philosophy, σελ. 49, Cambridge: Cambridge University Press (1999) ISBN 9780521250283
  2. Δαΐδ, Ἐμμανουὴν (1940). Θεοφράστου χαρακτῆρες ὑπὸ τῆς Ἀκαδημίας Ἀθηνῶν ὑπ. 4, βιβλ. ΕΣΤΙΑΣ., σελ. 6. ISBN 978-960-05-1350-9. 
  3. Δαΰδ, Ἐμμανουὴν (1940). Θεοφράστου χαρακτῆρες ὑπὸ τῆς Ἀκαδημίας Ἀθηνῶν ὑπ. 4, βιβλ. ΕΣΤΙΑΣ., σελ. 5. ISBN 978-960-05-1350-9. 

Πηγές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Βασίλειος Τατάκης, «Οι Περιπατητικοί», στο: Μελέτες ιστορίας της φιλοσοφίας, εκδ. Οι εκδόσεις των φίλων, Αθήνα, 1980,σελ.81-88
  • Πλήρης online έκδοση των Χαρακτήρων (Εκδ. Εστία, 1940) Επιμέλεια Εμμανουήλ Δαυίδ : theophr0.htm#periexomena Θεοφράστου Χαρακτήρες
  • Πάπυρος Λαρούς, Γενική Παγκόσμια Εγκυκοπαίδεια, Αθήνα 1963, σ.413-414

Εξωτερικοί σύνδεσμοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]