Μετάβαση στο περιεχόμενο

Παρακράτος

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Στη σύγχρονη Δύση, το κατεστημένο αποτελείται από την κυβέρνηση, τις τράπεζες, τις μεγάλες επιχειρήσεις, τους πολιτικούς, τα μέσα ενημέρωσης και την ακαδημαϊκή κοινότητα. Μελετητές σημειώνουν ότι το παρακράτος είναι η βάση πάνω στην οποία εδράζεται το κατεστημένο.[1][2]

Το παρακράτος ή βαθύ κράτος ή και κράτος εν κράτει είναι σύνολο παράνομων κρυφών μηχανισμών που στέκουν δίπλα στην πολιτική εξουσία, ή μέρος αυτής, και πράττουν ακολουθώντας εντολές της, ή και ανεξάρτητα, ώστε να χειραγωγείται η πολιτική ζωή μιας χώρας.[3] Γενικότερα, παρακράτος είναι σύνολα ανθρώπων ή μηχανισμών που ασκούν παράνομα εξουσία. Τέτοιες ομάδες συνήθως αναπτύσσονται και δρουν στην αστυνομία, τον στρατό και τις μυστικές υπηρεσίες.[4]

Συνήθως πρόκειται για ομάδες που αναλαμβάνουν να φέρουν σε πέρας ενέργειες που ένα κράτος δε θέλει να αναλάβει επίσημα (δολοφονίες, βασανιστήρια, καταστολή αντιφρονούντων, τρομοκρατία κ.λπ.).

Το παρακράτος αποτελείται από μη θεσμοθετημένες, σκιώδεις δομές εξουσίας ή ομάδες που δρουν είτε με την ανοχή είτε με τη συνεργασία του κράτους, αλλά εκτός των επίσημων μηχανισμών. Μπορεί να περιλαμβάνει μυστικές υπηρεσίες, ομάδες οργανωμένου εγκλήματος, φασιστικές / παραστρατιωτικές ομάδες κ.ά.

Προέλευση του όρου

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο όρος απαντάται για πρώτη φορά στη νεοσύστατη Τουρκική Δημοκρατία το 1923 ως «derin devlet», δηλαδή βαθύ κράτος. Ο ηγέτης της χώρας, Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ, προκειμένου να στεριώσει το νέο κράτος με βάση τις πεποιθήσεις του, πιστεύεται πως διαμόρφωσε ένα δίκτυο μυστικών υπηρεσιών, στρατιωτικών αξιωματούχων, αστυνόμων και διαφόρων άλλων ομάδων, το οποίο λειτουργούσε στα παρασκήνια του κράτους με σκοπό την καταστολή διαφόρων αντιφρονούντων ή ιδεολογιών που θεωρούνταν επικίνδυνα για τη χώρα, όπως ήταν το Ισλάμ, ο κουρδικός εθνικισμός και ο κομμουνισμός.[1]

Σχέση κράτους - παρακράτους

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η σχέση μεταξύ του βαθέος κράτους και του κράτους αντικατοπτρίζει τη δυναμική των παρακρατικών.

Οι περιπτώσεις στις οποίες το κράτος ανταγωνίζεται το παρακράτος είναι αυτές όπου τα κράτη διέπονται από το κράτος δικαίου. Εκεί δηλαδή όπου το παρακράτος μπορεί να θεωρηθεί ως απειλή για την νομιμότητα του πολιτεύματος, λειτουργώντας κρυφά για να επηρεάσει την πολιτική εκτός των επίσημων δομών. Αυτό οδηγεί σε κρατικές προσπάθειες να εξουδετερώσουν τον αντίκτυπο του παρακράτους.[5]

Σε άλλες περιπτώσεις (θολά ως προς το κράτος δικαίου, μη αναγνωρισμένα κράτη κ.τ.λ), οι σχέσεις μεταξύ κράτους - παρακράτους είναι πιο αόριστες. Εκεί, συχνά, το παρακράτος (συχνά στρατιωτικές, μυστικές ή γραφειοκρατικές ελίτ) δημιουργούν μία σχέση αλληλεξάρτησης με τους κρατικούς θεσμούς, συνδυάζοντας επίσημες και άτυπες δομές εξουσίας.[5][6]

Σε πιο αυταρχικά καθεστώτα, το βαθύ κράτος μπορεί να λειτουργήσει ως συνεργάτης του κράτους, χρησιμεύοντας ως εργαλείο για τη διατήρηση της τάξης ή την καταστολή της διαφωνίας, αξιοποιώντας αμοιβαία οφέλη με το κράτος για τη διατήρηση της επιρροής χωρίς να υπονομεύεται η επίσημη διακυβέρνηση.[6]

Παρακράτος στην Ελλάδα

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
«Όλοι Ναι», «Ψήφισε Ναι: Εκλογές: Πρόοδος, Βουλή, Ομαλότης», «Διά την Δημοκρατίαν Ψηφίζω». Τρία προπαγανδιστικά εξώφυλλα του κρατικού περιοδικού Ραδιοτηλεόραση για το δεύτερο δημοψήφισμα της Χούντας.

Κατά τον Παναγιώτη Τραϊανού, «Από την πρώτη στιγμή της ίδρυσης της Ελλάδας υπάρχει ένα οργανωμένο παρακράτος, που την ακολουθεί σα σκιά. Ένα παρακράτος, που ελέγχει τα πάντα μέσα σ' αυτήν. Ένα παρακράτος, που ξεκινάει από τους άμβωνες και τα στασίδια της εκκλησίας και μέσα από τις πιο απίθανες και ανίερες συμμαχίες καταλήγει στις πρεσβείες των λεγόμενων μεγάλων δυνάμεων. Ένα παρακράτος, που μέσα από υπόγειες διαδρομές συνδέει τα απίθανα και τα παράδοξα. Ένα παρακράτος, όπου τις άκρες του μπορείς να τις βρεις οπουδήποτε. Από ακροδεξιές παραεκκλησιαστικές οργανώσεις και ακροαριστερές τρομοκρατικές οργανώσεις μέχρι και τις κερκίδες γνωστών ποδοσφαιρικών ομάδων.»[2]

Στην Ελλάδα το παρακράτος λειτούργησε μετεμφυλιακά με βάση στελέχη του στρατού και της αστυνομίας, καθώς και ακροδεξιών ομάδων πολιτών που στήριζαν τις δεξιές κυβερνήσεις και έκαναν ποικίλες επεμβάσεις.

Μία από τις πιο γνωστές περιπτώσεις δράσης παρακράτους στην Ελλάδα ήταν η δολοφονία του βουλευτή της ΕΔΑ, Γρηγόρη Λαμπράκη, το 1963. Η δολοφονία του έδειξε την ισχύ του παρακράτους στις μετεμφυλιακές κυβερνήσεις Παπάγου και Καραμανλή. Κατευθυνόταν εν πολλοίς από τον Αντιστράτηγο Αλέξανδρο Νάτσινα, ιδρυτή και αρχηγό για δέκα χρόνια (1953-1963) της Κεντρικής Υπηρεσίας Πληροφοριών (ΚΥΠ), αλλά και του ΙΔΕΑ, της οργάνωσης που έλεγχε τις Ένοπλες Δυνάμεις. Και το αυτοκινητικό δυστύχημα με το οποίο έχασε τη ζωή του ο Αλέξανδρος Παναγούλης το 1976, και ενώ ετοιμαζόταν να προβεί σε αποκαλύψεις για τις σχέσεις κορυφαίων πολιτικών με τη Χούντα, οι ηγέτες της αντιπολίτευσης το απέδωσαν σε άλλη μία δολοφονία του παρακράτους.[7]

Επίσης, υπήρχε και η μυστηριώδης Κόκκινη Προβιά, το ελληνικό παρακλάδι του νατοϊκού Gladio, που διαλύθηκε από τον Ανδρέα Παπανδρέου τη δεκαετία του '80.[8]

Η στρατιωτική δικτατορία του 1967 είχε ως πρωτεργάτες στελέχη του στρατού που δραστηριοποιούνταν σε παρακρατικές οργανώσεις. Το στρατιωτικό παρακράτος έγινε τόσο ισχυρό που υποκατέστησε το κράτος.[1]

Παραδείγματα σε άλλες χώρες

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στη Λατινική Αμερική, κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου (στρατιωτικές δικτατορίες), παρακρατικές ομάδες βασάνιζαν και εκτελούσαν «αντιφρονούντες» με τη στήριξη ή την ανοχή των κρατών.[9][10]

Στην Ιταλία, στη δεκαετία του εβδομήντα, έδρασε η παρακρατική μασονική στοά Propaganda Due. Ανάμεσα στα μέλη της Propaganda Due ήταν οι Σίλβιο Μπερλουσκόνι, Μικέλε Σιντόνα, Ρομπέρτο Κάλβι, αλλά και πολλοί πολιτικοί, τραπεζίτες, στρατηγοί, αρχηγοί των μυστικών υπηρεσιών, επιχειρηματίες, δημοσιογράφοι και άλλοι. Σύμφωνα με το έγγραφο της στοάς με τίτλο «Σχέδιο Δημοκρατικής Αναγέννησης», προβλεπόταν χειραγώγηση των ΜΜΕ, περιορισμός της ισχύος των συνδικάτων, έλεγχος της Δικαιοσύνης και αναδιάρθρωση του πολιτικού συστήματος προς ένα πιο αυταρχικό μοντέλο. Αργότερα κάποιοι ισχυρίστηκαν ότι το σχέδιο αυτό έμοιαζε με την Ιταλία που οικοδόμησε ο Μπερλουσκόνι δεκαετίες αργότερα.[11]

Στην Τουρκία χρησιμοποιείται ο όρος «βαθύ κράτος» (τουρκικά: derin devlet) για τη διαπλοκή των Δυνάμεων Ασφαλείας, της Πολιτικής, της Δικαιοσύνης και της Δημόσιας Διοίκησης, με το οργανωμένο έγκλημα ή με πολιτικές αποκλίνουσες από τις επίσημες.[12][13]

Δείτε επίσης

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Παραπομπές

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
  1. 1 2 3 Ερατώ Νίκη Κορομία. Παρακράτος / Deep state: Οι σκιώδεις οντότητες των κρατών και οι δράσεις τους. odeth.eu. 06/01/2022. Ανακτήθηκε στις 24/10/2025.
  2. 1 2 Τραϊανού, Παναγιώτης (2005). Κράτος και παρακράτος. Αθήνα: Ωγυγία. ISBN 978-960-88671-5-4.
  3. ↑ «παρακράτος». Λεξικό της κοινής νεοελληνικής. Ανακτήθηκε στις 20 Σεπτεμβρίου 2015.
  4. ↑ «παρακράτος». Lexigram. Ανακτήθηκε στις 21 Σεπτεμβρίου 2015.
  5. 1 2 Unrecognized states: the struggle for sovereignty in the modern international system, Stacy Closson , Pål Kolstø , Lee J.M. Seymour & Nina Caspersen, 25 Απριλίου 2013
  6. 1 2 Sandra, Schruijer, (2020-09). «The Dynamics of Interorganizational Collaborative Relationships: Introduction» (στα αγγλικά). Administrative Sciences 10 (3). doi:10.3390/adm. ISSN 2076-3387. https://www.mdpi.com/2076-3387/10/3/53.
  7. ↑ «Το αυτοκινητιστικό δυστύχημα του Παναγούλη την Πρωτομαγιά του 1976. Σκοτώθηκε πριν αποκαλύψει σχέσεις πολιτικών με τη χούντα». www.mixanitouxronou.gr.
  8. ↑ Πετρίδης, Παύλος, επιμ. (2000). Εξουσία και παραεξουσία στην Ελλάδα 1957-1967: Απόρρητα ντοκουμέντα. Αθήνα: Προσκήνιο. ISBN 978-960-7057-60-0.
  9. ↑ «Operation Condor». CELS. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 26 Νοεμβρίου 2023. Ανακτήθηκε στις 25 Νοεμβρίου 2023.
  10. ↑ Tremlett, Giles (3 Σεπτεμβρίου 2020). «Operation Condor: the cold war conspiracy that terrorised South America». The Guardian. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 3 Σεπτεμβρίου 2020. Ανακτήθηκε στις 25 Νοεμβρίου 2023.
  11. ↑ Νατάσα Στασινού. Η λίστα της ντροπής: Το κρυφό «κράτος» των 962 επώνυμων που παραλίγο να διαλύσει την Ιταλία. naftemporiki.gr. 21 Μαΐου 2026. Ανακτήθηκε στις 22/05/2026.
  12. ↑ Freely, Maureen (May 2007). «Why they killed Hrant Dink». Index on Censorship 36 (2): 15–29. doi:10.1080/03064220701334477. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2014-10-06. https://web.archive.org/web/20141006140208/http://www.eurozine.com/articles/2007-06-06-freely-en.html. Ανακτήθηκε στις 2008-09-14. «The deep state is Turkish shorthand for a faceless clique inside the Turkish state that has, some claim, held the reins of real power throughout the republic's 84-year history. There are some who see it on a continuum with the shady networks that 'took care of business' (including, some believe, the Armenian business) in the last years of the Ottoman Empire. The deep state is held to be based in the army, but closely linked with the National Intelligence Service (MIT), the judiciary, and (since the 1960s) the mafia.».
  13. ↑ Jones, Gareth (20 Νοεμβρίου 2005). «Bombing throws spotlight on Turkey». Turkish Daily News. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 14 Ιανουαρίου 2013. Ανακτήθηκε στις 21 Δεκεμβρίου 2006. The 'deep state' consists of elements from the military, security and judicial establishments who, if need be, are ready to block or even oust a government that does not share their vision.

Βιβλιογραφία

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
Ανακτήθηκε από "https://el.wikipedia.org/w/index.php?title=Παρακράτος&oldid=11632241"