Φουστανέλα

Η φουστανέλα ήταν παραδοσιακό ένδυμα των αντρών, των ποιμενικών κυρίως ομάδων, στα Βαλκάνια. Πρόκειται για μια κοντή πολύπτυχη λευκή φούστα. Κατασκευάζεται από πολλά ορθογώνια τρίγωνα τεμάχια υφάσματος, που ράβονται μεταξύ τους ίσιο με λοξό και μετά σουρώνονται στη μέση. Τις πιό πολλές φορές η φουστανέλα κατασκευάζεται σε δύο ξεχωριστά τμήματα και δένει στη μέση δεξιά και αριστερά. Το γεγονός ότι οι παλίοτερες φουστανέλες είχαν κορμί, ήταν λιγότερο πτυχωτές και μακριές ως τη μέση της γάμπας, κάνει πιο πιθανή την προέλευσή της από το πουκάμισο. Μέχρι την δεκαετία του 1890 φοριόταν και στην Ελλάδα, οπότε και αντικαταστήθηκε για λόγους μόδας από "τα φράγκικα", αυτό δηλαδή που σήμερα αποκαλούμε παντελόνι.

Η προέλευση της ονομασίας

Όπως αναφέρει η λαογράφος και ενδυματολόγος Ιωάννα Παπαντωνίου, το όνομά της το παίρνει από ένα ύφασμα, το οποίο στις ημέρες μας στην Ιταλία σημαίνει΄΄Fustagno΄΄, δηλαδή βαμβαβακερό ύφασμα -απ΄όπου το Fustana, με υποκοριστικό το Fustanella- που στην ουσία προέρχεται από μια πόλη της Αιγύπτου, το Φουστάτ, που είναι προάστιο του Καΐρου. Εκεί κατασκευαζόταν ένα είδος τζιν, ένα δίμητο χοντρό ανθεκτικό ύφασμα, το οποίο χρησιμοποιήται για πανιά στα καράβια, τις λεγόμενες ΄΄φούστες΄΄ Πάντως, η ενετική λέξη fustagno προήλθε από το υστερολατινικό fustaneum που ήταν λεξη κατασκευασμένη από τους Λατίνους για να αποδώσουν στη γλώσσα τους την ελληνιστική λέξη "ξύλινο", επειδή έτσι αποκοκαλούσαν οι Έλληνες το βαμβακερό και άλλα υφάσματα που χρησιμοποιούνταν για φορεσιές. (Το λατινικό fustaneum προήλθε συγκεκριμένα από τη λέξη fustis που σήμαινε ξύλο)

Η προέλευση της Φουστανέλας

Μελετητές αναφέρουν σχετικά με την φουστανέλα πως προέρχεται από μια σειρά αρχαίων ελληνικών ενδυμάτων, που έκαναν την εμφάνισή τους εκείνη την εποχή, όπως ο χιτώνας. Σε βυζαντινά όστρακα και αγγεία (κεραμική), πολεμιστές εμφανίζονται να φέρουν όπλα, φορώντας την βαριά πολύπτυχη φουστανέλα Ο Τσαρούχης θεωρούσε πως η καταγωγή της ήταν η Ινδία. Το λευκό ένδυμα των μαχαραγιάδων είναι κατασκευασμένο από βαμβακερή μουσελίνα και έχει φούστα από πολλά ισοσκελή τρίγωνα, προσαρμοσμένη σε μακρυμάνικο σταυρωτό μπούστο, που δένει στο πλάι. Οι φούστες που συντίθενται από ισοσκελή τρίγωνα είναι πολύ διαδεδομένες στην επαρχία Ράτζασταν στη Βορρειοδυτική Ινδία, σε άνδρες και γυναίκες και ονομάζονται ΄΄ghari΄΄. Στο παλάτι του Μαχαραγιά του Μπενάρες σώζεται σε ελεφαντόδοτο παράσταση με τελετουργική πομπή στις αρχές του 20ου αιώνα. Στην παράσταση δεσπόζουν οι σπαχήδες, που δίνουν την εντύπωση ότι φορούν στολή με φουστανέλα, παρόμοια με των Ελλήνων του 1821. Ένας τέτοιος συσχετισμός είναι δύσκολο να γίνει δεκτός, επειδή η βασικότερη μεταξύ τους διαφορά είναι η κοπή των τριγώνων. Στην Ελλάδα έχουμε ορθογώνια ανισοσκελή τρίγωνα που ενώνονται λοξό με ίσο (η υποτείνουσα του ενός τριγώνου με την κάθετη πλευρά του άλλου), για να μην ξεχειλώνει ο ποδόγυρος.

Κατά τον Αντώνιο Κεραμόπουλο, η φουστανέλα κατάγεται από το ρωμαΐκό στρατιωτικό ένδυμα: το συγκεκριμένο ένδυμα φοριόταν από τους εκάστοτε μισθοφόρους των Ρωμαίων στον χώρο της Ηπείρου. Από ενδυματολογική άποψη, αν αφαιρεθούν τα πολύ νεώτερα επίρραφα χρυσοκεντήματα από εξαρτήματα όπως τα γιλέκα και οι περικνημίδες, μένει ένα μεσαιωνικό ευρωπαϊκό ένδυμα. Στο αρχαιολογικό μουσείο της Επιδαύρου εκτίθεται ακέφαλο άγαλμα ρωμαίου αξιωματούχου, όπου φαίνεται καθαρά ότι φοράει μία φούστα πάνω από κοντό χιτώνα.

Εικόνες

• 

  Ολόσωμο πορτραίτο του Βασιλιά Όθωνα με φουστανέλα. Έργο του Νικηφόρου Λύτρα.

• 

  Ρομαντικός πίνακας του Όθωνα με φουστανέλα.

• 

  Ο Όθων με φουστανέλα.

• 

  Eπίσημο πορτραίτο του Όθωνα με φουστανέλα την περίοδο της Αντιβασιλείας.

• 

  Έλληνας των Ιωαννίνων, έργο του Louis Dupre.

• 

  Ο Δημήτρης Μαυρομιχάλης, έργο του Louis Dupre.

• 

  Ο Βασίλης Γούδας - Υπασπιστής του Μάρκου Μπότσαρη, έργο του Louis Dupre.

• 

  Παλικάρι της Σελλαϊδας, έργο του Louis Dupre.

• 

  Άντρας με φορεσιά φουστανέλα σε επιστολικό δελτάριο των αρχών του 20ου αι.

• 

  Ασπρόμαυρη φωτογραφία άντρα με φορεσιά φουστανέλα σε επιστολικό δελτάριο των αρχών του 20ου αι.

• 

  Ασπρόμαυρη φωτογραφία άντρα με φορεσιά φουστανέλα σε επιστολικό δελτάριο των αρχών του 20ου αι.

• 

  Ασπρόμαυρη φωτογραφία άντρα με φορεσιά φουστανέλα σε επιστολικό δελτάριο των αρχών του 20ου αι.

• 

  Άντρας με φορεσιά φουστανέλα σε επιστολικό δελτάριο των αρχών του 20ου αι.

• 

  Ασπρόμαυρη φωτογραφία αγοριού με φορεσιά φουστανέλα σε επιστολικό δελτάριο των αρχών του 20ου αι.

• 

  Αγόρι με φορεσιά φουστανέλα σε επιστολικό δελτάριο των αρχών του 20ου αι.

• 

  Αγόρια με φορεσιά φουστανέλα σε επιστολικό δελτάριο των αρχών του 20ου αι.

• 

  Ο Αλέξιος Στριφτόμπολας σε επιστολικό δελτάριο των αρχών του 20ου αι.

Προτεινόμενη βιβλιογραφία

• Κωνσταντίνα Μπάδα, H παράδοση στη διαδικασία της ιστορικής διαπραγμάτευσης της εθνικής και τοπικής ταυτότητας. H περίπτωση της φουστανέλας, Eθνολογία 4 (1995), σ. 127 - 150.
• Κ. Ρωμαίος, Η αρχαία καταγωγή της νεοελληνικής φουστανέλλας, ΄΄Λαβύρινθος΄΄΄1(1972-73),σελ.162-174
• Α. Κεραμόπουλος,Η φουστανέλλα, Λαογραφία 15 (1953-1954),σελ.238-243
• Λουκία Δρούλια, Οι ενδυματολογικές μεταλλαγές στα χρόνια της εθνικής διαμόρφωσης του νέου Ελληνισμού, στο: Ο Ρομαντισμός στην Ελλάδα-Επισημονικό Συμπόσιο (12-13 Νοεμβρίου 1999), εκδ.Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πόλιτισμού και Γενικής Παιδείας(Σχολή Μωραΐτη), Αθήνα, 2001, σελ.127-145
• Ιωάννα Παπαντωνίου, Νεοελληνικές φορεσιές, στο:΄΄Ελληνικές ενδυμασίες΄΄, Επτά Ημέρες της Καθημερινής, 30/01/2000, σελ.26-31
• Ιωάννα Παπαντωνίου, Η Ελληνική ενδυμασία. Από την αρχαιότητα ως τις αρχές του 20ου αιώνα, εκδ. Εμπορική Τράπεζα της Ελλάδος, Αθήνα, 2000, σελ.205-225
• Ηλίας Πετρόπουλος, Η φουστανέλα, Αθήνα 1987

Εξωτερικές συνδέσεις

Ψηφιακό αρχείο ΕΡΤ

• ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΑΪΚΗ ΦΟΡΕΣΙΑ ΚΑΙ ΚΟΣΜΗΜΑ (Αρχείο ντοκιμαντέρ της ΕΡΤ)