Λουκάς Νοταράς

Ο Λουκάς Νοταράς (απεβ. 3 ή 4 Ιουνίου 1453) υπήρξε ο τελευταίος Μέγας Δουξ της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Ο εν λόγω τίτλος κατά την περίοδο των Παλαιολόγων περιελάμβανε γενικευμένες αρμοδιότητες και ήταν εφάμιλλος αυτού του πρωθυπουργού σήμερα.

Βιογραφία

Καταγόταν από οικογένειά που είχε μετοικήσει στην Κωνσταντινούπολη από την Μονεμβασιά της Πελοποννήσου πριν περίπου 100 χρόνια. Είχε αποκτήσει σημαντική περιουσία μέσω του εμπορίου παστών ψαριών. Φ Αν και ενωτικός, ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Παλαιολόγος στην απέλπιδα προσπάθειά του να κατευνάσει την ανθενωτική πτέρυγα και να συμφιλιώσει τους θρησκευτικά διχασμένους Βυζαντινούς πριν την επικείμενη οθωμανική πολιορκία, πρότεινε τον διορισμό του στη θέση του Μέγα Δούκα, αξίωμα με ευρύτατες εξουσίες, οικονομικές, πολιτικές και στρατιωτικές, πρόταση που ο Νοταράς αποδέχτηκε. Ο διορισμός του απέτυχε να κατευνάσει τους ανθενωτικούς οι οποίοι είδαν την αποδοχή του ως εξαγορασθείσα προδοσία με αποτέλεσμα να αποκτήσει πλέον εχθρούς και στα δύο στρατόπεδα. Έλαβε μέρος στις διαπραγματεύσεις με τους απεσταλμένους του Πάπα και τον καρδινάλιο Ισίδωρο, αλλά και αυτοί αμφέβαλλαν για την ειλικρίνεια του. Όταν ο ηγέτης των ανθενωτικών Γεννάδιος αποσύρθηκε στο κελί της μονής του Παντοκράτορα, αφού θυροκόλλησε διακύρηξη με την οποία προειδοποιούσε το λαό για τα δεινά της Ένωσης των Εκκλησιών ο Λουκάς Νοταράς φέρεται να του έγραψε ότι η αντίδρασή του ήταν μάταιη, αλλά χωρίς αποτέλεσμα.

Πολιορκία Κωνσταντινούπολης (1453)

Κατά την πολιορκία της Κωνσταντινούπολης αναφέρεται ότι ο αυτοκράτορας του ανέθεσε την άμυνα του νοτιοδυτικού τομέα του θαλάσσιου τείχους, το οποίο σε αντίθεση με το το δυτικό (χερσαίο) και το βόρειο (θαλάσσιο του Κεράτιου) ήταν ήρεμο σε όλη τη διάρκεια της πολιορκίας. Κατά τον Φραντζή ήταν επικεφαλής μόνο ενός εφεδρικού τμήματος ιππέων και τοξοτών τηρούμενου στο βόρειο άκρο του δυτικού τείχους. Ενώ ενδεχομένως να είχε συυμετοχή και στο τμήμα που εξουδετέρωνε του υπονομοποιούς των πολιορκητών, υπό την καθοδήγηση του Γερμανού μηχανικού Γιοχάνες Γκράντ.

Μεταξύ αυτού και του διοικητή της άμυνας της πόλης Ιουστινιάνη σύντομα αναπτύχθηκε συγκρουσιακή σχέση λόγω (σύμφωνα με το Ιουστινιάνη) της άρνησης του Νοταρά να σπεύσει σε βοήθεια σε κρίσιμες φάσεις της μάχης, γεγονός που προκάλεσε την ιστορική έκρηξη θυμού του που συνοδεύτηκε από βαρείς χαρακτηρισμούς:

    “O traditor et che me tien che adesso non te scanna cum questo pugnal” Ω προδότη, δεν ξέρω τι με κρατεί και δεν σε σφάζω μ’ αυτό το μαχαίρι.    

Κατά μία άλλη εκδοχή το Ιουστινιάνης απαίτησε από τον Νοταρά να μετακινήσει τα κανόνια του, τα οποία φαίνεται να χρειαζόταν ο ίδιος και η παραπάνω διαφωνία να οφείλεται στην αντιπάθεια του αρχιεπίσκοπου Χίου Λεονάρδου προς το Νοταρά, ο οποίος και διασώζει το περιστατικό. Η προσωπική παρέμβαση του αυτοκράτορα σ' αυτήν αλλά και σε άλλες περιπτώσεις αποσόβησε τα χειρότερα αλλά οι σχέσεις των δύο αντρών παρέμειναν τεταμένες μέχρι τέλους (ο Ιουστινιάνης τραυματίστηκε θανάσιμα στη διάρκεια μάχης γύρω από ένα ρήγμα του τοίχους). Tην ημέρα της άλωσης συνελήφθη στο σπίτι του (Καρολίδης).

Μετά την Άλωση

Ενώ ακόμα οι αψιμαχίες συνεχίζονταν στη Κωνσταντινούπολη, ο Νοταράς εμφανίστηκε να συνοδεύει τον Μωάμεθ Β' στην περιήγησή του στο κέντρο της πόλης και ιδιαίτερα στην εκκλησία της Αγίας Σοφίας όπου και του ανακοινώθηκε από τον ίδιο το σουλτάνο ο διορισμός του ως διοικητή της πόλης με αυξημένες αρμοδιότητες (μάλιστα διέταξε και του καταβλήθηκαν 100 άσπρα ως δώρο για κάθε μέλος της οικογένειάς του). Ο σουλτάνος είχε από νωρίς μεριμνήσει για την προστασία της ζωής και της περιουσίας του, ενώ ο ίδιος αν και είχε τη δυνατότητα δεν επεδίωξε να διαφύγει. Στη διάρκεια της συνάντησής τους ο Νοταράς αποκάλυψε στο Μωάμεθ τη συνωμοτική δράση του φιλέλληνα (ή κατά άλλους χρηματιζόμενου) Μέγα Βεζύρη Κανταρλή Χαλήλ γεγονός που προκάλεσε την άμεση αποπομπή και εκτέλεσή του. Ενδεχομένως υπήρχαν ήδη υποψίες προς τον Χαλήλ πασά κατά το 1446 και απλά ο Μωάμεθ αφού ολοκληρώθηκε η κατάκτηση της Κωνσταντινούπολης βρήκε την ευκαιρία να εξοντώση τον παλιό και ισχυρό του αντίπαλο. Αναφέρεται ακόμα από τον Ασίκ πάσα Ζαντέ ότι ο Μέγας Δούκας Νοταράς, έστειλε στον Χαλήλ πασά δώρα (χρήματα) κρυμμένα μέσα σε ένα ψάρι.

Επίσης του ζητήθηκε κατάλογος όλων των Βυζαντινών ευγενών της Πόλης οι οποίοι κατόπιν σχετικής διαταγής περιήλθαν στα χέρια του Μωάμεθ. Την επομένη ο Νοταράς δέχτηκε την τιμητική επίσκεψη του σουλτάνου στην οικία του, όπου έγινε αποδέκτης των τυπικών βασιλικών τιμών εκ μέρους της οικογένειας καθ' οδόν προς τα αυτοκρατορικά ανάκτορα για τον εορτασμό των επινίκιων. Το ίδιο απόγευμα ο Νοταράς αποκεφαλίστηκε μαζί με τους δύο μεγαλύτερους γιους του. Kατά την επικρατέστερη άποψη αρνήθηκε να παραχωρήσει οικειοθελώς τον τρίτο και νεώτερο γιο του στο σουλτανικό χαρέμι κατόπιν σχετικής παραγγελίας του Μωάμεθ που προκλήθηκε από υπόδειξη λογω φθόνου προσωπικών αντίπαλων του Νοταρά, υπερβολική οινοποσία κατά τη διάρκεια της γιορτής, ή και τα δύο. Όλοι οι ευγενείς οι αναφερόμενοι στον κατάλογο που συνέταξε και παρέδωσε στον Μωάμεθ συνελήφθησαν ή εξαγοράστηκαν από τους δεσμώτες τους αντί χιλίων άσπρων και καρατομήθηκαν τα δε παιδιά τους μοιράστηκαν την τραγική τύχη των τριών γιων του Νοταρά.

Μια δεύτερη εκδοχή για την εκτέλεση του Νοταρά αναφέρει ο Βυζαντινός ιστορικός της εποχής Δούκας που μαζί με τον Βάρβαρο και τον Φραντζή (ο οποίος στο μοναδικό θεωρούμενο γνήσιο έργο του "Χρονικόν Minus" γενικά απέχει από οποιαδήποτε αιχμή κατά του Νοταρά πιθανόν χάριν ευγνωμοσύνης προς την κόρη του Άννα) είναι οι μόνες διαθέσιμες πηγές των γεγονότων από την Βυζαντινή πλευρά. Αναφέρει ότι ο Νοταράς ως διαχειριστής του αυτοκρατορικού ταμείου φρόντισε να αποκρύψει από τον Παλαιολόγο ένα σημαντικό ποσό χρημάτων με το οποίο προσπάθησε στη συνέχεια να εξαγοράσει την ευμένεια του Μωάμεθ παραδίδοντάς το στον σουλτάνο με την κατάληψη της πόλης. Η ενέργειά του δεν είχε τα αναμενόμενα αποτελέσματα αφού ο σουλτάνος θεώρησε την πράξη ως προδοσία προς τον αυθέντη του δεδομένου ότι τα αποκρυβέντα χρήματα που κανονικά θα διατίθονταν για την άμυνα της πόλης περιόρισαν σημαντικά τα ήδη πενιχρά μέσα άμυνάς της. Άλλοι μελετητές αμφισβητούν τα τυχόν ευγενή κίνητρα πίσω από την εκτέλεση του Νοταρά σημειώνοντας ότι ο Μωάμεθ στη προσωπική του διαδρομή ουδέποτε επέτρεψε στον εαυτό του αισθήματα ευγνωμοσύνης και σε κάθε περίπτωση δεν ήταν η προσωπικότητα που θα δεχόταν να μοιραστεί τη νίκη του με άλλα πρόσωπα σκιάζοντας τον θρίαμβό του.

Η τύχη της οικογένειας

Μετά την εκτέλεσή του η περιουσία του Νοταρά στη Κωνσταντινούπολη κατασχέθηκε και η σύζυγος του Παλαιολογίνα πουλήθηκε και πέθανε ως σκλάβα στον δρόμο για την Αδριανούπολη. Πριν τα γεγονότα δύο μέλη της οικογένειας είχαν καταφέρει να διαφύγουν με γενουατικά πλοία, η κόρη του Άννα και η θεία της, οι οποίες κατέληξαν στην Βενετία όπου ο Νοταράς είχε μεταφέρει πριν την άλωση το μεγαλύτερο μέρος της περιουσίας του. Γρήγορα έγιναν το κέντρο της αυξανόμενης Βυζαντινής παροικίας της πόλης διευκολύνοντας σημαίνοντες πρόσφυγες στις πρώτες ανάγκες τους ή πληρώνοντας λύτρα για την απελευθέρωσή τους όπως στη περίπτωση του Φραντζή.

Κρίσεις

Ο ιστορικός του Μωάμεθ του Πορθητή Κριτόβουλος ο Ίμβριος ο οποίος βεβαιώνει ότι πέθανε με αξιοπρέπεια και λεβεντιά, χωρίς να παρακαλέσει κανένα να σώσει τη ζωή του, γράφει επίσης αναφερόμενος στον Νοταρά ότι ήταν:

    «από τους σπουδαίους άντρες που ο σουλτάνος διάλεξε γιατί διέφεραν από τους άλλους εξαιτίας της γενιάς, της φρόνησης και της αρετής τους. Και μάλιστα τον Νοταρά, άνδρα από τους δυνατούς και σπουδαίους στη σύνεση, στον πλούτο, στην αρετή και στην πολιτική δύναμη. Τον υποδέχτηκε με τιμές και του μίλησε με καλοσύνη, για να δώσει ελπίδες σε αυτόν και στους άλλους που ήταν μαζί του. Λυπήθηκε για όσα έτυχαν σε αυτούς τους άνδρες και για τη δυστυχία που τους βρήκε. Κατανόησε πως από κακή τύχη βρέθηκαν σε αυτή τη θέση και είπε ότι σκέφτεται να τους αξιοποιήσει πολύ καλά. Ύστερα όμως εξαιτίας του φθόνου δεν έγινε τίποτα απ όλα αυτά... γιατί αυτός ο άνθρωπος ο Νοταράς ήταν ευσεβής, πιστός στο Θεό και διακρινόταν για τη σύνεσή του. Τους ξεπερνούσε όλους στη σοφία, διέθετε παρρησία γνώμης και ελευθερία ψυχής, ήταν ρωμαλέος, αγέρωχος και με ψυχική αγαθότητα σε όλες του τις πράξεις, γι αυτό και διατηρήθηκε στις θέσεις της πολιτείας, αποκτώντας μεγάλη πολιτική δύναμη δόξα και πλούτο...»    

Ο ιστορικός της Άλωσης Δούκας αναφέρει ότι: «Ο Μέγας Δούκας Λουκάς Νοταράς μαζί με πεντακόσιους άνδρες περιπολούσε εμψύχωνε τους στρατιώτες παντού όπου κι αν ήσαν, κι εντόπιζε αυτούς που παραμελούσαν το καθήκον τους. Καθημερινά συνέβαινε αυτό.» Επίσης διασώζει και τα λόγια του Νοταρά προς τα παιδιά του και τον γαμπρό του λίγο πριν τους αποκεφαλίσει ο δήμιος:

    «Που είναι ο βασιλιάς μας; Χθες δεν δολοφονήθηκε; Που είναι ο συμπέθερός μου και πατέρας σου, ο Μέγας Δομέστιχος; Που είναι ο Μέγας σταυλάρχης Παλαιολόγος με τους δύο γιους του; Δεν σφάχτηκαν χθες στον πόλεμο; Μακάρι να είχαμε πεθάνει κι εμείς μαζί τους. Ωστόσο και τούτη δω η ώρα είναι η κατάλληλη. Μην αμελούμε άλλο. Γιατί ποιος γνωρίζει τα όπλα του διαβόλου; Αν καθυστερήσουμε, μπορεί να χτυπηθούμε από τα δηλητηριασμένα βέλη του. Να, τώρα είναι η ευκαιρία. Να, ας πεθάνουμε κι εμείς στο όνομα Αυτού που σταυρώθηκε για το χατίρι μας, θανατώθηκε και αναστήθηκε, για να γευτούμε μαζί του τα αγαθά Του».    

Στο έργο του Γάλλου βυζαντινολόγου Γουσταύου Σλουμπερζέ αναφέρονται τα ακόλουθα για τον Λουκά Νοταρά και το μαρτυρικό του τέλος:

    «Στις διηγήσεις για το μαρτύριο του μεγάλου Δούκα από τον αρχιεπίσκοπο Λεονάρδο και των Πούσκουλο, βλέπουμε να υπάρχει η ίδια σφραγίδα της μεγάλης εχθρότητας (με τον Φραντζή), ακριβώς επειδή ο Νοταράς ήταν πάντοτε σθεναρά αντίθετος με την Ένωση των Εκκλησιών. Ο Λεονάρδος κατηγορεί τον παλιό του αντίπαλο ότι συκοφάντησε τον Χαλήλ πασά, που έδειξε πάντοτε φιλία προς τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο και πως είχε κακολογήσει επίσης τους Βενετούς και τους Γενουάτες. Όμως όλ' αυτά, λέει ο Pears, είναι απλά δυσφημιστικά λόγια, που βγαίνουν μέσα από τα έντονα πάθη των οπαδών της Ένωσης και συκοφαντίες που ο Λεονάρδος και ο Φραντζής δεν θα μπορούσαν να αποδείξουν.»    

Αξιοπιστία Μεγάλου Χρονικού Φραντζή

Ένα θέμα σχετικό με τις κατηγορίες που αποδόθηκαν στον Λουκά Νοταρά είναι η αξιοπιστία αυτών που προέρχονται από προσωπικούς του εχθρούς ή αντίζηλους. Κατά τον Σλουμπερζέ ο Γεώργιος Φραντζής φαίνεται να αντιπαθούσε τους αδελφούς του κυρίου του, Κωνσταντίνου Παλαιολόγου, τον Θεόδωρο και τον Δημήτριο, και να ζήλευε ιδιαίτερα το Μέγα Δούκα Λούκα Νοταρά, τον οποίο θεωρούσε αντίζηλο στην Αυλή και για τον οποίο ήταν συνεχώς άδικος. Το έργο του Φραντζή επιβιώνει πλέον σε δύο μορφές, ένα Χρονικό Μικρό που διαπραγματεύεται την περίοδο από το 1453 έως το 1477, δηλαδή την περίοδο που καλύπτει η ζωή του, και ένα Χρονικό Μεγάλο που εκθέτει ολόκληρη την ιστορία της οικογένειας των Παλαιολόγων και προσθέτει υλικό στο μικρό χρονικό. Κατά τους ειδικούς το μεγάλο χρονικό συντέθηκε τον επόμενο αιώνα από κάποιον Μακάριο Μελισσηνό. Είναι πιθανόν οι χαρακτηρισμοί για τις αιτίες που επιφύλαξαν ένα τόσο τραγικό τέλος στο Νοταρά, να από τον Μακάριο Μελισσηνό, που μπορεί να παρερμήνευσε τα κείμενα για λόγους πολιτικούς και γιατί είχε μεγάλη αντιπάθεια στους απογόνους της οικογένειας Νοταρά.

Επίσης μεταξύ αυτών που κατέγραψαν τους κώδικες του Μεγάλου Χρονικού, και ο γνωστός νοτάριος (συμβολαιογράφος) Ανδρέας Δαρμάριος από την Μονεμβασία, καθώς και ο Ιωάννης Δαρμάριος της ίδιας οικογένειας. Και οι δύο ανήκαν στην ακολουθία του Μακαρίου Μελισσινού. Είναι γνωστό ότι ο Ανδρέας συγκολλούσε άσχετα μεταξύ τους κομμάτια και δημιουργούσε αμφιβόλου υποστάσεως συγγραφές. Επειδή όμως οι παραποιήσεις γινόντουσαν συστηματικά, άλλος πρέπει να ήταν ο ιθύνων νους της υπόθεσης. Ακόμη, πρέπει να σημειωθεί ότι όλα τα χειρόγραφα γράφτηκαν στους τόπους που έζησε ο Μακάριος Μελισσηνός (Ισπανία, Νεάπολη Ιταλίας).

Πηγές

• Ιστορία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Α. Α. Βασίλιεφ. Τόμος Β', σελ 357-372. Μετάφραση Δημοσθένη Σαβράμη. Εκδοτικός Οργανισμός Πάπυρος. Αθήνα 1971
• Βασιλεύς ή Οικονόμος - Πολιτική εξουσία και ιδεολογία πριν την Άλωση. Κιουσοπούλου Τόνια. Εκδοση «Πόλις», Αθήνα 2007
• Τουρκοκρατούμενη Ελλάδα, Ιστορία της Ελλήνων 1453-1821 Σάθας Κων/νος, εκδ. «Λιβάνης», Αθήνα.
• Ιστορία του Ελληνικού έθνους. Τομος 6 σελ. 321-326 Κ. Παπαρηγοπουλος. Έκδοση 1955
• Η Άλωση της Κωνσταντινούπολης. Steven Ranciman.
• Κωνσταντίνος Παλαιολόγος Πολιορκία και Άλωσις της Κωνσταντινουπόλεως. Γουσταύος Σλουμπερζέ. Eκδόσεις Βεργίνα 1997.
• Eάλω η πόλις. Αποσπάσματα Μιχαήλ Δούκα και Γεωργίου Φραντζή, απόδοση στη νέα ελληνική από τους Ιωάννη Μελισσείδη και Αννίτα Ζαβολέα-Μελισσείδου. Εκδόσεις Βεργίνα 2002.