Πλανητικό νεφέλωμα

Το νεφέλωμα της Έλικας είναι το λαμπρότερο πλανητικό νεφέλωμα στον γήινο ουρανό.

Ένα πλανητικό νεφέλωμα είναι ένα νεφέλωμα εκπομπής που αποτελείται από ένα διαστελλόμενο σφαιρικό κύμα ιονισμένου αερίου που εξακοντίζεται στο διάστημα, από κάποιον αστέρα εξ' αιτίας διαδοχικών εκρήξεων, σηματοδοτώντας έτσι το τέλος του κύκλου της ζωής του.

Ο όρος «πλανητικό νεφέλωμα» είναι εσφαλμένος, διότι τα νεφελώματα αυτά δεν σχετίζονται με πλανήτες. Η λανθασμένη ονομασία αντί του ορθού «αστρικό νεφέλωμα» εξακολουθεί να αποδίδεται από την πρώτη ανακάλυψή τους στον 18ο αιώνα από τον αστρονόμο Ουίλιαμ Χέρσελ που υπέθεσε ότι τα νεφελώματα αυτά περιέχουν νεαρούς πλανήτες, εξαιτίας του σφαιρικού σχήματος που συνήθως έχουν και της ομοιότητάς τους με τους γίγαντες αερίων όταν φαίνονται από μικρά οπτικά τηλεσκόπια, που όμως στην πραγματικότητα δεν έχουν καμία σχέση με τους πλανήτες ηλιακού συστήματος. Πρόκειται για ένα σχετικά βραχύβιο φαινόμενο, που διαρκεί λίγες δεκάδες χιλιάδες χρόνια, σε σύγκριση με την τυπική διάρκεια ζωής ενός αστέρα, που φτάνει τα δισεκατομμύρια έτη. Το πλανητικό νεφέλωμα συμβολίζεται διεθνώς με τα λατινογράμματα PN εκ των αρχικών του αγγλικού όρου Planetary nebula.

Στο τέλος της ζωής του άστρου, κατά τη διάρκεια της φάσης του ερυθρού γίγαντα, τα εξώτερα στρώματά του απομακρύνονται με ισχυρό αστρικό άνεμο. Χωρίς αυτά τα αδιαφανή στρώματα, ο καυτός, φωτεινός πυρήνας εκπέμπει υπεριώδη ακτινοβολία που ιονίζει τα αποβεβλημένα εξωτερικά στρώματα του αστέρα. Αυτό το ιονισμένο "κέλυφος αερίων" ακτινοβολεί, δίνοντας την εικόνα του πλανητικού νεφελώματος.

Τα πλανητικά νεφελώματα μπορεί να παίζουν ένα κρίσιμο ρόλο στη χημική εξέλιξη ενός γαλαξία, επιστρέφοντας υλικό στο διαστρικό ενδιάμεσο που έχει εμπλουτιστεί με βαρύτερα στοιχεία και άλλα προϊόντα πυρηνοσύνθεσης (όπως άνθρακας, άζωτο, οξυγόνο και ασβέστιο). Σε μακρινότερους γαλαξίες, τα πλανητικά νεφελώματα μπορεί να είναι τα μόνα αντικείμενα που μπορούν να αναλυθούν φασματοσκοπικά για να αποφέρουν χρήσιμες πληροφορίες σχετικά με τη χημική σύστασή τους.

Τα πρόσφατα χρόνια, το διαστημικό τηλεσκόπιο Χαμπλ έχει τραβήξει εικόνες που έχουν αποκαλύψει ότι πολλά πλανητικά νεφελώματα έχουν ιδιαιτέρως σύνθετες και ποικίλες μορφολογίες. Μάλιστα το ένα πέμπτο από αυτά είναι σφαιρικό, αλλά η πλειονότητα δεν έχουν σφαιρική συμμετρία. Οι μηχανισμοί που παράγουν τέτοια μεγάλη ποικιλία σχημάτων και χαρακτηριστικών δεν έχουν κατανοηθεί πλήρως, ίσως οι διπλοί κεντρικοί αστέρες, οι αστρικοί άνεμοι και τα μαγνητικά πεδία να παίζουν όλα μαζί κάποιο ρόλο.

Δείτε επίσης

• Νεφέλωμα
• Νεφέλωμα εκπομπής
• Λευκός νάνος
• Υπερκαινοφανής αστέρας ή σουπερνόβα

Πηγές

• Aller, Lawrence H.· Hyung, Siek (2003). «Historical Remarks on the Spectroscopic Analysis of Planetary Nebulae (invited review)». Στο: Kwok, Sun· Dopita, Michael· Sutherland, Ralph, επιμ. Planetary Nebulae: Their Evolution and Role in the Universe, Proceedings of the 209th Symposium of the International Astronomical Union held at Canberra, Australia, 19-23 November, 2001. 209. Astronomical Society of the Pacific. σελ. 15. Bibcode:2003IAUS..209...15A. 
• Allison, Mark (2006), Star clusters and how to observe them, Birkhäuser, σελ. 56–8, ISBN 978-1-84628-190-7 
• Bowen, I. S. (October 1927), «The Origin of the Chief Nebular Lines», Publications of the Astronomical Society of the Pacific 39 (231): 295–7, doi:10.1086/123745 
• Frankowski, Adam; Soker, Noam (November 2009), «Very late thermal pulses influenced by accretion in planetary nebulae», New Astronomy 14 (8): 654–8, doi:10.1016/j.newast.2009.03.006 
• Frew, David J.; Parker, Quentin A. (May 2010), «Planetary Nebulae: Observational Properties, Mimics and Diagnostics», Publications of the Astronomical Society of Australia 27 (2): 129–148, doi:10.1071/AS09040 
• Gurzadyan, Grigor A. (1997), The Physics and dynamics of planetary nebulae, Springer, ISBN 978-3-540-60965-0, https://books.google.com/books?id=xxVkZBVIZeAC 
• Harpaz, Amos (1994), Stellar Evolution, A K Peters, Ltd., ISBN 978-1-56881-012-6, https://books.google.com/books?id=kd4VEZv8oo0C 
• Hora, Joseph L.; Latter, William B.; Allen, Lori E.; Marengo, Massimo; Deutsch, Lynne K.; Pipher, Judith L. (September 2004), «Infrared Array Camera (IRAC) Observations of Planetary Nebulae», Astrophysical Journal Supplement Series 154 (1): 296–301, doi:10.1086/422820, https://authors.library.caltech.edu/76271/1/2007hora-cond.pdf 
• Hubble Witnesses the Final Blaze of Glory of Sun-Like Stars, Hubblesite.org - Space Telescope Science Institute (STScI) for NASA, 17 December 1997, http://hubblesite.org/news_release/news/1997-38/91-astronomical, ανακτήθηκε στις 10 June 2018 
• Huggins, W.; Miller, W. A. (1864), «On the Spectra of some of the Nebulae», Philosophical Transactions of the Royal Society of London 154: 437–44, doi:10.1098/rstl.1864.0013 
• Jacoby, George. H.; Ferland, Gary. J.; Korista, Kirk T. (2001), «The Planetary Nebula A39: An Observational Benchmark for Numerical Modeling of Photoionized Plasmas», The Astrophysical Journal 560 (1): 272–86, doi:10.1086/322489, http://uknowledge.uky.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1104&context=physastron_facpub 
• Jordan, S.; Werner, K.; O'Toole, S. J. (March 2005), «Discovery of magnetic fields in central stars of planetary nebulae», Astronomy & Astrophysics 432 (1): 273–9, doi:10.1051/0004-6361:20041993 
• Kiss, L. L.; Szabó, Gy. M.; Balog, Z.; Parker, Q. A.; Frew, D. J. (November 2008), «AAOmega radial velocities rule out current membership of the planetary nebula NGC 2438 in the open cluster M46», Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 391 (1): 399–404, doi:10.1111/j.1365-2966.2008.13899.x 
• Krause, Arthur (1961), Astronomy, Oliver and Boyd, σελ. 187, https://books.google.com/books?id=gDSsAAAAIAAJ 
• Kwok, Sun (2000), The origin and evolution of planetary nebulae, Cambridge University Press, ISBN 0-521-62313-8, https://books.google.com/books?id=7NfqpZxO_o0C  (Chapter 1 can be downloaded here.)
• Kwok, Sun (June 2005), «Planetary Nebulae: New Challenges in the 21st Century», Journal of the Korean Astronomical Society 38 (2): 271–8, doi:10.5303/JKAS.2005.38.2.271 
• Kwok, Sun; Su, Kate Y. L. (December 2005), «Discovery of Multiple Coaxial Rings in the Quadrupolar Planetary Nebula NGC 6881», The Astrophysical Journal 635 (1): L49–52, doi:10.1086/499332 
• Kwok, Sun; Koning, Nico; Huang, Hsiu-Hui; Churchwell, Edward (2006), Barlow, M. J.; Méndez, R. H., επιμ., «Planetary nebulae in the GLIMPSE survey», Proceedings of the International Astronomical Union, Planetary Nebulae in our Galaxy and Beyond (Cambridge: Cambridge University Press) 2 (S234): 445–6, doi:10.1017/S1743921306003668 
• Liu, X.-W.; Storey, P. J.; Barlow, M. J.; Danziger, I. J.; Cohen, M.; Bryce, M. (March 2000), «NGC 6153: a super–metal–rich planetary nebula?», Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 312 (3): 585–628, doi:10.1046/j.1365-8711.2000.03167.x 
• Maciel, W. J.; Costa, R. D. D.; Idiart, T. E. P. (October 2009), «Planetary nebulae and the chemical evolution of the Magellanic Clouds», Revista Mexicana de Astronomía y Astrofísica 45: 127–37 
• Majaess, D. J.; Turner, D.; Lane, D. (December 2007), «In Search of Possible Associations between Planetary Nebulae and Open Clusters», Publications of the Astronomical Society of the Pacific 119 (862): 1349–60, doi:10.1086/524414 
• Marochnik, L.S.; Shukurov, Anwar; Yastrzhembsky, Igor (1996), «Chapter 19: Chemical abundances», The Milky Way galaxy, Taylor & Francis, σελ. 6–10, ISBN 978-2-88124-931-0, https://books.google.com/books?id=uRgWHDGpKZIC 
• Mermilliod, J.-C.; Clariá, J. J.; Andersen, J.; Piatti, A. E.; Mayor, M. (August 2001), «Red giants in open clusters. IX. NGC 2324, 2818, 3960 and 6259», Astronomy and Astrophysics 375 (1): 30–9, doi:10.1051/0004-6361:20010845 
• Miszalski, B.; Jones, D.; Rodríguez-Gil, P.; Boffin, H. M. J.; Corradi, R. L. M.; Santander-García, M. (2011), «Discovery of close binary central stars in the planetary nebulae NGC 6326 and NGC 6778», Astronomy and Astrophysics 531: A158, doi:10.1051/0004-6361/201117084 
• Moore, S. L. (October 2007), «Observing the Cat's Eye Nebula», Journal of the British Astronomical Association 117 (5): 279–80 
• Morris, M. (1990), «Bipolar asymmetry in the mass outflows of stars in transition», στο: Mennessier, M.O., επιμ., From Miras to planetary nebulae: which path for stellar evolution?, Montpellier, France, September 4–7, 1989 IAP astrophysics meeting: Atlantica Séguier Frontières, σελ. 526–30, ISBN 978-2-86332-077-8, https://books.google.com/books?id=qTZld_-Y5qYC 
• Osterbrock, Donald E.; Ferland, G. J. (2005), Ferland, G. J., επιμ., Astrophysics of gaseous nebulae and active galactic nuclei, University Science Books, ISBN 978-1-891389-34-4, https://archive.org/details/astrophysicsofga0000oste 
• Parker, Quentin A.; Acker, A.; Frew, D. J.; Hartley, M.; Peyaud, A. E. J.; Ochsenbein, F.; Phillipps, S.; Russeil, D. και άλλοι. (November 2006), «The Macquarie/AAO/Strasbourg Hα Planetary Nebula Catalogue: MASH», Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 373 (1): 79–94, doi:10.1111/j.1365-2966.2006.10950.x 
• Parker, Quentin A.; Frew, David J.; Miszalski, B.; Kovacevic, Anna V.; Frinchaboy, Peter.; Dobbie, Paul D.; Köppen, J. (May 2011), «PHR 1315–6555: A bipolar planetary nebula in the compact Hyades-age open cluster ESO 96-SC04», Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 413 (3): 1835–1844, doi:10.1111/j.1365-2966.2011.18259.x 
• Reed, Darren S.; Balick, Bruce; Hajian, Arsen R.; Klayton, Tracy L.; Giovanardi, Stefano; Casertano, Stefano; Panagia, Nino; Terzian, Yervant (November 1999), «Hubble Space Telescope Measurements of the Expansion of NGC 6543: Parallax Distance and Nebular Evolution», Astronomical Journal 118 (5): 2430–41, doi:10.1086/301091 
• Soker, Noam (February 2002), «Why every bipolar planetary nebula is 'unique'», Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 330 (2): 481–6, doi:10.1046/j.1365-8711.2002.05105.x 
• The first detection of magnetic fields in the central stars of four planetary nebulae, SpaceDaily Express, January 6, 2005, http://www.spacedaily.com/news/stellar-chemistry-05a.html, ανακτήθηκε στις October 18, 2009 
• Rees, B.; Zijlstra, A.A. (July 2013), «Alignment of the Angular Momentum Vectors of Planetary Nebulae in the Galactic Bulge», Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 435 (2): 975–991, doi:10.1093/mnras/stt1300 
• Planetary Nebulae, SEDS, September 9, 2013, http://messier.seds.org/planetar.html, ανακτήθηκε στις 2013-11-10 

Περαιτέρω ανάγνωση

• Iliadis, Christian (2007), Nuclear physics of stars. Physics textbook, Wiley-VCH, σελ. 18, 439–42, ISBN 978-3-527-40602-9 
• Renzini, A. (1987), S. Torres-Peimbert, επιμ., «Thermal pulses and the formation of planetary nebula shells», Proceedings of the 131st Symposium of the IAU 131: 391–400 

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

• Entry in the Encyclopedia of Astrobiology, Astronomy, and Spaceflight
• Press release on recent observations of the Cat's Eye Nebula
• Planetary Nebulae, SEDS Messier Pages
• The first detection of magnetic fields in the central stars of four planetary nebulae
• Planetary Nebulae—Information and amateur observations Αρχειοθετήθηκε 2006-05-12 στο Wayback Machine.
• Planetary nebula on arxiv.org