Μάχη του Βατερλώ

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση
Μάχη του Βατερλώ
Ναπολεόντειοι Πόλεμοι
Battle of Waterloo 1815.PNG
Η μάχη του Βατερλώ
Πίνακας του Ουίλιαμ Σάντλερ ( (1782–1839)
Ημερομηνία 18 Ιουνίου 1815
Τόπος Βατερλώ
Έκβαση Νίκη του Εβδόμου Συνασπισμού
Εμπλεκόμενες πλευρές
Ηγετικά πρόσωπα
Δυνάμεις

Συνολική δύναμη Συμμάχων - 118.000:

Απώλειες

Flag of France.svg 51.000:

  • 28.000 νεκροί ή τραυματίες
  • 8.000 αιχμάλωτοι
  • 15.000 αγνοούμενοι[3]

24.000
Flag of the United Kingdom.svg Άγγλοι και λοιποί σύμμαχοι(Prinsenvlag.svg Flag of Hanover 1837-1866.svgFlagge Herzogtum Nassau (1806-1866).svgFlagge Herzogtum Braunschweig.svg):

  • 3.500 νεκροί
  • 10.200 τραυματίες
  • 3.300 αγνοούμενοι[4]

Flag of Prussia 1892-1918.svg Πρώσοι:

  • 1.200 νεκροί
  • 4.400 τραυματίες
  • 1.400 αγνοούμενοι[4]

Η Μάχη του Βατερλώ (γαλλικά: Bataille de Waterloo, αγγλικά: Battle of Waterloo, γερμανικά: Schlacht bei Waterloo) διεξήχθη την Κυριακή 18 Ιουνίου 1815 κοντά στο Βατερλώ της Φλάνδρας, στο σημερινό Βέλγιο. Ο γαλλικός στρατός υπό τον αυτοκράτορα Ναπολέοντα Α΄ ηττήθηκε από τον στρατό του Εβδόμου Συνασπισμού, ο οποίος αποτελούνταν από συμμαχικές δυνάμεις που είχαν συγκεντρώσει οι Βρεταννοί, υπό τον υποστράτηγο Άρθουρ Γουέλσλεϋ, τον μετέπειτα Δούκα του Ουέλινγκτον, και από Πρώσους, υπό τον στρατάρχη Γκέμπχαρντ Λέμπερεχτ φον Μπλύχερ. Ήταν το αποκορύφωμα της Εκστρατείας του Βατερλώ και η τελευταία μάχη του Ναπολέοντα. Η ήττα του είχε ως αποτέλεσμα το τέλος της εξουσίας του και την εξορία του στην νήσο της Αγίας Ελένης.

Προηγήθηκε η επιστροφή του Ναπολέοντα στην εξουσία τον Μάρτιο του 1815 (οι «100 Μέρες»), που είχε ως συνέπεια πολλά από τα αντίπαλά του κράτη να κινητοποιήσουν τους στρατούς τους εναντίον του δημιουργώντας ταυτόχρονα τον Έβδομο Συνασπισμό. Δύο μεγάλες στρατιές υπό τον Ουέλινγκτον και τον Μπλύχερ συγκεντρώθηκαν τότε στα βορειοανατολικά σύνορα της Γαλλίας. Ο Ναπολέων επέλεξε να επιτεθεί στις δυνάμεις αυτές, με την ελπίδα να τις καταστρέψει πριν ενωθούν με τις υπόλοιπες δυνάμεις του Συνασπισμού σε μια γενικευμένη εισβολή στη Γαλλία. Έτσι ξεκίνησε η τριήμερη Εκστρατεία του Βατερλώ (15-19 Ιουνίου 1815). Η τελική και αποφασιστική σύγκρουση αυτής της εκστρατείας ήταν η ομώνυμη μάχη.

Η μάχη άρχισε με πρωτοβουλία του γαλλικού στρατού το μεσημέρι της 18ης Ιουνίου, μεταξύ των Γάλλων και των Βρεταννών, ενώ τμήμα του γαλλικού στρατού, υπό τον στρατάρχη μαρκήσιο ντε Γκρουσύ (Emmanuel de Grouchy), είχε αναλάβει τους σε αρκετή απόσταση ευρισκόμενους Πρώσους. Ο στρατός του Ουέλινγκτον, τοποθετημένος στον δρόμο των Βρυξελλών, στην πλαγιά του Μον Σεν Ζαν (γαλλικά: Mont-Saint-Jean, Ύψωμα του Αγίου Ιωάννη), αντιστάθηκε σε επανειλημμένες γαλλικές επιθέσεις μέχρι το απόγευμα. Τότε κατέφθασε ο Μπλύχερ, που είχε εν τω μεταξύ κατορθώσει να απαγκιστρωθεί από τον Γκρουσύ, και επιτέθηκε διασπώντας τη δεξιά πτέρυγα του γαλλικού στρατού. Εκείνη τη στιγμή, οι Βρεταννοί και οι υπόλοιποι σύμμαχοι αντεπιτέθηκαν και υποχρέωσαν τους Γάλλους σε άτακτη φυγή. Η μάχη χαρακτηρίστηκε, από τον ίδιο τον Δούκα του Ουέλινγκτον, ως η πιο αμφίρροπη στην εξέλιξή της σύρραξης που είχε δει[5]. Οποιαδήποτε πλευρά θα μπορούσε να είχε βγει νικήτρια αλλά κάποια λάθη επικοινωνίας, ηγεσίας και κρίσης οδήγησαν τελικά σε ήττα των Γάλλων[6].

Οι νικήτριες δυνάμεις του Συνασπισμού εισέβαλαν στη Γαλλία και αποκατέστησαν στον θρόνο της τον βασιλιά Λουδοβίκο ΙΗ΄. Ο Ναπολέων παραιτήθηκε, παραδόθηκε στους Βρετανούς και εξορίστηκε στην Αγία Ελένη, όπου και πέθανε το 1821.

Το πεδίο μάχης απέχει περίπου 13 χλμ. από τις Βρυξέλλες και περίπου 1,6 χλμ. από την πόλη του Βατερλώ. Εκεί σήμερα κυριαρχεί ένα μεγάλο μνημείο, ο Λόφος του Λιονταριού (γαλλικά: Butte du Lion, ολλανδικά: Leeuw van Waterloo). Δεδομένου ότι ο λόφος αυτός δημιουργήθηκε από χώμα παρμένο από το πεδίο της μάχης, η αρχική τοπογραφία του αυτού του σημείου της μάχης δεν έχει διατηρηθεί.

Πρελούδιο[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο στρατηγικός συσχετισμός στη Δυτική Ευρώπη, κατά το 1815. 250.000 Γάλλοι αντιμετώπισαν συνασπισμό περίπου 850.000 στρατιωτών, σε τέσσερα πολεμικά μέτωπα. Επιπλέον, Ο Ναπολέων ήταν υποχρεωμένος να αφήσει 20.000 άνδρες στη δυτική Γαλλία, προκειμένου να αντιμετωπίσει την εκεί φιλοβασιλική εξέγερση.

Στις 13 Μαρτίου 1815, έξι ημέρες πριν φτάσει ο Ναπολέοντας στο Παρίσι από τη νήσο Έλβα, οι δυνάμεις που συμμετείχαν στο Συνέδριο της Βιέννης τον κήρυξαν εκτός νόμου[7]. Τέσσερις μέρες αργότερα, το Ηνωμένο Βασίλειο, η Ρωσία, η Αυστρία και η Πρωσία κινητοποίησαν τους στρατούς τους εναντίον της Γαλλίας[8]. Ο Ναπολέων ήξερε ότι, εφόσον δεν μπόρεσε να αποτρέψει κάποιες δυνάμεις από τη συμμετοχή τους στον Συνασπισμό, η μόνη του ελπίδα ήταν καταστρέψει τον συμμαχικό στρατό στα νότια των Βρυξελλών προτού αυτός ενισχυθεί, να απωθήσει τους Βρετανούς στη θάλασσα και μετά να εξουδετερώσει τους Πρώσους. Επίσης ήταν θετικό το γεγονός ότι, στο Βέλγιο, η γαλλόφωνη πλειοψηφία του πληθυσμού ήταν φιλικά προσκείμενη σε αυτόν. Τέλος, τα βρετανικά στρατεύματα δεν ήταν από τα πλέον αξιόμαχα, καθώς οι περισσότεροι βετεράνοι του πολέμου της Ιβηρικής χερσονήσου είχαν μεταφερθεί στην Αμερική για να ενισχύσουν τις βρετανικές δυνάμεις που μάχονταν στον Αγγλο-αμερικανικό πολεμο, ήδη από το 1812[9].

Τα σχέδια της Εκστρατείας του Βατερλώ

Το αρχικό σχέδιο του Ουέλινγκτον για την αποφυγή περικύκλωσης της συμμαχικής δύναμης, ήταν να κινηθεί μέσω Μονς προς τα νοτιοδυτικά των Βρυξελλών[10]. Αυτό θα τον απέκοπτε από τη βάση του ανεφοδιασμού του στην Οστάνδη αλλά θα τον έφερνε πιο κοντά στον Μπλύχερ. Ο Ναπολέων εκμεταλλεύτηκε τον φόβο του Ουέλινγκτον για το πρώτο ενδεχόμενο διοχετεύοντας ψεύτικες πληροφορίες.[11] Διαίρεσε τον στρατό του σε τρία μέρη: στην αριστερή πτέρυγα υπό τον στρατάρχη Μισέλ Νεΰ, στη δεξιά υπό τον στρατάρχη Γκρουσύ και σε ένα εφεδρικό στράτευμα υπό την προσωπική του διοίκηση. Τα τρία στρατεύματα παρέμεναν σε μικρή απόσταση μεταξύ τους, για αλληλοϋποστήριξη. Οι Γάλλοι διέσχισαν τα σύνορα κοντά στο Σαρλρουά πριν την αυγή της 15 Ιουνίου και κατέλαβαν τα προκεχωρημένα φυλάκια του Συνασπισμού εξασφαλίζοντας θέση μεταξύ Ουέλινγκτον και Μπλύχερ.

Οι πρώτες τρεις μέρες – Η μάχη του Λινύ[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η στρατηγική του Ναπολέοντα στην εκστρατεία ήταν να απομονωθεί ο εχθρός και να καταστραφεί ξεχωριστά
Η αγροικία Λε Καγιού ("Βότσαλο"), αρχηγείο του Ναπολέοντα κατά τη διάρκεια της μάχης του Βατερλώ

Μόνο αργά το βράδυ της 15ης Ιουνίου βεβαιώθηκε ο Ουέλινγκτον ότι η επίθεση στο Σαρλουά ήταν η κύρια προσβολή των Γάλλων. Τις πρώτες πρωινές ώρες της 16ης, στον χορό της δούκισσας του Ρίτσμοντ, έλαβε σχετικό μήνυμα από τον πρίγκιπα της Οράγγης και συγκλονίστηκε από την ταχύτητα με την οποία είχε κινηθεί ο Ναπολέοντας. Διέταξε εσπευσμένα τον στρατό να συγκεντρωθεί στο Κατρ Μπρα, όπου ο πρίγκιπας της Οράγγης με την ταξιαρχία του πρίγκιπα Βερνάρδου της Σαξ-Βαϊμάρης κρατούσε μία αδύναμη θέση απέναντι στην υπό τον Νεΰ αριστερή γαλλική πτέρυγα[12]. Η διαταγή προς τον Νεΰ ήταν να ασφαλίσει τις οδούς προσπέλασης προς το Κατρ Μπρα, ούτως ώστε αν παρουσιαζόταν αργότερα ανάγκη, να στραφεί ανατολικά και να ενισχύσει τον Ναπολέοντα.

Ο Ναπολέων κινήθηκε πρώτα κατά του πρωσικού Στρατού στις 16 Ιουνίου, με την δεξιά πτέρυγα και το εφεδρικό του στράτευμα και νίκησε τον Μπλύχερ στη Μάχη του Λινύ (Ligny). Το πρωσικό κέντρο δεν άντεξε στις γαλλικές επιθέσεις αλλά οι πτέρυγες κράτησαν τις θέσεις τους. Ο Νεΰ εν τω μεταξύ βρήκε τις προσβάσεις προς το Κατρ Μπρα να κατέχονται από τον πρίγκιπα της Οράγγης, ο οποίος απέκρουσε αρχικά τις επιθέσεις του Νεΰ, αλλά άρχισε να υποχωρεί προ των υπέρτερων γαλλικών δυνάμεων. Στη συνέχεια όμως κατέφθασαν ενισχύσεις και ο Ουέλινγκτον ο οποίος, αναλαμβάνοντας τη διοίκηση, απώθησε τον Νεΰ νωρίς το απόγευμα, ασφαλίζοντας τις προσβάσεις προς το Κατρ Μπρα. Ήταν όμως αργά για να στείλει βοήθεια στους Πρώσους στο Λινύ. Η υποχώρηση των τελευταίων καθιστούσε τη θέση του στο Κατρ Μπρα επισφαλή. Έτσι την άλλη μέρα αποσύρθηκε νότια, σε μιαν αμυντική θέση της οποίας ο ίδιος είχε κάνει αναγνώριση την προηγούμενη χρονιά, στο Ύψωμα του Αγίου Ιωάννη, νότια του χωριού του Βατερλώ και του δάσους του Σουάν (Soignes).[13]

Η υποχώρηση του Μπλύχερ από το Λινύ έγινε απρόσκοπτα και πέρασε, προφανώς, απαρατήρητη από τους Γάλλους[14]. Ο κύριος όγκος της οπισθοφυλακής του είχε μείνει στη θέση του μέχρι τα μεσάνυχτα και μερικές μονάδες παρέμειναν ως το πρωί, κάτι που αγνοούσαν οι Γάλλοι. Αλλά, το σημαντικό είναι ότι οι Πρώσοι δεν υποχώρησαν προς ανατολικά, για να κρατήσουν τις γραμμές επικοινωνιών με τα μετόπισθέν τους. Αντιθέτως, οπισθοχώρησαν προς τα βόρεια, παράλληλα με την πορεία του Ουέλινγκτον, κι έτσι καθ' όλη τη διάρκεια των μαχών η μεταξύ τους απόσταση δεν απέτρεπε την υποστήριξη και επικοινωνία. Τελικά οι Πρώσοι ανασυντάχθηκαν στο 4ο Σώμα του Μπύλοβ, το οποίο δεν βρισκόταν στο Λινύ αλλά σε ισχυρή θέση, νότια της Βαβρ.[14]

Ο Ναπολέων επεχείρησε με την εφεδρική του δύναμη καθυστερημένη εξόρμηση στις 17 Ιουνίου, και ενώθηκε με τον Νεΰ στις 13:00 για να επιτεθούν στον Ουέλινγκτον αλλά βρήκαν τη θέση κενή. Οι Γάλλοι καταδίωξαν τον Ουέλινγκτον, όμως υπήρξε μόνο μία αψιμαχία ιππικού στη Γκενάπ (Genappe), την ώρα που άρχισε καταρρακτώδης βροχή η οποία κράτησε όλο το βράδυ. Πριν εγκαταλείψη το Λινύ, ο Ναπολέων διέταξε τον Γκρουσύ, διοικητή της δεξιάς πτέρυγας, να ακολουθήσει τους υποχωρούντες Πρώσους με 33.000 άνδρες. Η καθυστερημένη εκκίνηση, η αβεβαιότητα ως προς την κατεύθυνση των Πρώσων και η ασάφεια των εντολών του Ναπολέοντα, είχαν ως συνέπεια να μη μπορέσει ο Γκρουσύ να εμποδίσει τον πρωσικό στρατό να φτάσει στη Βαβρ, απ' όπου μπορούσε να βαδίσει προς ενίσχυση του Ουέλινγκτον. Στο τέλος της 17ης Ιουνίου, ο στρατός του Ουέλινγκτον είχε φθάσει στη θέση του στο Βατερλώ, με το κυρίως σώμα του Ναπολέοντα να ακολουθεί, και τον στρατό του Μπλύχερ να συγκεντρώνεται στη Βαβρ, περίπου 13 χλμ. ανατολικά της πόλης.

Στρατοί[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο Δούκας του Ουέλινγκτον διοικούσε έναν στρατό που αποτελούνταν από Βρετανούς, Ολλανδούς και Γερμανούς στρατιώτες

Τρεις στρατοί πήραν μέρος στη μάχη : η Στρατιά του Βορρά (Armée du Nord) του Ναπολέοντα, μια πολυεθνική δύναμη υπό τον Ουέλινγκτον και ο πρωσικός στρατός υπό τον Μπλύχερ.

Ο γαλλικός στρατός αριθμούσε 72.000 άνδρες. Αποτελούνταν από 49.000 πεζούς, 16.000 ιππείς, 7.000 πυροβολητές και 250 πυροβόλα.[15] Αντίθετα με τις προηγούμενες εκστρατείες του, ο Ναπολέων δεν είχε κηρύξει τώρα επιστράτευση και όλο του το στράτευμα αποτελούνταν από βετεράνους που προσέτρεξαν ως επί το πλείστον εθελοντικά. Το ιππικό ιδιαίτερα ήταν πολυπληθές και επιβλητικό. Αποτελούνταν από 14 συντάγματα βαρέος ιππικού (θωρακοφόρων) και επτά συντάγματα εξαιρετικά επιδέξιων λογχοφόρων.

Ο Ουέλινγκτον ισχυρίστηκε ότι είχε "αξιοθρήνητο στρατό, πολύ αδύναμο και ελλιπώς εξοπλισμένο, καθώς και πολύ άπειρο επιτελείο"[16]. Το στράτευμά του αποτελούνταν από 68.000 άνδρες: 51.000 πεζούς, 11:000 ιππείς, 6.000 πυροβολητές και 150 πυροβόλα. Από αυτούς οι 25.000 ήταν Βρετανοί και 6.000 ανήκαν στη Γερμανική Λεγεώνα του Βασιλιά (της Αγγλίας). Όλα τα στρατεύματα του βρετανικού στρατού ήταν τακτικοί στρατιώτες αλλά μόνο 7.000 από αυτούς ήταν βετεράνοι του πολέμου της Ιβηρικής χερσονήσου.[17] Υπήρχαν επίσης 17.000 βελγικά και ολλανδικά στρατεύματα, 11.000 Αννοβεριανοί, 6.000 από το Μπράουνσβαϊγκ και 3.000 από το Νασσάου[18].

Ο Γουλιέλμος, πρίγκιπας της Οράγγης, έδειξε προσωπικό θάρρος στη μάχη

Το στράτευμα του Συνασπισμού στερούνταν γενικά εμπειρίας. Ενδεικτικά, στις 13 Ιουνίου, ο διοικητής στο Ατ (Ath) είχε ζητήσει πυρίτιδα και φυσίγγια, όταν διαπίστωσε ότι οι στρατιώτες ενός συντάγματος εφεδρείας από το Αννόβερο δεν είχαν ρίξει ποτέ ούτε μία τουφεκιά.[19] Μετά την προηγούμενη ήττα του Ναπολέοντα στη Λειψία, ο ολλανδικός στρατός είχε επανασυσταθεί μόλις μέσα στο 1815. Μόνο οι Βρετανοί και ορισμένα τμήματα από το Αννόβερο και το Μπράουνσβαϊγκ είχαν πολεμήσει στην Ισπανία. Πολλοί από τους επαγγελματίες στρατιώτες του Συνασπισμού είχαν πολεμήσει στις τάξεις του γαλλικού στρατού ή συμμάχων του. Ο Ουέλινγκτον υστερούσε επίσης σε βαρύ ιππικό, έχοντας μόνο επτά αγγλικά και τρία ολλανδικά συντάγματα. Ο αρχιστράτηγος δούκας της Υόρκης (δευτερότοκος του βασιλιά της Αγγλίας) είχε επιβάλλει στον Ουέλινγκτον πολλούς επιτελείς του, μεταξύ των οποίων και τον υπαρχηγό του, κόμη του Άξμπριτζ, που διοικούσε τώρα το ιππικό και είχε την εν λευκώ άδεια του Ουέλινγκτον να το χρησιμοποιήσει κατά βούλησιν. Ο Ουέλινγκτον τοποθέτησε στράτευμα 17.000 ανδρών στη Χάλε (Halle), 13 χιλιόμετρα δυτικά, ως τμήμα υποστήριξης σε περίπτωση υποχώρησης. Αποτελούνταν κυρίως από Ολλανδούς υπό την διοίκηση του πρίγκιπα Γουλιέλμου της Οράγγης.

Ο πρωσικός στρατός ήταν σε φάση ριζικής αναδιοργάνωσης. Το 1815, τα πρώην συντάγματα εφέδρων, οι λεγεώνες και οι σχηματισμοί εθελοντών Φράικορπς των πολέμων του 1813-14, άρχισαν να απορροφώνται στον τακτικό στρατό μαζί με πολλά συντάγματα πολιτοφυλακής (Λάντβερ). Το μεγαλύτερο μέρος της πολιτοφυλακής ήταν ανεκπαίδευτο και ανεπαρκώς εξοπλισμένο όταν ήρθε στο Βέλγιο. Το πρωσικό ιππικό βρισκόταν σε παρόμοια κατάσταση.[20] Το πυροβολικό ήταν επίσης υπό αναδιοργάνωση κι έκανε εντύπωση το γεγονός ότι πυροβόλα και πολεμοφόδια συνέχιζαν να παραλαμβάνονται κατά τη διάρκεια της μάχης και μετά από αυτή. Αλλά η ηγεσία του πρωσικού Γενικού Επιτελείου, οι αξιωματικοί του οποίου προέρχονταν από τέσσερις ειδικές σχολές, ήταν εξαίρετη και επαγγελματική. Το αντίθετο συνέβαινε με το γαλλικό Γενικό Επιτελείο, από όπου δίνονταν ασαφείς και αλληλοσυγκρουόμενες διαταγές. Προκειμένου να συμμετάσχουν στην μάχη του Λινύ, τα τρία τέταρτα του πρωσικού στρατού συγκεντρώθηκαν εντός 24 ωρών. Μετά το Λινύ, ο πρωσικός στρατός, μολονότι ηττημένος, μπόρεσε εντός 48 ωρών να αναδιοργανώσει τη γραμμή εφοδιασμού του, να ανασυγκροτηθεί και να παρέμβει αποφασιστικά στη μάχη του Βατερλώ. Δυόμιση πρωσικά σώματα στρατού, δηλαδή 48.000 άντρες, πολέμησαν στο Βατερλώ -δύο ταξιαρχίες υπό τον Φρίντριχ φον Μπύλοβ (Friedrich von Bülow), διοικητή του 4ου Σώματος, επιτέθηκαν στον στρατηγό Ζωρζ Μουτόν, κόμη του Λομπώ (Georges Mouton, Comte de Lobau), στις 16.30, ενώ το 10ο σώμα του φον Τσίτεν (Hans Ernst Karl von Zieten) και τμήματα του 2ου Σώματος του Γκέοργκ φον Πιρχ (Georg von Pirch) ενεπλάκησαν περίπου στις 18.00.

To πεδίο της μάχης[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

To "θλιμμένο τοπίο" του Ουγκώ και ο περίφημος Λόφος του Λιονταριού

Η θέση του Βατερλώ ήταν ισχυρή. Επρόκειτο για μία μακριά λοφοσειρά με ανατολική-δυτική κατεύθυνση, κάθετη προς τον δρόμο των Βρυξελλών και διχοτομούμενη από αυτόν. Δίπλα στην κορυφογραμμή περνούσε ο δρόμος του Οαίν (Ohain), χαμηλότερα από την επιφάνεια του εδάφους. Κοντά στη διασταύρωση με τον δρόμο των Βρυξελλών υπήρχε μία μεγάλη φτελιά, περίπου στο κέντρο της παράταξης του Ουέλινγκτον, η οποία χρησίμευσε ως στρατηγείο του κατά το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας. Ο Ουέλινγκτον ανέπτυξε το πεζικό του σε μία γραμμή ακριβώς πίσω από την κορυφή της κορυφογραμμής μετά τον δρόμο του Οαίν. Χρησιμοποιώντας αυτή την τεχνική, όπως είχε κάνει πολλές φορές στο παρελθόν, ο Ουέλινγκτον απέκρυψε τη δύναμή του από τους Γάλλους, με εξαίρεση τους ακροβολιστές και το πυροβολικό. Το μήκος του μετώπου της μάχης ήταν σχετικά μικρό (4 χιλιόμετρα). Αυτό επέτρεψε στον Ουέλινγκτον να παρατάξει τις δυνάμεις του σε βάθος, κάτι που έπραξε στο κέντρο και δεξιά, σε όλη την απόσταση ως το χωριό Μπρεν λ' Αλέ (Braine-l'Alleud), με την προσδοκία ότι, κατά τη διάρκεια της ημέρας, οι Πρώσοι θα ενίσχυαν την αριστερή του πτέρυγα.[21]

Μπροστά από τη λοφοσειρά, υπήρχαν τρεις θέσεις οι οποίες θα μπορούσαν να οχυρωθούν. Στο άκρο δεξιά υπήρχε ο πύργος, ο κήπος και ο δενδρώνας του Ουγκομόν (Hougoumont). Ήταν ένα μεγάλο και καλοφτιαγμένο εξοχικό σπίτι, κρυμμένο αρχικά μέσα στα δέντρα. Έβλεπε βόρεια σε ένα βαθύ σκεπαστό δρομάκι, αποκαλούμενο από τους Βρετανούς "το κούφιo μονοπάτι" (the hollow way), από το οποίο μπορούσε να ανεφοδιαστεί. Στο άκρο αριστερά υπήρχε ένα μικρό χωριουδάκι, το Παπελότ (Papelotte). Τόσο το Ουγκομόν όσο και το Παπελότ οχυρώθηκαν και επανδρώθηκαν, συνεπώς οι πτέρυγες του Ουέλινγκτον ήταν ασφαλισμένες. Επιπλέον, το Παπελότ ήλεγχε τον δρόμο για τη Βαβρ, τον οποίο θα χρησιμοποιούσαν οι Πρώσοι προκειμένου να του στείλουν ενισχύσεις. Στη δυτική πλευρά του κεντρικού δρόμου, και μπροστά από το υπόλοιπο της γραμμής του Ουέλινγκτον, υπήρχε η αγροικία και ο δενδρώνας της Λα Ε Σεντ (La Haye Sainte), που φρουρούνταν από 400 στρατιώτες του ελαφρού πεζικού της Γερμανικής Λεγεώνας του Βασιλιά.[22] Στην αντίθετη πλευρά του δρόμου, υπήρχε ένα εγκαταλειμμένο αμμορυχείο, όπου τοποθετήθηκαν, ως ελεύθεροι σκοπευτές, οι άνδρες του 95ου Συντάγματος Τυφεκιοφόρων[23]. Η θέση του Ουέλινγκτον ήταν δύσκολη πρόκληση για τον επιτιθέμενο. Αν προσπαθούσαν να ανατρέψουν την δεξιά του πτέρυγα, θα είχε να αντιμετωπίσουν το περιχαρακωμένο Ουγκομόν• κάθε επίθεση στο κέντρο του σήμαινε έκθεση στα διασταυρούμενα πυρά του Ουγκομόν και της Λα Ε Σεντ. Στα αριστερά, κάθε επίθεση θα αντιμετώπιζε επίσης τα διασταυρούμενα πυρά της της Λα Ε Σεντ και του αμμορυχείου και κάθε προσπάθεια κατά της αριστερής πτέρυγας σήμαινε προέλαση σε λασπώδες έδαφος και μάχες στους δρόμους και τα στενά του Παπελότ.[24]

Ο γαλλικός στρατός αναπτύχθηκε στις πλαγιές ενός άλλου λόφου στα νότια. Καθώς δεν μπορούσε να δει τις θέσεις του Ουέλινγκτον, ο Ναπολέων τοποθέτησε τις δυνάμεις του συμμετρικά, γύρω από τον δρόμο προς τις Βρυξέλλες. Στα δεξιά βρισκόταν το Α΄ Σώμα στρατού υπό τον στρατάρχη κόμη ντ' Ερλόν (Jean-Baptiste Drouet, Comte d'Erlon), με 16.000 πεζικού και 1.500 ιππείς, συν εφεδρεία ιππικού δύναμης 4.700 ανδρών. Αριστερά τοποθετήθηκε το Β΄ Σώμα υπό τη διοίκηση του στρατηγού Ρέγ (Honoré Charles Reille) με 13.000 πεζούς και 1.300 ιππείς καθώς και εφεδρεία ιππικού 2.000 ανδρών. Στο κέντρο, γύρω από τον δρόμο νότια του πανδοχείου Λα Μπελ Αλιάνς (La belle Alliance) βρισκόταν εφεδρική δύναμη που περιλάμβανε το Δ΄ Σώμα στρατού υπό τον στρατάρχη Λομπώ με 6.000 άντρες, τους 13.000 πεζούς της Αυτοκρατορικής Φρουράς και εφεδρεία ιππικού (2.000 άνδρες).[25] Στα νώτα των γαλλικών δυνάμεων και δεξιά υπήρχε το μεγάλο χωριό Πλανσενουά (Plancenoit), που συνιστούσε ισχυρή θέση, και στο άκρο δεξιά το δάσος Μπουά ντε Παρί (Bois de Paris). Αρχικά ο Ναπολέων διηύθυνε τη μάχη από το αγρόκτημα Ροσόμ, απ' όπου μπορούσε να βλέπει ολόκληρο το πεδίο. Νωρίς το απόγευμα, όμως, μετακινήθηκε κοντά στο Λα Μπελ Αλιάνς. Η διεξαγωγή της μάχης (που το πεδίο της ήταν κατά μέγα μέρος αθέατο στον Ναπολέοντα) ανατέθηκε στον στρατάρχη Νεΰ (Michel Ney).[26]

Η μάχη[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο στρατάρχης φον Μπλύχερ, αρχηγός του πρωσικού στρατού, ήταν ένας από τους στρατιωτικούς ηγέτες που νίκησαν τον Ναπολέοντα στη Μάχη της Λειψίας

Προετοιμασία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Χάρτης της μάχης. Οι γαλλικές μονάδες είναι με μπλε χρώμα, οι βρετανικές με κόκκινο και οι πρωσικές με γκρι.

Ο Ουέλινγκτον σηκώθηκε στις 02.00 με 03.00 στις 18 Ιουνίου κι έγραφε γράμματα ως την αυγή. Προηγουμένως είχε γράψει στον Μπλύχερ ότι θα έδινε μάχη στο Ύψωμα του Αγίου Ιωάννη, υπό την προϋπόθεση ότι θα του έστελνε αυτός τουλάχιστον ένα σώμα στρατού. Διαφορετικά θα υποχωρούσε προς τις Βρυξέλλες. Από τις 6.00 το πρωί βρισκόταν στο πεδίο της μάχης, επιβλέποντας την ανάπτυξη των δυνάμεών του. Σε νυχτερινή σύσκεψη, ο επιτελάρχης του Μπλύχερ Γκνάιζενάου αποδοκίμασε τη στρατηγική του Ουέλινγκτον, αλλά ο Μπλύχερ τον έπεισε ότι έπρεπε να ενωθούν με τους Άγγλους κι έστειλε μήνυμα το πρωί στον Ουέλινγκτον ότι θα τον ενίσχυε με τρία σώματα στρατού.[27] Το Δ΄ Σώμα του Μπύλοβ που βρισκόταν στη Βαβρ, ορίστηκε να ηγηθεί της προέλασης προς Βατερλώ, δεδομένου ότι ήταν σε καλύτερη κατάσταση, μη έχοντας εμπλακεί στη μάχη του Λινύ. Βάδιζε όμως επί δύο μέρες, καλύπτοντας την υποχώρηση των άλλων τριών πρωσικών σωμάτων από το Λινύ, είχε καταυλιστεί πολύ μακριά και η πορεία του ήταν αργή. Οι δρόμοι ήταν σε άσχημη κατάσταση λόγω της νυχτερινής βροχής κι από τους στενούς δρόμους της Βαβρ έπρεπε να περάσουν 88 πυροβόλα. Τα πράγματα χειροτέρεψαν για τον Μπύλοβ όταν φωτιά απέκλεισε μερικούς δρόμους της Βαβρ, με αποτέλεσμα τα τελευταία τμήματα να ξεκινήσουν για το Βατερλώ στις 10:00 ενώ τα πρώτα είχαν ξεκινήσει έξι ώρες νωρίτερα. Ακολουθούσε το Α΄ και ύστερα το Β΄ Σώμα.[28]

Ο Ναπολέων πέρασε τη νύχτα στην αγροικία Λε Καγιού (Le Caillou) και το πρωί προγευμάτισε σε ασημένια σερβίτσιο. Κατά τη διάρκεια του προγεύματος, ο Σουλτ πρότεινε να κληθεί ο Γκρουσύ να ενωθεί με το υπόλοιπο στράτευμα. Ο Ναπολέων απάντησε : «Επειδή έχετε όλοι σας ηττηθεί από τον Ουέλινγκτον, νομίζετε ότι είναι καλός στρατηγός. Σας λέω ότι ο Ουέλινγκτον είναι κακός στρατηγός, οι Βρεταννοί κακό στράτευμα, κι αυτή η υπόθεση τίποτα σοβαρότερο από το πρωινό που παίρνουμε».[29] Τα παραδόξως μειωτικά αυτά σχόλια του Ναπολέοντα δεν θα πρέπει να εκληφθούν κατά γράμμα, δοθέντος ότι αξίωμά του ήταν «στον πόλεμο το ηθικό είναι το παν», και δεν μπορούσε βέβαια τέτοια ώρα να επαινεί τον αντίπαλο μειώνοντας έτσι το ηθικό του δικού του στρατού. Τα συνήθιζε αυτά πριν από την μάχη, και τώρα μάλιστα έπρεπε να κατανικήσει τη νευρικότητα και απαισιοδοξία μερικών στραταρχών του, και να υπερνικήσει τις επίμονες και σχεδόν ηττοπαθείς αντιρρήσεις τους.[30] Λίγο αργότερα, ο αδελφός του Ιερώνυμος τον πληροφόρησε πως ένας σερβιτόρος στο ξενοδοχείο Βασιλιάς της Ισπανίας στη Γκενάπ είχε κρυφακούσει δύο Άγγλους αξιωματικούς να συζητούν ότι οι Πρώσοι ξεκινούσαν από τη Βαβρ. Ο Ναπολέων είπε ότι οι Πρώσοι ήθελαν τουλάχιστον δυο μέρες για να συνέλθουν κι ότι θα είχαν εν τω μεταξύ να κάνουν με τον Γκρουσύ.[31] Πέραν της πληροφορίας αυτής όμως, κανείς από τους Γάλλους διοικητές δεν γνώριζε πόσο κοντά ανησυχητικά κοντά βρίσκονταν οι Πρώσοι και πως θα έφταναν στο πεδίο της μάχης, σε πλήρη δύναμη, μόλις πέντε ώρες αργότερα[32].

Ο Ναπολέων άργησε ν’ αρχίσει την μάχη γιατί περίμενε να στεγνώσει το έδαφος από την ραγδαία βροχή της προηγούμενης νύχτας ώστε να είναι ευχερείς οι μετακινήσεις των πυροβόλων και του ιππικού. Εκτός αυτού, πολλοί στρατιώτες του είχαν στήσει τις σκηνές τους πολύ νοτιότερα του Μπελ Αλιάνς. Στις 10:00, απαντώντας σε μήνυμα του Γκρουσύ ύστερα από έξι ώρες, του παρήγγειλε να κατευθυνθεί βόρεια προς τη Βαβρ, ώστε να είναι κοντά στον υπόλοιπο γαλλικό στρατό και, παρεμβαλλόμενος ανάμεσα στον Ναπολέοντα και τους Πρώσους, να έρθει στο Βατερλώ όσο το δυνατόν ταχύτερα.[33]

Στις 11:00 ο Ναπολέων ανακοίνωσε το οριστικό του σχέδιο : το σώμα του Ρέιγ στ’ αριστερά και του ντ’ Ερλόν στα δεξιά θα επετίθεντο συντονισμένα στο χωριό στο κοντά στο Ύψωμα του Αγίου Ιωάννη. Αυτό προϋπέθετε ότι το μέτωπο του Ουέλινγκτον ήταν στο ίδιο το χωριό και όχι στην προωθημένη θέσης της ομώνυμης λοφοσειράς.[34] Για να πετύχει λοιπόν το σχέδιο, η μεραρχία του Ιερώνυμου Βοναπάρτη θα έκανε μιαν αρχική επίθεση στο Ουγκομόν, η οποία πιστευόταν ότι θα αποσπούσε εφεδρείες του Ουέλινγκτον,[35] προκειμένου να μη αποκοπεί αυτός από τη θάλασσα. H γκραν μπατερί (grand batterie, έτσι ονομάζονταν η, προσφιλής στον Ναπολέοντα, τακτική της χρήσης συγκεντρωτικών πυρών πυροβολικού) του εφεδρικού πυροβολικού του Α΄, Β΄ και ΣΤ΄ Σώματος θα χτυπούσε το κέντρο του Ουέλινγκτον στις 13.00. Το σώμα του ντ’ Ερλόν θα κινούνταν κατά του αριστερού άκρου του Ουέλινγκτον, θα το διασπούσε και μετά θα παρατασσόταν από ανατολικά προς δυτικά. Στις αναμνήσεις του ο Ναπολέων έγραφε ότι σκοπός του ήταν να χωρίσει τον Ουέλινγκτον από τον Μπλύχερ και να τον απωθήσει προς τη θάλασσα.[36]

Ουγκομόν[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Clément-Auguste Andrieux : Η μάχη του Βατερλώ (1852)

Η μάχη άρχισε με την επίθεση στο Ουγκομόν. Ο ιστορικός Άντριου Ρόμπερτς παρατηρεί πως είναι αξιοπερίεργο το γεγονός πως κανείς δεν γνωρίζει με βεβαιότητα την ακριβή ώρα έναρξης της μάχης[37]. Ο ίδιος ο Ουέλιγκτον την τοποθετεί περίπου στις 10:00[38], ο Ισπανός στρατηγός Αλάβα στις 11:30, ο Ναπολέων με τον Ντρουέ "το μεσημέρι", και ο Νεΰ στις 13:00. Ωστόσο, ο λόρδος Χιλ είναι αυτός που μάλλον μπορεί να θεωρηθεί ως η ασφαλέστερη πηγή καθώς είχε μαζί του δύο ρολόγια, από τα οποία το ένα ήταν χρονόμετρο, και κατέγραψε την πρώτη τουφεκιά ακριβώς στις 11.50[39].

Τον πύργο του Ουγκομόν υπερασπιζόταν τέσσερις λόχοι ελαφρού πεζικού των Φρουρών, ενώ το δάσος και το πάρκο ελαφρύ πεζικό των Αννοβεριανών Κυνηγών και το 1ο Τάγμα του 2ου Συντάγματος του Νασσάου[40]. Η πρώτη επίθεση της ταξιαρχίας του βαρώνου Μπωντουέν (Pierre-Francois Bauduin) έδιωξε τους Γερμανούς από το δάσος και το πάρκο, αλλά αποκρούστηκε από σφοδρό αγγλικό βομβαρδισμό κι ο Μπωντουέν σκοτώθηκε. Καθώς όμως το βρεταννικό πυροβολικό ενεπλάκη σε μονομαχία με το γαλλικό, οι Γάλλοι έφτασαν στη βόρεια πύλη της αγροικίας και μερικοί κατάφεραν να μπουν στην αυλή πριν ασφαλιστεί και πάλι η πύλη. Τελικά κατέφθασαν δύο τάγματα Βρεταννών και απέκρουσαν την επίθεση.

Η μάχη γύρω από το Ουγκομόν συνεχίστηκε όλο το απόγευμα με το γαλλικό ελαφρύ πεζικό να έχει κατακλύσει τα περίχωρα και να επιτίθεται και τον Ουέλινγκτον να υπερασπίζεται την αγροικία και το "κούφιο μονοπάτι". Ύστερα από διαταγή του Ναπολέοντα, το Ουγκομόν βομβαρδίστηκε με εμπρηστικά βλήματα. Βλέποντας την πυρκαγιά, ο Ουέλινγκτον διέταξε τον υπερασπιστή του Ουγκομόν να κρατήσει τη θέση πάση θυσία.[41] Τελικά από την πυρκαγιά κάηκε όλη η αγροικία εκτός από το παρεκκλήσι. Μια ταξιαρχία της Γερμανικής Λεγεώνας του Βασιλιά, στην οποία είχε ανατεθεί η υπεράσπιση του μονοπατιού, απέμεινε να πολεμά χωρίς ανώτερους αξιωματικούς αλλά τελικά ανακουφίστηκε από το 71ο σύνταγμα του βρεταννικού πεζικού. Επίσης κατέφθασαν περαιτέρω ενισχύσεις από την 3η Αννοβεριανή ταξιαρχία και οι υπερασπιστές του Ουγκομόν κράτησαν ως το τέλος της μάχης, αποκρούοντας τις επιθέσεις πεζικού και ιππικού που εξαπέλυε ο Ρέιγ.

Η σύγκρουση στο Ουγκομόν χαρακτηρίστηκε από πολλούς ως επίθεση αντιπερισπασμού προκειμένου ν’ απασχολήσει τις εφεδρείες του Ουέλινγκτον, η οποία όμως κλιμακώθηκε σε ολοήμερη μάχη που απασχόλησε τις γαλλικές εφεδρείες[42]. Το πιθανότερο είναι ότι και ο Ναπολέων και ο Ουέλινγκτον πίστευαν ότι το Ουγκομόν ήταν πράγματι το κλειδί της μάχης. Ήταν ένα σημείο από το οποίο ο Ναπολέων μπορούσε να έχει πλήρη εποπτεία κι έριξε εκεί όλο το απόγευμα 33 τάγματα (14.000 άντρες). Ο Ουέλινγκτον διέθεσε 21 τάγματα (12.000 άντρες) προκειμένου να κρατήσει ανοικτό τον δρόμο και μετακίνησε αρκετές πυροβολαρχίες από το σκληρά πιεζόμενο κέντρο του για να κρατήσει το μέρος.[43] Αργότερα δήλωσε ότι η έκβαση της μάχης οφειλόταν στο Ουγκομόν[44].

Πρώτη επίθεση του γαλλικού πεζικού[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Προώθηση του γαλλικού πεζικού (από τον πίνακα "Η μάχη του Βατερλώ" του Ερνεστ Κροφτς

Τα 80 κανόνια της γκραν μπατερί του Ναπολέοντα πλησίασαν στο κέντρο και άνοιξαν πυρ κατά τις 11:50 ή, κατ' άλλους στις 13:30[45]. Τα πυρά αυτά έρχονταν από πολύ μακριά για να είναι εύστοχα και οι μόνοι στρατιώτες που μπορούσαν να δουν οι πυροβολητές ήταν ακροβολιστές από τα συντάγματα του Κεμπτ, του Πακ και η 2η Ολλανδική Μεραρχία του Περπόντσερ (ο υπόλοιπος στρατός των Βρεταννών χρησιμοποίησε τη χαρακτηριστική τακτική του Ουέλινγκτον που συνίστατο στην κάλυψη πίσω από την κορυφογραμμή)[46]. Παρ' όλα αυτά, ο βομβαρδισμός προκάλεσε πολλές απώλειες. Μολονότι κάποια βλήματα βυθίστηκαν στο μαλακό έδαφος, τα πιο πολλά βρήκαν το στόχο τους στην πίσω πλαγιά, εκεί δηλαδή όπου είχαν καλυφθεί οι Βρεταννοί. Ο βομβαρδισμός ανάγκασε το ιππικό της Ταξιαρχίας της Ένωσης (Union Brigade), στην 3η γραμμή, να μετακινηθεί προς τα αριστερά, όπως και οι Σκωτσέζοι "Γκρίζοι" (Greys), προκειμένου να μειώσει τις απώλειες αυτές.[47]

Στις 13:00 περίπου ο Ναπολέων είδε τις πρώτες φάλαγγες των Πρώσων κοντά στο χωριό Λαν Σαπέλ Σεν Λαμπέρ (Lasne-Chapelle-Saint-Lambert), τέσσερα ή πέντε μίλια (τριών ωρών πορεία) από τη δεξιά του πτέρυγα. Η αντίδρασή του ήταν να διατάξει τον στρατάρχη Σουλτ να στείλει μήνυμα στον Γκρουσύ να σπεύσει στο Βατερλώ και να επιτεθεί στους επερχόμενους Πρώσους.[48] Ο Γκρουσύ όμως, εκτελώντας προηγούμενες διαταγές του Ναπολέοντα ν’ ακολουθεί τους Πρώσους «με το σπαθί του στην πλάτη τους» προς τη Βαβρ, ήταν πλέον πολύ μακριά για να φτάσει στο Βατερλώ. Ο υφιστάμενός του Ζεράρ τον είχε συμβουλεύσει να «βαδίσει προς τον ήχο των κανονιών» αλλά αυτός έμεινε προσκολλημένος στις διαταγές και ενεπλάκη με την οπισθοφυλακή του 3ου πρωσικού Σώματος του Τίλμαν στη μάχη της Βαβρ. Επί πλέον, το γράμμα του Σουλτ με τη διαταγή να κινηθεί γρήγορα για να ενωθεί με τον Ναπολέοντα και να επιτεθεί στον Μπύλοβ δεν μπορούσε να φτάσει παρά μετά τις 18.00.

Λίγο μετά τις 13:00, το 1ο Σώμα του ντ' Ερλόν άρχισε την επίθεση. Ο ντ' Ερλόν, όπως και ο Νεΰ, είχε συγκρουστεί ήδη με τον Ουέλινγκτον στην Ισπανία και γνώριζε την, προσφιλή στον Βρεταννό διοικητή, τακτική της απόκρουσης των εφόδων του πεζικού μέσω χρήσης μαζικών πυροβολισμών από μικρή απόσταση. Έτσι, αντί να χρησιμοποιήσει τη συνήθη γαλλική διάταξη φάλαγγας βάθους 9 ανδρών, στοιχισμένων μεταξύ τους, κάθε μεραρχία βάδισε σε πυκνούς σχηματισμούς γραμμών τοποθετημένων ο ένας πίσω από τον άλλο. Αυτή η τακτική αύξανε τη συγκέντρωση πυρός[49] αλλά δεν άφηνε χώρο για μεταβολές διάταξης.

Αρχικά, η διάταξη των Γάλλων αποδείχθηκε αποτελεσματική. Το αριστερό τμήμα της, υπό τον βαρώνο Φρανσουά Ξαβιέ Ντονζελό (François-Xavier Donzelot), έφτασε στη Λα Ε Σεντ. Όταν ένα τάγμα του ενεπλάκη με τους υπερασπιστές, τα τάγματα που ακολουθούσαν απέκλιναν προς τις πλευρές και, με τη βοήθεια μερικών ιλών θωρακοφόρων ιππέων, πέτυχαν να απομονώσουν την αγροικία. Ο Πρίγκηπας της Οράγγης, βλέποντας τη θέση της Λα Ε Σεντ να απομονώνεται, προσπάθησε να την ενισχύσει προωθώντας το αννοβεριανό Τάγμα Λύνεμπεργκ. Όμως έπεσε σε ενέδρατων θωρακοφόρων οι οποίοι, κρυμμένοι σε μια πτυχή του εδάφους, το κατέστρεψαν σε λίγα λεπτά και έπειτα ίππευσαν πέρα από τη Λα Ε Σεντ, φτάνοντας σχεδόν στην κόψη της κορυφογραμμής, όπου έμειναν για να καλύψουν την αριστερή πτέρυγα του ντ' Ερλόν ο οποίος συνέχιζε την επίθεσή του.[50]

Περίπου στις 13:30, ο ντ' Ερλόν άρχισε να προωθεί τις υπόλοιπες τρεις μεραρχίες του, περί τους 14.000 άνδρες σε μέτωπο 1 χλμ, εναντίον της αριστερής πτέρυγας του Ουέλινγκτον. Στο σημείο που ήταν ο στόχος τους αντιμετώπισαν 6.000 άνδρες του αντίπαλου στρατού, η πρώτη γραμμή των οποίων αποτελούνταν από την 1η Ταξιαρχία της 2ης Ολλανδικής Μεραρχίας, την επονομαζόμενη Μπίλαντ (Bijlandt), της οποίας τα άκρα κάλυπταν τα συντάγματα των Κεμπτ και Πακ. Η δεύτερη γραμμή άμυνας αποτελούνταν από Βρεταννούς και Αννοβεριανούς ακροβολιστές υπό τον σερ Τόμας Πίκτον, οι οποίοι στέκονταν σε νεκρό σημείο πίσω από το ύψωμα. Όλοι αυτοί είχαν υποστεί μεγάλες απώλειες στο Κατρ Μπρα. Επιπλέον, η ταξιαρχία Μπίλαντ είχε πάρει εντολή να να αναπτύξει τους ακροβολιστές της στον άδειο δρόμο και την εμπρός πλαγιά. Η υπόλοιπη ταξιαρχία είχε πάρει θέσεις ακριβώς πίσω από τον δρόμο.[51]

Τη στιγμή που οι ακροβολιστές αυτοί επέστρεφαν στα τάγματά τους, η ταξιαρχία Μπίλαντ πήρε εντολή να σκοπεύσει για να απαντήσει στα πυρά. Τότε, στο 7ο Τάγμα Ολλανδικής Πολιτοφυλακής, στο αριστερό κέρας της ταξιαρχίας, χτυπήθηκαν μερικοί στοίχοι ανδρών με αποτέλεσμα να ανοίξει κενό στην παράταξή της.[52] Το τάγμα αυτό, όμως, δεν είχε εφεδρείες με συνέπεια να μη μπορεί να κλείσε το κενό.[53] Οι στρατιώτες του ντ' Ερλόν πίεσαν προς το κενό, αναγκάζοντας τα εναπομείναντα δύο τάγματα της ταξιαρχίας Μπίλαντ να υποχωρήσουν 100 βήματα, εκεί που βρισκόταν το τετράγωνο του 5ου Τάγματος Πολιτοφυλακής, το οποίο συγκαταλεγόταν στις εφεδρείες του Πίκτον.[54] Ελάχιστα αργότερα, ο πρίγκηπας της Οράγγης σήμανε αντεπίθεση, η οποία τελικά πραγματοποιήθηκε 10 λεπτά αργότερα. Εν τω μεταξύ ο τραυματισμένος Μπίλαντ είχε τεθεί εκτός μάχης και αποσυρθεί από αυτήν, αφήνοντας τη διοίκηση της ταξιαρχίας του στον αντισυνταγματάρχη Ντε Γιονγκ.[55]

Εν τω μεταξύ, καθώς οι άνδρες του ντ' Ερλόν άρχισαν να ανηφορίζουν την πλαγιά, οι στρατιώτες του Πίκτον άνοιξαν εναντίον τους πυρ. Οι Γάλλοι ανταπάντησαν και, ενώ η επίθεσή τους ατόνησε στο κέντρο, πέτυχαν να απωθήσουν τους Βρεταννούς που τους αντιμετώπιζαν στο αριστερό άκρο. Ο Πίκτον σκοτώθηκε μετά την εντολή που έδωσε για αντεπίθεση ενώ οι Βρεταννοί και οι Αννοβεριανοί άρχισαν να τρέπονται σε φυγή εμπρός στις πολυαριθμότερες γαλλικές δυνάμεις.[56]

Επίθεση του βρεταννικού ιππικού[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι αξιωματικοί του ιππικού μας έχουν αποκτήσει τη συνήθεια να καλπάζουν εναντίον οποιουδήποτε. Ποτέ δεν συνεκτιμούν τη κατάσταση, ποτέ δεν σκέφτονται να ελιχθούν μπροστά στον αντίπαλο, και ποτέ δεν μένουν πίσω ούτε λειτουργούν ως εφεδρείες. (Δούκας του Ουέλινγκτον)[57]

Επίθεση των Σωτσέζων "Γκρίζων" στο Βατερλώ

Σε αυτή την κρίσιμη καμπή, ο Άξμπριτζ έστειλε τις δύο, μέχρι τότε αθέατες, ταξιαρχίες βρεταννικού βαρέος ιππικού σε επίθεση προς υποστήριξη του δοκιμαζόμενου πεζικού. Οι ταξιαρχίες αυτές απαρτίζοντς από αγγλικές, σκωτσέζικες και ιρλανδικές μονάδες. Πάνω από 20 χρόνια πολέμου είχαν εξανεμίσει τον αριθμό των κατάλληλων για πόλεμο αλόγων στην ηπειρωτική Ευρώπη με αποτέλεσμα, στην εκστρατεία του 1815, οι Βρεταννοί να διαθέτουν τα καλύτερα από αυτά. Επίσης, είχαν εξαίρετη εκπαίδευση στην έφιππη ξιφομαχία. Ήταν όμως κατώτεροι των Γάλλων στους ελιγμούς μεγάλων σχηματισμών, αλαζονικοί και, αντίθετα με το πεζικό, ελάχιστα έμπειροι από πόλεμο. Κατά τον Ουέλινγκτον, είχαν ελάχιστη τακτική ικανότητα και κοινή λογική..[57] Οι δύο ταξιαρχίες είχαν συνολική δύναμη περίπου 2.000 ανδρών (ονομαστικά, 2.651 άνδρες). Η επίθεσή τους πραγματοποιήθηκε με τον Άξμπριτζ επικεφαλής και εντελώς ανεπαρκείς εφεδρείες στα μετόπισθεν[58] Υπάρχουν ενδείξεις ότι, το πρωινό, ο Άξμπριτζ είχε δώσει εντολή στους υφισταμένους του να δράσουν αυτόβουλα και "να υποστηρίξουν τις κινήσεις εμπρός τους", θεωρώντας ότι πιθανά δεν θα μπορούσαν να φτάνουν σε αυτούς οι διαταγές του[59] Φαίνεται πως ο Άξμπριτζ πως οι ταξιαρχίες των Βάντελερ (Sir John Ormsby Vandeleur) και Βίβιαν (Hussey Vivian), καθώς και το ολλανδικό ιππικό, θα συνέδραμαν στους ιππείς του. Αργότερα ανέφερε πως είχε μετανιώσει που οδήγησε ο ίδιος την επίθεση, αναφέροντας συγκεκριμένα "διέπραξα μεγάλο σφάλμα", αντί να μείνει πίσω και να οργανώσει επαρκή εφεδρεία που θα μπορούσε στη συνέχεια να προωθήσει με σκοπό την υποστήριξη της αρχικής επίθεσης.[60]

Η Ταξιαρχία του Βασιλικού Οίκου (Household Brigade) διέσχισε την κορυφογραμμή της συμμαχικής θέσης και επιτέθηκε κατηφορίζοντας. Εκεί διασκόρπισαν και έτρεψαν σε φυγή τους Γάλλους θωρακοφόρους του ντ' Ερλόν, οι οποίοι ήταν διασκορπισμένοι στο βαθύ χάσμα του χαντακόδρομου.[61] Το επεισόδιο αυτό αναφέρεται στο μυθιστόρημα Άθλιοι του Βίκτωρος Ουγκώ. Ο βουλιαγμένος δρόμος είχε λειτουργήσει ως παγίδα, κατευθύνοντας τη φυγή του γαλλικού ιππικού προς τα δεξιά τους, μακριά από το βρεταννικό ιππικό. Μερικοί από τους θωρακοφόρους βρέθηκαν στις απότομες όχθες του δρόμου με τη συγκεχυμένη μάζα του δικού τους πεζικού μπροστά τους, τους Βρεταννούς του 95ου Τυφεκιοφόρων να τους πυροβολούν από τη βόρεια πλευρά του δρόμου και το βαρύ ιππικό του Σόμερσετ, πίσω τους, να τους πιέζει.[62] Η μάχη εναντίον θωρακοφόρων αντιπάλων ήταν καινούρια εμπειρία για το βρεταννικό ιππικό της Ταξιαρχίας του Βασιλικού Οίκου, όπως θυμόταν αργότερα ο διοικητής της ταξιαρχίας ("τα χτυπήματα των σπαθιών μας πάνω στους θώρακές τους ακούγονταν όπως τα αναμμένα μαγκάλια")[63].

Συνεχίζοντας την επίθεσή τους, οι ίλες του αριστερού της Ταξιαρχίας του Βασιλικού Οίκου κατέστρεψαν της ταξιαρχία του βαρώνου Ολάρ (Aulard). Όμως, παρά τις προσπάθειες να τους διαμηνύσουν να επιστρέψουν, οι Βρεταννοί ιππείς πέρασαν τη Λα Ε Σεντ και βρέθηκαν στη βάση του λόφου έχοντας εξαντλημένα άλογα και απέναντί τους τα τετράγωνα της ταξιαρχίας του βαρώνου Σμιτζ (Nicolas Schmitz).

Στα αριστερά τους, η Ταξιαρχία της Ένωσης ξαφνικά εφόρμησε μέσα από τις γραμμές του πεζικού. Από το κέντρο προς τα αριστερά, οι Βασιλικοί Δραγώνοι κατέστρεψαν την ταξιαρχία του βαρώνου Μπουρζουά (Charles-Francois Bourgeois), καταλαμβάνοντας μάλιστα τον αετό του 105ου Συντάγματος της Γραμμής (105e de Ligne). To 6o Σύνταγμα Δραγώνων, οι επονομαζόμενοι Ινισκίλινγκς (Inniskillings) έτρεψε σε φυγή την άλλη ταξιαρχία της 1ης Μεραρχίας του βαρώνου Κουιό (Joachim Jérôme Quiot du Passage), ενώ οι Γκρίζοι (Greys) κατέστρεψαν το μεγαλύτερο μέρος της ταξιαρχίας του Νόκ (Antoine Nogues), καταλαμβάνοντας τον αετό του 45ου της Γραμμής.[64] Στο άκρο αριστερό της παράταξης του Ουέλινγκτον όμως, η μεραρχία του κόμη Ντυρύτ (Pierre François Joseph Durutte) είχε χρόνο να σχηματίσει τετράγωνα και να απωθήσει τμήματα των Γκρίζων.

Γάλλος στρατιώτης των λογχοφόρων που έτρεψαν σε φυγή την Ταξιαρχία της Ένωσης

Όπως και το ιππικό του Βασιλικού Οίκου, οι αξιωματικοί των Βασιλικών Δραγώνων και των Ινισκίλινγκς αντιμετώπισαν μεγάλες δυσκολίες στο να σταματήσουν τα στρατεύματά τους, με αποτέλεσμα αυτά να χάσουν τη συνοχή τους. Ο διοικητής των Γκρίζων, Τζέιμς Χάμιλτον, διέταξε να συνεχίζουν την επίθεσή τους προς την κατεύθυνση των κανονιών της γκραν μπατερί, παρ' όλο που υπετίθετο ότι οι Γκρίζοι θα αποτελούσαν εφεδρεία. Πάντως, αν και οι Γκρίζοι δεν είχαν τα μέσα και τον χρόνο να αχρηστεύσουν ή να μεταφέρουν τα κανόνια, έθεσαν πολλά από αυτά εκτός μάχης με το να σκοτώσουν ή να τρέψουν σε φυγή τους πυροβολητές τους.[65]

Αμέσως ο Ναπολέοντας διέταξε αντεπίθεση των θωρακοφόρων του Φαρίν (Pierre Joseph Farine du Creux) και του Τραβέρ (Étienne Jacques Travers) καθώς και των δύο συνταγμάτων λογχοφόρων της μεραρχίας ελαφρού ιππικού του Α΄ Σώματος υπό τον βαρώνο Ζακινό (Charles-Claude Jaquinot). Το αποτέλεσμα ήταν να προκληθούν πολύ βαριές απώλειες στο βρεταννικό ιππικό.[66] Μερικοί ιστορικοί, μάλιστα, πιστεύουν πως οι αναλογικές απώλειες των Βρεταννών ήταν πολύ μεγαλύτερες, καθώς στο πεδίο της μάχης η συνολική πραγματική δύναμη των ιππέων ήταν μικρότερη από την ονομαστική (που χρησιμοποιούν οι επίσημες εκτιμήσεις).[67] Η Ταξιαρχία της Ένωσης είχε μεγάλες απώλειες, με νεκρούς στρατιώτες και αξιωματικούς (συμπεριλαμβανόμενου του διοικητή της Ουίλλιαμ Πόνσονμπι και του διοικητή των Γκρίζων, Τζέιμς Χάμιλτον) και τραυματίες. Επίσης αντίστοιχες βαριές απώλειες είχαν δύο από τα συντάγματα της Ταξιαρχίας του Βασιλικού Οίκου, με νεκρό τον διοικητή του ενός από αυτά. Αντίθετα, ένα άλλο σύνταγμά της στο άκρο δεξιό της επίθεσης και ένα της εφεδρείας, οι Μπλε (Blues), σημείωσαν σημαντικά λιγότερες απώλειες. Τελικά, η αντεπίθεση των Βρεταννών ελαφρών δραγόνων του Βάντελερ και των Ολλανδών και Βέλγων ελαφρών δραγόνων και ουσσάρων απώθησε το γαλλικό ιππικό.[68][69][70]

Ο Ουέλινγκτον, στο κέντρο, με τον λόρδο Άξμπριτζ στα αριστερά του με στολή ουσσάρου. Στο άκρο αριστερό του πίνακα, ο δεκανέας Στάιλς των Βασιλικών Δραγώνων επιδεικνύει χαρούμενος τον αετό του 105ου που συνέλαβε. Στο προσκήνιο, ο τραυματισμένος Πρίγκηπας της Οράγγης απομακρύνεται από το πεδίο της μάχης.

Πολλές δημοφιλείς εξιστορήσεις περιγράφουν το βρεταννικό βαρύ ιππικό ως πλήρως κατεστραμμένο μετά την πρώτη επική του επίθεση. Ωστόσο η εξέταση των μαρτυριών δείχνει πως το ιππικό αυτό συνέχισε να προσφέρει πολύτιμες υπηρεσίες. Αντεπιτέθηκε πολλές φορές στο γαλλικό ιππικό[71], σταμάτησε συνδυασμένη επίθεση ιππικού και πεζικού (η Ταξιαρχία του Βασιλικού Οίκου)[72][73], χρησιμοποιήθηκε για να ανυψώσει το ηθικό των γειτονικών μονάδων σε κρίσιμες στιγμές και γέμισε τα κενά της αγγλο-συμμαχικής γραμμής τα οποία προκλήθηκαν από τις βαρειές απώλειες του πεζικού[74] Αυτές οι υπηρεσίες είχαν πολύ υψηλό κόστος καθώς η μάχη εκ του σύνεγγυς με το γαλλικό ιππικό, οι πυροβολισμοί και, προπάντων, οι βολές του πυροβολικού των αντιπάλων εξανέμισαν τον αριθμό των αξιόμαχων στις δύο ταξιαρχίες[75]. Στο τέλος της μάχης, οι δύο ταξιαρχίες μαζί ισοδυναμούσαν με μία μόλις ίλη[76].

Στη γαλλική επίθεση χρησιμοποιήθηκαν περίπου 20.000 στρατιώτες. Η αποτυχία της κόστισε στον Ναπολέοντα όχι μόνο βαριές απώλειες, 3.000 αιχμαλώτους, αλλά και πολύτιμο χρόνο καθώς τώρα οι Πρώσοι άρχισαν να εμφανίζονται στο πεδίο της μάχης. Ο Ναπολέων έστειλε τις εφεδρείες του, το 6ο Σώμα του Λομπώ και δύο μεραρχίες ιππικού (συνολικά περί τους 15.000 άνδρες), για να τους σταματήσει. Έτσι χρησιμοποίησε όλες τις διαθέσιμες εφεδρείες πεζικού, εκτός από τη Φρουρά. Γι αυτό ήταν τώρα έπρεπε να νικήσει τον Ουέλλινγκτον όχι μόνο στο συντομότερο δυνατό χρόνο αλλά και με υποδεέστερες, αριθμητικά, δυνάμεις.[77]

Επίθεση του γαλλικού ιππικού[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Επίθεση Γάλλων θωρακοφόρων εναντίον τετραγώνου των Χάιλαντερς, πίνακας του Φελίξ Φιλιποτώ(1815–1884). Λονδίνο, Victoria and Albert Museum.

Ωστόσο το βρετανικό κέντρο είχε ήδη κουραστεί από την σύγκρουση με τον ντ' Ερλόν αλλά και από τα επίμονα πυρά του γαλλικού πυροβολικού που το είχε υποχρεώσει σε μεγάλες απώλειες. Ο Ουέλινγκτον, για να αποφύγει την επερχόμενη διάλυση, διέταξε το πεζικό να παραταχθεί πίσω από το ύψωμα του Αγίου Ιωάννη με αποτέλεσμα ο απερίσκεπτος στρατάρχης Νεΰ να πιστέψει ότι ο Άγγλος στρατηγός υποχωρεί. Έτσι με 9.000 ιππείς, οργανωμένους σε 67 ίλες[78], χωρίς την άδεια του αυτοκράτορα και, το κυριότερο, χωρίς κάλυψη πεζικού, ξεκίνησε την υποτιθέμενη καταδίωξη. Το γαλλικό ιππικό αιχμαλώτισε τα κανόνια του βρετανικού πυροβολικού αλλά δεν βρέθηκε κάποιος να τα σύρει προς το γαλλικό στρατόπεδο ή να τα αχρηστεύσει με καρφιά παρά τα αγνόησαν με αποτέλεσμα, όταν οι Γάλλοι ιππείς αποσύρθηκαν, οι Βρετανοί πυροβολητές να επιστρέψουν στο καθήκον τους. Αυτό το γεγονός αποδείχθηκε σημαντικό αίτιο ήττας της επίθεσης της Αυτοκρατορικής Φρουράς. Καταλαμβάνοντας το ύψωμα του Αγίου Ιωάννη, οι Γάλλοι έκπληκτοι αντίκρυσαν το βρετανικό πεζικό σχηματισμένο σε δεκάδες τετράγωνα που τους σφυροκοπούσαν ακατάπαυστα. Επί τρεις ώρες ο Νεΰ απασχολούσε το βρετανικό πεζικό με έξι διαδοχικές επιθέσεις, προκαλώντας πολλές απώλειες και διαλύοντας μερικά τετράγωνα. Ωστόσο το πεζικό ήταν απαραίτητο, για αυτό έστειλε στον Ναπολέοντα αίτημα για την αποστολή της Αυτοκρατορικής Φρουράς, τώρα που οι Βρετανοί βρισκόνταν σε πλήρη αναδιοργάνωση. Ο Ναπολέων ωστόσο απέρριψε το αίτημα λόγω του ότι οι πρώτες πρωσικές μονάδες έκαναν την εμφάνισή τους και θεώρησε καλύτερο να ασχοληθεί με αυτές. Ήταν μοιραίο σφάλμα διότι αυτό έδωσε χρόνο στον Ουέλινγτκον να αναδιοργανώσει το κέντρο του και να αποκρούσει την καθυστερημένη επίθεση της Φρουράς.

Άφιξη των Πρώσων στο Πλανσενουά[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η πρωσική επίθεση στο Πλανσενουά, πίνακας του Άντολφ Νόρθερν

Ο Μπλύχερ διέταξε τα πρώτα σώματα του στρατού να επιτεθούν στο Πλανσενουά και να κόψουν τη γαλλική γραμμή υποχώρησης. Ο Ναπολέων, γνωρίζοντας την στρατηγική αξία της θέσης, έστειλε τις εφεδρικές δυνάμεις που είχε διαθέσει για την επιτήρηση των Πρώσων και ύστερα από σφοδρή μάχη η έκβαση φαινόταν ακόμη αμφίρροπη. Για να γυρίσει τη μάχη με το μέρος, του έστειλε δύο τάγματα της Παλιάς Φρουράς να υποστηρίξουν τις εφεδρικές δυνάμεις. Σύντομα οι Πρώσοι υποχώρησαν με βαριές απώλειες, στρέφοντας την προσοχή τους στην ενίσχυση των Βρετανών και στην καταστροφή της δεξιάς πτέρυγας του γαλλικού στρατού. Κατα τις 18:00 μ.μ ο Ναπολέων πληροφορήθηκε πως οι δυνάμεις του στρατάρχη Νεΰ κατέλαβαν το Λα Ε Σεντ και ότι πολλά πυροβόλα είχαν μεταφερθεί και βομβάρδιζαν το κέντρο του Ουέλινγκτον υποχρεώνοντάς το σε βαριές απώλειες. Ο αυτοκράτορας αποφάσισε τότε να στείλει την Αυτοκρατορική Φρουρά για να αποτελειώσει τους Βρετανούς και να αφοσιωθεί με όλες του τις δυνάμεις στην πρωσική απειλή.

Η πλαγιοκόπηση από τον Τσίτεν[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Επίθεση της Αυτοκρατορικής Φρουράς[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Γρεναδιέρος της Παλαιάς Φρουράς, πίνακας του Εντουάρ Ντετάιγ

Ο Ναπολέων έστειλε 8 αγέρωχα τάγματα της έμπειρης Αυτοκρατορικής Φρουράς με σκοπό να καταστρέψει το, όπως πίστευε, εξαντλημένο και αποδεκατισμένο βρετανικό κέντρο. Ωστόσο ήταν ήδη αργά καθώς ο ικανότατος Ουέλινγκτον εκμεταλλεύτηκε τον χρόνο που διέθεσε ο Ναπολέων στους Πρώσους, καταφέρνοντας να αναδιοργανώσει για ακόμη μια φορά το κέντρο του. Η Αυτοκρατορική Φρουρά, ακάλυπτη από το ιππικό που είχε σπαταλήσει άδικα ο στρατάρχης Νεΰ, κατατρόπωσε εύκολα την πρώτη βρετανική γραμμή παρά τον βομβαρδισμό του αγγλικού πυροβολικού που οι απερίσκεπτοι Γάλλοι δε είχαν αχρηστεύσει και ύστερα δέχτηκε επίθεση από το βρετανικό πεζικό που την περίμενε κρυμμένο πίσω από το ύψωμα του Αγίου Ιωάννη. Η Αυτοκρατορική Φρουρά, έχοντας υποστεί βαριές απώλειες από τους βομβαρδισμούς και τις επιθέσεις, υποχώρησε για πρώτη φορά, κάτι που προκάλεσε φοβερή σύγχυση στον γαλλικό στρατό. Ο Δούκας του Ουέλινγκτον κατάλαβε πως ήταν η κατάλληλη στιγμή για αντεπίθεση και κούνησε το καπέλο του, δίνοντας έτσι την εντολή στα στρατεύματά του να βαδίσουν εναντίον των γαλλικών γραμμών. Την υποχώρηση του γαλλικού στρατού κάλυψε η Παλιά Φρουρά η οποία σχηματίζοντας τετράγωνα, και με το σύνθημα "Η Φρουρά πεθαίνει, δεν παραδίνεται", καθυστέρησε το βρετανικό πεζικό και το πρωσικό ιππικό. Ωστόσο χάρη στην ενέργεια της Παλιάς Φρουράς ο γαλλικός στρατός απέφυγε την ολοκληρωτική σφαγή.

Κατάληψη του Πλανσενουά[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Αποσύνθεση του γαλλικού στρατού[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Μετά τη μάχη[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι νικητές εισέβαλαν στη Γαλλία και κατευθύνθηκαν προς το Παρίσι. Στις 24 Ιουνίου ο Ναπολέων παραιτήθηκε και ο Λουδοβίκος ΙΗ΄ επανήλθε στον θρόνο. Στις 3 Ιουλίου, στην τελευταία σύγκρουση των Ναπολεοντείων πολέμων, ο στρατάρχης Νταβού, υπουργός Πολέμου, νίκησε τον Μπλύχερ στο Ισσύ αλλά, μετά την παράδοση του αυτοκράτορα, εγκατέλειψε τον αγώνα. Ο Ναπολέων προσπάθησε να διαφύγει στη Νότιο Αμερική αλλά το αγγλικό πολεμικό ναυτικό είχε αποκλείσει τα γαλλικά λιμάνια. Τελικά παραδόθηκε στο αγγλικό πολεμικό πλοίο "Βελλεροφόντης" και εξορίστηκε στο νησί της Αγίας Ελένης, στον Ατλαντικό, όπου πέθανε το 1821. Στις 20 Νοεμβρίου υπεγράφη η Συνθήκη των Παρισίων. O Νεΰ καταδικάστηκε σε θάνατο από τη Βουλή των Ομοτίμων της Γαλλίας και τουφεκίστηκε.


Ιστορική σημασία του Βατερλώ[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Hofschröer, pp. 72–73
  2. Barbero 2005, σελίδες 75–76.
  3. Barbero 2005, σελ. 420.
  4. 4,0 4,1 .
  5. '''The Creevey papers : a selection from the correspondence & diaries of Thomas Creevey, M.P.,'', επιμ. Sir Herbert Maxwell, κεφ. x, σ. 236.
  6. The Battle of Waterloo, BBC. Ανακτήθηκε 3/12/2013
  7. Timeline: The Congress of Vienna, the Hundred Days, and Napoleon's Exile on St Helena, Center of Digital Initiatives, Brown University Library
  8. Hamilton-Williams 1993, σ.59.
  9. Chandler 1966, σσ.1016, 1017, 1093.
  10. Siborne 1990, σ.82.
  11. Hofschröer 2005, σσ.136–160.
  12. Longford 1971, σ.508.
  13. Longford 1971, σ.527.
  14. 14,0 14,1 Chesney 1907, σ.136.
  15. Barbero 2005, σ.75.
  16. Longford 1971, σ.485.
  17. Longford 1971, σ.484.
  18. Barbero 2005, σσ.75-76.
  19. Longford 1971, σ.486.
  20. Hofschröer 2005, σ.59.
  21. Barbero 2005, σ.80.
  22. Barbero 2005, σ.149.
  23. Parry 1900, σ.58.
  24. Barbero 2005, σσ.141,235.
  25. Barbero 2005, σσ.83–85.
  26. Barbero 2005, σ.91.
  27. Longford 1971, σσ.535,536.
  28. Barbero 2005, σ.141.
  29. Longford 1971, σ.547.
  30. Roberts 2001 σσ.163–166.
  31. Barbero 2005, σ.73.
  32. Roberts 2001, σ.xxxii.
  33. Longford 1971, σ.548.
  34. Bonaparte 1869, σ.292,293.
  35. Fletcher 1994 σ.20.
  36. Barbero 2005, σσ.95–98.
  37. Roberts 2005, σ.55.
  38. Wellesley, 1815.
  39. Fitchett 2006, κεφ. King-making Waterloo.
  40. Barbero 2005, σσ.113–114.
  41. Barbero 2005, σ.298.
  42. Π.χ. βλ. Longford 1971, σσ.552–554.
  43. Barbero 2005, σσ.305,306.
  44. Roberts 2005, σ.57.
  45. Barbero 2005, σ. 131.
  46. Hamilton-Williams 1993, σ. 286.
  47. Hamilton-Williams 1993, σ. 287.
  48. Barbero 2005, σ. 145.
  49. Barbero 2005, σ.165.
  50. Hamilton-Williams 1993, σσ. 289–293.
  51. Ιστοσελίδα του Ολλανδού ιστορικού Marco Bijl: 8militia.net. Eenens 1879, σσ. 14–30, 131–198. De Jongh, W.A.: Veldtocht van den Jare 1815, Historisch verhaal; στο De Nieuwe Militaire Spectator (Nijmegen 1866), σσ. 13–27.
  52. Αναφορά του Φαν Τσούιλεν, βλ. Bas 1909, σσ.338–339 (τ.3).
  53. Οι απώλεις της ταξιαρχίας ήταν πολύ βαριές: μια γαλλική ομοβροντία από απόσταση επαφής αποδεκάτισε το 7ο και 8ο Τάγμα Πολιτοφυλακής, σκοτώνοντας ή τραυματίζοντας τους περισσότερους αξιωματικούς τους. Ανάμεσα στους τραυματίες ήταν ο ταξίαρχος Μπίλαντ. Έτσι τα δύο αυτά τάγματα έχασαν με μιας τη διοικητική τους δομή. Οι συνολικές απώλειες της ταξιαρχίας τη μέρα της μάχης ήταν 800 νεκροί και τραυματίες (Hamilton-Williams 1993, σσ.310–311.
  54. Κάποιοι από τους στρατιώτες αυτούς πανικοβλήθηκαν και τράπηκαν σε φυγή, κάτι που δεν αποτελεί έκπληξη, δεδομένων των περιστάσεων (οι Βρεταννοί του 1/95ου Τάγματος, δεχόμενοι επίσης ισχυρή πίεση από τους Γάλλους, έπραξαν το ίδιο). Αντίθετα από ό,τι έχουν υποστηρίξει μερικοί ιστορικοί για ολοκληρωτική φυγή των Ολλανδών, ο συνταγματάρχης Φαν Τσούιλεν (Van Zuylen) κατάφερε να ανασυντάξει περίπου 400 άνδρες (σύμφωνα με δική του εκτίμηση) και να τους ετοιμάσει για συμμετοχή στην αντεπίθεση. βλ. Bas 1909, σσ.338–341 (τ.3), επίσης Hamilton-Williams 1993, σσ.293–295.
  55. Pawly 2001, σσ.37–43, βλ. επίσης τις επιστολές των στρατηγών Κεμπτ, Κάλβερτ κ.α. αξιωματικών (Glover 2004), οι οποίες είναι οι μόνες που ρίχνουν κάποιο φως στη δράση των ολλανδικών και βελγικών δυνάμεων.
  56. Hamilton-Williams 1993, σσ.296–297.
  57. 57,0 57,1 Barbero 2005, σσ.85–187.
  58. Barbero 2005, σ.188. Ο συνολικός αριθμός εφεδρειών ίσως ήταν 18 ίλες.
  59. Glover 2004, Letter 16: Frederick Stovin (ADC to Sir Thomas Picton)
  60. Siborne 1891, Letter 5, σσ.7–10.
  61. Barbero 2005, σ.426, σημ. 18.
  62. Siborne 1990, σσ.410,411.
  63. Houssaye 1900, σ.182.
  64. Barbero 2005, σσ.198–204.
  65. Barbero 2005, σ.211.
  66. Siborne 1990, σσ.425–426.
  67. Siborne 1891, Letter 35, σ. 69, Glover 2007, σ.59.
  68. Barbero 2005, σσ.219–223.
  69. Siborne 1990, σσ.329,349 (composition of brigades), σσ.422–424 (actions of brigades).
  70. Η πολύ αρνητική για τους Ολλανδούς και Βέλγους εικόνα που άφησε ο αυτόπτης Βρεταννός αξιωματικός William Siborne οπωσδήποτε αντανακλά τις επίσημες απόψεις τις βρεταννικής ηγεσίας, καθώς χρησιμοποίησε τις μαρτυρίες ανώτατων αξιωματικών τις οποίες είχε στην κατοχή του, όπως ο Άξμπριτζ. Ωστόσο η περιγραφή του ήταν και παραμένει ως σήμερα, κατά ένα μέρος της, έντονα αμφιλεγόμενη. Ο Ολλανδός ιστορικός, λοχαγός Willem Jan Knoop εξέδωσε λίγο αργότερα μια ημιεπίσημη ανασκευή των λεγομένων του Siborne, στο "Beschouwingen over Siborne's Geschiedenis van den oorlog van 1815 in Frankrijk en de Nederlanden" en wederlegging van de in dat werk voorkomende beschuldigingen tegen het Nederlandsche leger. Breda 1846; ανατύπωση 1847. Στην απάντησή του ο Knoop βασίστηκε στις μετά τη μάχη επίσημες αναφορές των Ολλανδών και όχι, όπως ο Siborne, σε ενθυμήσεις βετεράνων μαζεμμένες 20 χρόνια μετά το γεγονός. Πάντως η ανασκευή του Knoop δεν έγινε δεκτή από τον Siborne.
  71. Siborne 1891, Letters: 18, 26, 104.
  72. Siborne 1891, σ.38.
  73. Siborne 1990, σ.463.
  74. Siborne 1891, Letters 9, 18, 36.
  75. Ο όρος "αξιόμαχος" στο ιππικό εννοείτο ως συνδυασμός στρατιώτη και αλόγου, και οι δύο σε κατάσταση ικανή για να προσφέρουν υπηρεσία.
  76. Siborne 1891, σ.39.
  77. Hofschröer 1999, σ.122.
  78. Adkin 2001, σελ. 356.

Πηγές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Barbero, Alessandro (2005), The Battle: A New History of Waterloo, Atlantic Books, ISBN 1-84354-310-9
  • Bas, F de, and J. De T'Serclaes de Wommersom (1909), La campagne de 1815 aux Pays-Bas d'après les rapports officiels néerlandais. Tomes: I: Quatre-Bras. II: Waterloo. III: Annexes et notes. IV: supplément: cartes et plans, Bruxelles: Librairie Albert de Wit
  • Bonaparte, Napoleon (1869), "No. 22060", στο Polon, Henri; Dumaine, J., Correspondance de Napoléon Ier; publiée par ordre de l'empereur Napoléon III (1858) 28, σσ. 292, 293.
  • Chandler, David G. (1973), Campaigns of Napoleon, New York: Scribner, ISBN 0-02-523660-1
  • Chesney, Charles C. (1907), Waterloo Lectures: A Study Of The Campaign Of 1815, Longmans, Green, and Co, ISBN 1-4286-4988-3
  • Eenens, A.M (1879), Dissertation sur la participation des troupes des Pays-Bas a la campagne de 1815 en Belgique, στο: Societé royale des beaux arts et de litérature de Gand, Messager des Sciences Historiques, Gand: Vanderhaegen
  • Fitchett, W. H. (2006) [1897], "Chapter: King-making Waterloo", Deeds that Won the Empire. Historic Battle Scenes, London: John Murray (Project Gutenberg)
  • Fletcher, Ian (1994), Wellington's Foot Guards, 52 of Elite Series (εικονογραφημένη έκδ.), Osprey Publishing, ISBN 1-85532-392-3
  • Glover, G. (2004), Letters from the Battle of Waterloo: the unpublished correspondence by Allied officers from the Siborne papers, London: Greenhill, ISBN 978-1-85367-597-3
  • Hamilton-Williams, David (1993), Waterloo. New Perspectives. The Great Battle Reappraised, London: Arms & Armour Press, ISBN 0-471-05225-6
  • Hofschröer, Peter (1999), 1815: The Waterloo Campaign. The German Victory 2, London: Greenhill Books, ISBN 978-1-85367-368-9
  • Hofschröer, Peter (2005), Waterloo 1815: Quatre Bras and Ligny, London: Leo Cooper, ISBN 978-1-84415-168-4
  • Houssaye, Henri (1900), Waterloo (μτφρ. από τα γαλλικά), London
  • Longford, Elizabeth (1971), Wellington the Years of the Sword, London: Panther, ISBN 0-586-03548-6
  • Parry, D.H. (1900), "Waterloo", Battle of the nineteenth century 1, London: Cassell and Company, ανακτήθηκε 14/09/2007
  • Pawly, Ronald (2001), Wellington's Belgian Allies, Men at Arms 98. 1815, Osprey, σσ.37–43
  • Roberts, Andrew (2001), Napoleon and Wellington, London: Phoenix Press, ISBN 1-84212-480-3
  • Siborne, William (1990) [1844], The Waterloo Campaign (4 ed.), London: Greenhill Books, ISBN 1-85367-069-3
  • Wellesley, Arthur (1815), Wellington's Dispatches 19 June 1815, War Times Journal (Archives)
Στο λήμμα αυτό έχει ενσωματωθεί κείμενο από το λήμμα Battle of Waterloo της Αγγλόγλωσσης Βικιπαίδειας, η οποία διανέμεται υπό την GNU FDL και την CC-BY-SA 3.0. (ιστορικό/συντάκτες).