Οβελίσκος (τυπογραφία)

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση

Ο οβελίσκος (†) είναι ένα τυπογραφικό σύμβολο, που έχει τη μορφή σταυρού ή στιλέτου. Διεθνώς, είναι γνωστό ως dagger. Μια παραλλαγή του συμβόλου είναι ο διπλός οβελίσκος ‡ (double dagger), που μοιάζει με δύο σταυρούς (πάνω-κάτω).

Ο οβελίσκος και ο διπλός οβελίσκος σε ποικιλία γραμματοσειρών, όπου φαίνεται διαφορά μεταξύ τυποποιημένων και μη τυποποιημένων χαρακτήρων. Οι γραμματοσειρές από αριστερά προς τα δεξιά: DejaVu Serif, Times New Roman, LTC Remington Typewriter, Garamond, και Old English Text MT

Προέλευση ονόματος[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο όρος προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη ὀβελίσκος, που σημαίνει μικρός ὀβελός (σούβλα - οριζόντια γραμμή).[1][2] Αρχικά, χρησιμοποιήθηκαν τα σύμβολα - και ÷ από Αρχαίους Έλληνες μελετητές σαν σημεία σε χειρόγραφα.[3]

Χρήσεις[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο οβελίσκος χρησιμοποιείται συνήθως ως σημάδι υποσημείωσης ή παραπομπής, αν έχει ήδη χρησιμοποιηθεί ο αστερίσκος (*). Περεταίρω υποσημειώσεις μπορεί να σημειωθούν με άλλα σύμβολα, όπως ο διπλός οβελίσκος (‡), οι παράλληλες γραμμές (||) ή το σύμβολο της παραγράφου (¶ - pilcrow).[4] Στη σημερινή εποχή, συνηθίζεται στη βιβλιογραφία να χρησιμοποιείται ένας αυξανόμενα μεγάλος όγκος παραπομπών και υποσημειώσεων. Το γεγονός αυτό κάνει τη χρήση αυτών των συμβόλων μη λειτουργική, οπότε σταδιακά υποσκελίστηκε από τη βολικότερη χρήση των αριθμημένων παραπομπών. Μερικά κείμενα διατηρούν παράλληλα τη χρήση αστερίσκων και τους οβελίσκων ως σημεία υποσημειώσεων, των μεν για υποσημειώσεις μιας σελίδας, των δε για υποσημειώσεις τέλους.

  • Άλλη χρήση του οβελίσκου είναι η σήμανση θανάτου ενός φυσικού προσώπου,[4][5] όταν τοποθετείται πριν ή μετά του ονόματος ή της χρονολογίας θανάτου του (προφανώς λόγω του σχήματος, που μοιάζει με χριστιανικό σταυρό).[4][6][7][8] Σε αντιδιαστολή ο αστερίσκος συμβολίζει την χρονολογία γέννησης ενός φυσικού προσώπου.[4]
  • Κατ' εξαίρεση της προηγούμενης χρήσης, ο οβελίσκος μπορεί να προηγείται των ονομάτων εν ζωή προσώπων, όταν αυτά ανήκουν στον ιερό κλήρο.
  • Ευρύτατη χρήση του οβελίσκου γίνεται στα Μαθηματικά και ιδιαιτέρως στη Φυσική, όπου υποδηλώνει τον ερμιτιανό συζυγή ενός τελεστή. Για παράδειγμα ο Α ισούται με τον ερμιτιανό συζυγή του τελεστή Α. Ένας τελεστής λέγεται ερμιτιανός αν A = A. Μερικές φορές στα μαθηματικά, αυτός ο συμβολισμός μπορεί να αντικατασταθεί από τον αστερίσκο.[9]
  • Στη Χημεία, ο διπλός οβελίσκος χρησιμοποιείται στη χημική κινητική, για να υποδηλώσει ένα είδος μετάβασης κατάστασης.
  • Στη Βιολογία, ένας οβελίσκος προτάσσεται μιας ταξινομικής ομάδας, η οποία έχει εξαλειφθεί, ή ένα είδος ύλης έχει καταστραφεί.[5][10][11]
  • Στη ψυχολογική στατιστική, ο οβελίσκος υποδηλώνει, ότι η διαφορά δύο σχημάτων είναι αμεληταία κατά τον παράγοντα p < 0,05, ωστόσο θεωρείται μια "τάση", που αξίζει να σημειωθεί. Χρησιμοποιείται κοινώς για τιμές του παράγοντα p μεταξύ 0,05 και 0,1.
  • Στην καταλογογράφηση, χρησιμοποιείται ένας διπλό οβελίσκος για να οριοθετήσει τα υποπεδία MARC.
  • Στη σημειολογία του σκακιού, ο οβελίσκος συμβολίζει μια κίνηση, που απέφερε σαχ, ενώ ο διπλός οβελίσκος υποδηλώνει τη κίνηση ματ. Αυτή είναι μια πιο τυποποιημένη μορφή των κοινών συμβόλων "+" για το σαχ και "#" για το ματ.
  • Σε πολλά έργα, που γράφτηκαν πριν την εφεύρεση της τυπογραφίας, οι οβελίσκοι χρησιμοποιούνταν για να περικλείουν τμήματα κειμένων, που πιστεύονταν ως μη αυθεντικά.
  • Στη φιλολογία, ο οβελίσκος υποδηλώνει μια απαρχαιωμένη μορφή λέξης ή φράσης.
  • Επίσης, ο οβελίσκος χρησιμοποιείται στο αγγλικό λεξικό της Οξφόρδης, για να υποδηλώσει ορισμένες απαρχαιωμένες λέξεις.

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. Οβελίσκος στο Βικιλεξικό: https://el.wiktionary.org/wiki/%CE%BF%CE%B2%CE%B5%CE%BB%CE%AF%CF%83%CE%BA%CE%BF%CF%82
  2. «obelus». Oxford Dictionaries Online. April 2010. http://oxforddictionaries.com/definition/obelus?region=us. 
  3. Merriam-Webster's collegiate dictionary. Merriam-Webster, Inc. 2003, σελ. 855. ISBN 978-0-87779-809-5. http://books.google.com.ph/books?id=TAnheeIPcAEC&lpg=PA855&dq=obelos&pg=PA855#v=onepage&q&f=false. 
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Hoefler, Jonathan (4 June 2009). «House of Flying Reference Marks, or Quillon & Choil». Hoefler & Frere-Jones. http://www.typography.com/ask/showBlog.php?blogID=190. 
  5. 5,0 5,1 John D. Reynolds (2002). Handbook of fish biology and fisheries. Wiley-Blackwell, σελ. 108. ISBN 978-0-632-05412-1. http://books.google.com.ph/books?id=V0MWxaEaO00C&lpg=PA108&dq=dagger%20symbol%20extinction&pg=PA108#v=onepage&q&f=false. 
  6. Elizabeth Knowles (2006). Oxford dictionary of phrase and fable. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-920246-1. http://books.google.com.ph/books?id=r2KIvsLi-2kC&lpg=PT1104&dq=obelus%20dagger&pg=PT1104#v=onepage&q&f=false. 
  7. Alastair Campbell (2004). The digital designer's jargon buster. The Ilex Press Ltd, σελ. 84. ISBN 978-1-904705-35-2. http://books.google.com.ph/books?id=URyQM0btTbIC&lpg=PT87&dq=obelus%20dagger&pg=PT87#v=onepage&q&f=false. 
  8. John Lennard, επιμ. (2005). «Punctuation». The poetry handbook: a guide to reading poetry for pleasure and practical criticism. Oxford University Press, σελ. 140. ISBN 978-0-19-926538-1. http://books.google.com.ph/books?id=0eRtOqjNMxEC&lpg=PA140&dq=obelus%20death&pg=PA140#v=onepage&q&f=false. 
  9. Weisstein, Eric W., "Dagger" από το MathWorld.
  10. Colin Tudge (2000). «Conventions for Naming Taxa». The variety of life: a survey and a celebration of all the creatures that have ever lived. Oxford University Press, σελ. 93. ISBN 978-0-19-860426-6. http://books.google.com.ph/books?id=YW-2gnuU0L0C&lpg=PA93&dq=dagger%20symbol%20extinction&pg=PA93#v=onepage&q&f=false. 
  11. David L. Hull (1990). Science as a process: an evolutionary account of the social and conceptual development of science. University of Chicago Press, σελ. 254. ISBN 978-0-226-36051-5. http://books.google.com.ph/books?id=pMz_of-L4lYC&lpg=PA254&dq=dagger%20symbol%20extinction&pg=PA254#v=onepage&q&f=false.