Ο Ιντιάνα Τζόουνς και Η Τελευταία Σταυροφορία

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση
Ο Ιντιάνα Τζόουνς και Η Τελευταία Σταυροφορία
Indiana Jones and the Last Crusade poster.jpg
Σκηνοθεσία Στίβεν Σπίλμπεργκ
Παραγωγή Paramount Pictures
Σενάριο Τζέφρεϊ Μπόαμ
Πρωταγωνιστές Χάρισον Φορντ
Σον Κόνερι
Άλισον Ντούντι
Τζούλιαν Γκλόβερ
Ρίβερ Φίνιξ
Ντένολμ Έλιοτ
Τζον Ρις-Ντέιβις
Πρώτη προβολή Country flag 24 Μαίου 1989
Country flag 18 Οκτωβρίου 1989
Μουσική Τζον Γουίλιαμς
Διάρκεια 127 λεπτά
Γλώσσα αγγλικά
Σελίδα IMDb
Σελίδα Cine.gr

Ο Ιντιάνα Τζόουνς και Η Τελευταία Σταυροφορία (αγγλικά: Indiana Jones and the Last Crusade) είναι αμερικανική περιπέτεια παραγωγής 1989 σε σκηνοθεσία Στίβεν Σπίλμπεργκ και παραγωγή Τζορτζ Λούκας. Είναι η τρίτη ταινία της σειράς ταινιών Ιντιάνα Τζόουνς με τον Χάρισον Φορντ ξανά στον ομώνυμο ρόλο και τον Σον Κόνερι να υποδύεται τον πατέρα του. Στην ταινία επίσης συμμετέχουν οι Άλισον Ντούντι, Τζούλιαν Γκλόβερ και Ρίβερ Φίνιξ ενώ οι Ντένολμ Έλιοτ και Τζον Ρις-Ντέιβις επαναλαμβάνουν τους ρόλους τους από την πρώτη ταινία Οι Κυνηγοί της Χαμένης Κιβωτού (Raiders of the Lost Ark). Η ταινία τοποθετείται στο 1938 και ο Ιντιάνα Τζόουνς ψάχνει τον πατέρα του, έναν επιστήμονα με πολλές γνώσεις για το Άγιο Δισκοπότηρο, που οι Ναζί έχουν απαγάγει.

Μετά την όχι και τόσο θερμή αποδοχή του σκοτεινού Ιντιάνα Τζόουνς και Ο Ναός του Χαμένου Θησαυρού (Indiana Jones and the Temple of Doom), ο Σπίλμπεργκ θέλησε να αποζημιώσει ολοκληρώνοντας την τριλογία με μια ταινία λιγότερο σκοτεινή και πιο κοντά στον τόνο της πρώτης ταινίας.

Η ταινία κυκλοφόρησε 24 Μαϊου του 1989, απέσπασε κυρίως θετικά σχόλια από τους κριτικούς, έγινε μεγάλη εισπρακτική επιτυχία και έλαβε τρεις υποψηφιότητες για Όσκαρ, κερδίζοντας ένα.

Πλοκή[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το 1912, ο 13χρονος Ιντιάνα Τζόουνς ανακαλύπτει σε μια σπηλιά μια ομάδα τυμβωρύχων που βρήκαν έναν διακοσμητικό σταυρό που ανήκε στον Φρασνσίσκο Βάσκεζ ντε Κορονάντο Λουχάν. Κλέβει το σταυρό και καθώς αυτοί τον κυνηγάνε, κρύβεται σε ένα τραίνο. Αν και καταφέρνει να αποδράσει, οι τυμβωρύχοι ειδοποιούν τον σερίφη και ο Ιντιάνα αναγκάζεται να δώσει το σταυρό πίσω. Εν τω μεταξύ, ο πατέρας του, Χένρι Τζόουνς, συνεχίζει την έρευνά του σχετικά με το Άγιο Δισκοπότηρο, κρατώντας λεπτομερείς σημειώσεις στο ημερολόγιό του. Ο αρχηγός των πληρωμένων ληστών, ο οποίος είναι ντυμένος όπως ο ενήλικος Ιντιάνα και εντυπωσιασμένος με την προσπάθειά του να κλέψει το σταυρό, του χαρίζει το καπέλο του και του δίνει κάποια ενθαρρυντικά λόγια. Το 1938, ο Ιντιάνα παίρνει τελικά το σταυρό από τους κλέφτες και τον δωρίζει στο μουσείο του Μάρκους Μπρόντι.

Ο Ιντιάνα γνωρίζεται με τον πλούσιο Γουόλτερ Ντόνοβαν, ο οποίος τον πληροφορεί ότι ο πατέρας του εξαφανίστηκε ψάχνοντας το Άγιο Δισκοπότηρο, χρησιμοποιώντας μια πέτρινη πλάκα σαν οδηγό του. Ο Ιντιάνα λαμβάνει ένα πακέτο το οποίο περιέχει το ημερολόγιο του πατέρα του. Συνειδητοποιώντας ότι ο πατέρας του δε θα του το έστελνε εκτός κι αν είχε μπέξει, μαζί με τον Μάρκους ταξιδεύουν μέχρι τη Βενετία όπου συναντούν τη συνάδερφο του Χένρι, τη δόκτωρα Έλσα Σνάιντερ. Οι Ιντιάνα και Έλσα ανακαλύπτουν κατακόμβες κάτω από τη βιβλιοθήκη που εθεάθη τελευταία φορά ο Χένρι και βρίσκουν τον τάφο του Σερ Ρίτσαρντ, ενός ιππότη της Πρώτης Σταυροφορίας, μαζί με μια ολοκληρωμένη εκδοχή της πέτρινης πλάκας που χρησιμοποιούσε ο Χένρι. Φεύγουν καθώς οι κατακόμβες γεμίζουν με φλόγες από την Αδελφότητα του Σταυροειδή Ξίφους, μια μυστική οργάνωση. Η Αδελφότητα τρέχει να τους πιάσει και αυτοί δραπετεύουν με ένα χάκερ κραφτ. Έτσι ξεκινάει ένα κυνηγητό που καταλήγει με τον αρχηγό της οργάνωσης, Καζίμ, να πιάνεται αιχμάλωτος από τον Ιντιάνα. Αφού ο Ιντιάνα τον πείθει για τις προθέσεις τους, ο Καζίμ εξηγεί ότι η Αδελφότητα προστατεύει το Δισκοπότηρο από αυτούς που έχουν σατανικές προθέσεις και ότι ο Χένρι βρίσκεται στο Κάστρο Γκρανγουάλντ στα σύνορα Αυστρίας-Γερμανίας.

Ο Ιντιάνα διεισδύει μέσα στο κάστρο και βρίσκει τον πατέρα του αλλά μαθαίνει ότι οι Έλσα και Ντόνοβαν δουλεύουν για τους Ναζί, ελπίζοντας ότι ο Ιντιάνα θα ανακαλύψει το Δισκοπότηρο. Οι Ναζί αιχμαλωτίζουν τον Μάρκους, ο οποίος είχε ταξιδέψει στο Ισκεντρούν του Χατάι. Οι Ιντιάνα και Χένρι καταφέρνουν να αποδράσουν παίρνοντας μαζί τους το ημερολόγιο από την Έλσα. Πηγαίνουν στο Χατάι όπου συναντούν το Σάλλα και μαθαίνουν για την απαγωγή του Μάρκους και ότι οι Ναζί ήδη πηγαίνουν στην τοποθεσία του Δισκοπότηρου. Με τη βοηθεια της Αδελφότητας, στήνουν ενέδρα στους Ναζί και σώζουν τον Μάρκους. Οι Ντόνοβαν και Έλσα πηγαίνουν στο Φαράγγι του Μισοφέγγαρου, την τοποθεσία του Δισκοπότηρου.

Οι Ιντιάνα, Χένρι, Μάρκους και Σάλλα κατευθύνονται στο Φαράγγι και βρίσκουν τους Ναζί να μην μπορούν να περάσουν τις παγίδες. Αφού τους ανακαλύπτουν οι Ναζί, ο Ντόνοβαν πυροβολεί το Χένρι, τραυματίζοντάς τον σοβαρά και αναγκάζει τον Ιντιάνα να περάσει τις παγίδες χρησιμοποιώντας τις πληροφορίες από το ημερολόγιο του πατέρα του. Ο Ντόνοβαν και Έλσα τον ακολουθούν. Ο Ιντιάνα τα καταφέρνει και μπαίνει στο δωμάτιο όπου βρίσκει τον τελευταίο Ιππότη, ο οποίος παρέμεινε ζωντανός χάρη στη δύναμη του Δισκοπότηρου. Μέσα από αμέτρητα δισκοπότηρα, η Έλσα επιλέγει ένα χρυσό γεμάτο κοσμήματα δισκοπότηρο και το δίνει στο Ντόνοβαν. Όταν αυτός πίνει, πολύ γρήγορα αρχίζει να αποσυντίθεται και να γίνεται σκόνη. Ο Ιντιάνα, συνειδητοποιώντας ότι το Δισκοπότηρο θα είναι ενός ταπεινού ξυλουργού, διαλέγει το ξύλινο δοχείο και γρήγορα το πηγαίνει στον πατέρα του και θεραπεύει τις πληγές του. Καθώς ετοιμάζονται να φύγουν ο Ιππότης τους προειδοποιεί να μην πάρουν το Δισκοπότηρο μαζί τους αλλα η Έλσα δεν τον ακούει και ο ναός αρχίζει να γκρεμίζεται. Η Έλσα πέφτει στο κενό και οι υπόλοιποι καταφέρνουν να σωθούν. Οι τέσσερίς τους φεύγουν από το φαράγγι και χάνονται στο ηλιοβασίλεμα.

Ηθοποιοί και Χαρακτήρες[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Παραγωγή[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Πρώτα στάδια[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι Τζορτζ Λούκας και Στίβεν Σπίλμπεργκ είχαν την πρόθεση να κάνουν μια τριλογία του Ιντιάνα Τζόουνς από την αρχή όταν ο Λούκας είπε στον Σπίλμπεργκ την ιδέα του. Μετά τα αρνητικά σχόλια της δεύτερης ταινίας Ο Ναός του Χαμένου Θησαυρού, ο Σπίλμπεργκ ήθελε να ολοκληρώσει την τριλογία όπως είχε υποσχθεί στον Λούκας και για να αποζημιώσει το κοινό.[1] Και οι δύο θέλησαν να αναζωογονήσουν τη σειρά ταινιών δίνοντας στην τρίτη ταινία το πνεύμα και τον τόνο της πρώτης Οι Κυνηγοί της Χαμένης Κιβωτού.

Ο Λούκας αρχικά πρότεινε το Άγιο Δισκοπότηρο σαν ιδέα για τον πρόλογο της ταινίας ο οποίος θα διαδραματιζόταν στη Σκωτία και το υπόλοιπο μέρος της ταινίας θα είχε ένα ξεχωριστό αντικείμενο σαν κύρια πλοκή. Στον Σπίλμπεργκ δεν άρεσε η ιδέα[2], ακόμα και όταν ο Λούκας πρότεινε να δώσουν στο Δισκοπότηρο θεραπευτικές ιδιότητες και την ικανότητα να δίνει αιώνια ζωή. Το Σεπτέμβριο του 1984 ο Λούκας ολοκλήρωσε ένα 8σέλιδο προσχέδιο με τον Ιντιάνα Τζόουνς να μάχεται με ένα φάντασμα στη Σκωτία πριν ανακαλύψει το Συντριβάνι της Νεότητας στην Αφρική.[3]

Προσέλαβαν τον Κρις Κολόμπους να γράψει το σενάριο. Στο πρώτο του προσχέδιο άλλαξε την κύρια πλοκή σε έναν Κήπο των Αθάνατων Ροδάκινων. Η ιστορία ξεκινούσε το 1937 με τον Ιντιάνα να δίνει μάχη με το δολοφονικό φάντασμα Βαρώνο Σέιμους Σίγκροβ τον 3ο στη Σκωτία. Ο Ιντιάνα θα συνέχιζε ταξιδεύοντας στη Μοζαμβίκη για να βοηθήσει τη Δόκτωρ Κλαιρ Κλάρκι, η οποία ανακάλυψε έναν πυγμαίο. Οι Ναζί απαγάγουν τον πυγμαίο και οι Ιντιάνα και Κλάρκι μαζί με τον Σκράγκι Μπρίερ, έναν παλιό φίλο του Ιντιάνα, θα τον έπαιρναν πίσω. Ο Ιντιάνα θα σκοτωνόταν αλλά θα ανασταινόταν από τον Βασιλιά Μαϊμού. Άλλοι χαρακτήρες ήταν μια καννιβαλιστική φυλή, ο Ναζί Γκάτενμπεργκ που έχει ένα μηχανικό χέρι, η Μπέτσι, μια μαθήτρια τρελά ερωτευμένη με τον Ιντιάνα και ένας πειρατής με το όνομα Κεζούρ, ο οποίος πεθαίνει όταν τρώει ένα ροδάκινο επειδή δεν είχε αγνή καρδιά.[3]

Το δεύτερο προσχέδιο του Κολόμπους που παρέδωσε τον Αύγουστο του 1985, δεν περιλάμβανε την Μπέτσι και εισήγαγε έναν νέο χαρακτήρα, τον Ντας, έναν ιδιοκτήτη μπαρ που δούλευε για τους Ναζί και το Βασιλιά Μαϊμού σαν τον κύριο κακό. Ο Βασιλιάς αναγκάζει τον Ιντιάνα και τον Ντας να παίξουν σκάκι με αληθινούς ανθρώπους και αυτός που θα χάσει θα πεθάνει. Στη συνέχεια ο Ιντιάνα δίνει μάχη με τους νεκρούς, καταστρέφει το Βασιλιά και παντρεύεται την Κλαιρ.[3] Τελικά οι Σπίλμπεργκ και Λούκας δεν προχώρησαν με το Βασιλιά Μαϊμού και βρήκαν το σενάριο γελοίο.

Χωρίς σενάριο πλέον, ο Σπίλμπεργκ πρότεινε σαν νέο χαρακτήρα τον πατέρα του Ιντιάνα. Ο Λούκας δεν ήταν και πολύ σίγουρος καθώς πίστευε ότι ο Δισκοπότηρο έπρεπε να είναι το κεντρικό μέρος της ιστορίας αλλά ο Σπίλμπεργκ τον έπεισε ότι η σχέση πατέρα-γιου θα ήταν μια πολύ καλή μεταφορά στην αναζήτηση του Ιντιάνα για το Δισκοπότηρο. Ο Σπίλμπεργκ προσέλαβε τον Μένο Μέιχες να γράψει το καινούριο σενάριο, το οποίο παρέδωσε 10 μήνες μετά. Στο σενάριό του ο Ιντιάνα ψάχνει τον πατέρα του και στην πορεία συναντά μια καλόγρια με το όνομα Σαντάλ. Ο Ιντιάνα ταξιδεύει στη Βενετία, παίρνει το Όριεντ Εξπρές για την Κωνσταντινούπολη και συνεχίζει για την Πέτρα Ιορδανίας όπου συναντά το Σάλλα και ξαναβρίσκει τον πατέρα του. Προς το φινάλε οι Ναζί ακουμπούν το Δισκοπότηρο και εκρήγνυνται ενώ όταν το ακουμπάει ο Χένρι μια σκάλα προς τον παράδεισο σηκώνεται. Η Σαντάλ επιλέγει να μείνει στη Γη και παντρεύεται τον Ιντιάνα. Σε ένα άλλο προσχέδιο, ο Ιντιάνα βρίσκει τον πατέρα του στο Κρακ των Ιπποτών, ο αρχηγός των Ναζί είναι γυναίκα με το όνομα Γκρέτα βον Γκριμ και ο Ιντιάνα παλεύει με ένα φάντασμα. Ο πρόλογος και στα δύο προσχεδια βρίσκει τον Ιντιάνα στο Μεξικό να ψάχνει για τη Μάσκα του Μοντεζούμα με έναν άντρα που έχει γορίλες για κατοικίδια.[3]

Ο Σπίλμπεργκ πρότεινε τον Τζέφρεϊ Μπόαμ να γράψει το επόμενο σενάριο. Ο Μπόαμ ξόδεψε δύο εβδομάδες δουλεύοντας την ιστορία με τον Λούκας. Πρότεινε ο Ιντιάνα να βρίσκει τον πατέρα του στη μέση της ιστορίας. Στο πρώτο προσχέδιο του Μπόαμ το Σεπτέμβριο του 1987, η ταινία τοποθετείται στο 1939. Ο πρόλογος θέλει τον Ιντιάνα να ψάχνει ένα αντικείμενο των Αζτέκων για έναν καθηγητή στο Μεξικό. Ο αρχηγός της Αδελφότητας του Σταυροειδή Ξίφους είναι ο Κεμάλ, ένας μυστικός πράκτορας που συμμαχεί με τους Ναζί επειδή θέλει το Δισκοπότηρο για τη δόξα της χώρας του, τη Χατάη. Πυροβολεί τον Χένρι και πίνει από το λάθος Δισκοπότηρο ενώ ο Ιππότης του Δισκοπότηρου παλεύει με τον Ιντιάνα.[3]

Το Φεβρουάριο του 1988 ο Μπόαμ έκανε αρκετές αλλαγές στο σενάριο χρησιμοποιώντας τις κωμικές προτάσεις που έκανε ο Κόνερι. Περιείχε τον πρόλογο που τελικά χρησιμοποιήθηκε. Ο Λούκας έπρεπε να πείσει τον Σπίλμπεργκ να δείξουν τον Ιντιάνα σε νεαρή ηλικία.[4] Ο Σπίλμπεργκ σε μια εκδοχή του ήθελε τη μητέρα του Ιντιάνα, Μάργκαρετ, να αποθαρρύνει τον Ιντιάνα όταν επιστρέφει σπίτι με το Σταυρό ενώ ο πατέρας του δέχεται ένα τηλεφώνημα. Ο Γουόλτερ Τσάντλερ, του Ιδρύματος Τσάντλερ εμφανιζόταν αλλά όχι σαν ο κύριος κακός. Η Έλσα πυροβολούσε το Χένρι, μετά πέθαινε πίνοντας από το λάθος Δισκοπότηρο και ο Ιντιάνα έσωζε τον πατέρα του. Ο Τομ Στόπαρντ έκανε σεναριακές αλλαγές το Μάιο του 1988, τελειοποιώντας τους διαλόγους. Ο Στόπαρντ άλλαξε το όνομα του Κεμάλ σε Καζίμ και του Τσάντλερ σε Ντόνοβαν και έβαλε τον Ντόνοβαν να πυροβολεί τον Χένρι.[5]

Κάστινγκ[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο Χάρισον Φορντ πρότεινε το Ρίβερ Φίνιξ να ερμηνεύσει το ρόλο σε νεαρή ηλικία. Όταν περιέγαφε το πως προετοιμάστηκε για το ρόλο του, ο Φίνιξ εξήγησε ότι δεν βασίστηκε στον χαρακτήρα Ιντιάνα Τζόουνς αλλά στον Χάρισον Φορντ. Για το ρόλο του Χένρι Τζόουνς, ο Σπίλμπεργκ από την αρχή ήθελε τον Σον Κόνερι. Αν ο Κόνερι δε δεχόταν να παίξει οι Γκρέγκορι Πεκ και Γιον Πέρτγουι ήταν οι εναλλακτικές επιλογές. Λίγο πριν ξεκινήσουν τα γυρίσματα ο Ντένολμ Έλιοτ ανακάλυψε ότι πάσχει από aids και ήταν σοβαρά άρρωστος αρκετές μέρες κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων. Απεβίωσε τον Οκτώβριο του 1992 σε ηλικία 70 ετών. Ο Κεβόρκ Μαλίκιαν έχασε το ρόλο του Σάλλα στο Οι Κυνηγοί της Χαμένης Κιβωτού από τον Τζον Ρις-Ντέιβις αλλά ο Σπίλπμεργκ τον θυμήθηκε και του έδωσε το ρόλο του Καζίμ. Οι χαρακτήρες των Ντένολμ Έλιοτ και Τζον Ρις-Ντέιβις κάνουν την τελευταία τους εμφάνιση στη σειρά ταινιών Ιντιάνα Τζόουνς. Οι παραγωγοί τους έφεραν πίσω για να ελαφρύνουν την ατμόσφαιρα της ταινίας σε αντίθεση με το σκοτεινό Ιντιάνα Τζόουνς και Ο Ναός του Χαμένου Θησαυρού. Παρ' όλα αυτά αναφέρονται στο Ο Ιντιάνα Τζόουνς και Το Βασίλειο του Κρυστάλλινου Κρανίου.[6]

Box οffice[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Με προϋπολογισμό 48.000.000 δολάρια[7], η ταινία έκανε άνοιγμα τριημέρου στην 1η θέση με 29,3 εκατομμύρια δολάρια.[7] οι συνολικές εισπράξεις στο αμερικανικό box office έφτασαν τα 197,1 εκατομμύρια δολάρια και στον υπόλοιπο κόσμο τα 277 εκατομμύρια δολάρια.[7] Παγκοσμίως απέφερε 474,1 εκατομμύρια δολάρια.[7] Ήταν η μεγαλύτερη εισπρακτική επιτυχία παγκοσμίως για το 1989.[7]

Βραβεία & Υποψηφιότητες[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οργάνωση Κατηγορία Υποψήφιος Αποτέλεσμα Παραπομπή
Όσκαρ Μουσική Τζον Γουίλιαμς υποψηφιότητα [8]
Μοντάζ Ηχητικών Εφέ Μπεν Μπερτ & Ρίτσαρντ Χάιμνς νίκη [8]
Ήχος Μπεν Μπερτ, Γκάρι Σάμερς, Σον Μέρφι & Τόνι Ντάου υποψηφιότητα [8]
Χρυσές Σφαίρες Β' Ανδρικού Ρόλου Σον Κόνερι υποψηφιότητα [9]
BAFTA Β' Ανδρικού Ρόλου Σον Κόνερι υποψηφιότητα [10]
Ήχος Μπεν Μπερτ, Γκάρι Σάμερς, Σον Μέρφι & Τόνι Ντάου υποψηφιότητα [10]
Ειδικά Εφέ Τζορτζ Γκιμπσ, Μάικλ Τζ. ΜακΆλιστερ, Μαρκ Σάλιβαν & Τζον Έλις υποψηφιότητα [10]

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. Nancy Griffin (5-12-2010). «Indiana Jones and the Last Crusade». Premiere. 
  2. «The Hat Trick». TheRaider.net. http://www.theraider.net/films/crusade/making_1_thehattrick.php. Ανακτήθηκε στις 5-12-2010. 
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Rinzler, Bouzereau. "The Monkey King: July 1984 to May 1988". σελ. 184 - 203. 
  4. Susan Royal (December 1989). «Always: An Interview with Steven Spielberg». Premiere Magazine: σελ. 45–56. 
  5. «Indiana Jones and the Last Crusade: An Oral History». Empire magazine. 2008-05-08. http://www.empireonline.com/indy/day17/default.asp. Ανακτήθηκε στις 5-12-2010. 
  6. «Ο Ιντιάνα Τζόουνς και Η Τελευταία Σταυροφορία στο IMDb». IMDb. http://www.imdb.com/title/tt0097576/trivia. Ανακτήθηκε στις 5 Δεκεμβρίου 2010. 
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 «Ο Ιντιάνα Τζόουνς και Η Τελευταία Σταυροφορία στο Box Office Mojo». Box Office Mojo. http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=indianajonesandthelastcrusade.htm. Ανακτήθηκε στις 5 Δεκεμβρίου 2010. 
  8. 8,0 8,1 8,2 «The 62nd Academy Awards (1990) Nominees and Winners». oscars.org. 26 Μαρτίου 1990. http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/62nd-winners.html. Ανακτήθηκε στις 1 Φεβρουαρίου 2012. 
  9. «The 47th Annual Golden Globe Awards (1990)». goldenglobes.org. http://www.goldenglobes.org/browse/year/1989. Ανακτήθηκε στις 1 Φεβρουαρίου 2012. 
  10. 10,0 10,1 10,2 «BAFTA Awards». IMDb. http://www.imdb.com/event/ev0000123/1990. Ανακτήθηκε στις 1 Φεβρουαρίου 2012. 

Εξωτερικοί σύνδεσμοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στο λήμμα αυτό έχει ενσωματωθεί κείμενο από το λήμμα Indiana Jones and the Last Crusade της Αγγλικής Βικιπαίδειας, η οποία διανέμεται υπό την GNU FDL και την CC-BY-SA 3.0. (ιστορικό/συντάκτες).