Ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών: Οι Δύο Πύργοι

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση
Ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών: Οι Δύο Πύργοι
The Lord of the Rings- The Two Towers poster1.jpg
Σκηνοθεσία Πίτερ Τζάκσον
Παραγωγή New Line Cinema
Σενάριο Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν
(μυθιστόρημα)
Φραν Γουόλς,
Φιλίπα Μπόγιενς,
Στίβεν Σινκλέρ &
Πίτερ Τζάκσον
(σενάριο)
Πρωταγωνιστές Eλάιτζα Γουντ
Ίαν ΜακΚέλεν
Βίγκο Μόρτενσεν
Σον Άστιν
Άντι Σέρκις
Τζον Ρις-Ντέιβις
Λιβ Τάιλερ
Ορλάντο Μπλουμ
Μπίλι Μπόιντ
Ντόμινικ Μόναχαν
Κέιτ Μπλάνσετ
Κρίστοφερ Λι
Μπέρναρντ Χιλ
Χιούγκο Γουίβινγκ
Μιράντα Όττο
Καρλ Ούρμπαν
Ντέιβιντ Γουένχαμ
Μπραντ Ντούριφ
Πρώτη προβολή Country flag 18 Δεκεμβρίου 2002
Country flag 18 Δεκεμβρίου 2002
Μουσική Χάουαρντ Σορ
Διάρκεια 179 λεπτά
Γλώσσα Αγγλικά
Σελίδα IMDb
Σελίδα Cine.gr

Ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών: Οι Δύο Πύργοι (αγγλικά: The Lord of the Rings: The Two Towers) είναι αμερικανική περιπετειώδης ταινία φαντασίας παραγωγής 2002. Βασίζεται στο δεύτερο βιβλίο της τριλογίας Ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών (The Lord of the Rings) του Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν και αποτελεί συνέχεια της ταινίας Ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών: Η Συντροφιά του Δαχτυλιδιού (The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring, 2001). Τη σκηνοθεσία ανέλαβε και πάλι ο Πίτερ Τζάκσον και το σενάριο έγραψε ο ίδιος μαζί με τις Φραν Γουόλς και Φιλίπα Μπόγιενς. Οι Eλάιτζα Γουντ, Ίαν ΜακΚέλεν, Βίγκο Μόρτενσεν, Σον Άστιν, Άντι Σέρκις, Τζον Ρις-Ντέιβις, Λιβ Τάιλερ, Ορλάντο Μπλουμ, Μπίλι Μπόιντ, Ντόμινικ Μόναχαν, Κέιτ Μπλάνσετ, Χιούγκο Γουίβινγκ και Κρίστοφερ Λι επαναλαμβάνουν τους ρόλους τους ενώ στο καστ προστίθενται οι Μπέρναρντ Χιλ, Μιράντα Όττο, Καρλ Ούρμπαν, Ντέιβιντ Γουέναμ και Μπραντ Ντούριφ. Η ταινία συνεχίζει από εκεί που σταμάτησε η πρώτη ταινία. Ο Φρόντο και ο Σαμ συνεχίζουν το ταξίδι τους για να καταστρέψουν το Ένα Δαχτυλίδι στη Μόρντορ και γνωρίζουν το Γκόλουμ, τον προηγούμενο ιδιοκτήτη του Δαχτυλιδιού. Οι Άραγκορν, Λέγκολας και Γκίμλι συναντούν τον αναγεννημένο Γκάνταλφ και μαζί περνούν από το Ρόχαν και πολεμούν στη Μάχη του Χελμς Ντιπ. Οι Μέρι και Πίπιν καταφέρνουν να αποδράσουν από τους Ορκ, συναντούν τον Δεντρογένη και σχεδιάζουν να επιτεθούν στο Άιζενγκαρντ.

Το δεύτερο μέρος της τριλογίας κυκλοφόρησε στους κινηματογράφους στις 18 Δεκεμβρίου 2002. Απέσπασε θριαμβευτικά σχόλια από κοινό και κριτικούς[1] και έγινε τεράστια εισπρακτική επιτυχία με τις συνολικές εισπράξεις να ξεπερνούν τα 926 εκατομμύρια δολάρια παγκοσμίως[2], καταλαμβάνοντας έτσι την 24η θέση στη λίστα με τις μεγαλύτερες εισπρακτικές επιτυχίες όλων των εποχών.[2] Έλαβε έξι υποψηφιότητες για Όσκαρ, ανάμεσά τους και για Καλύτερη Ταινία, κερδίζοντας δύο στις κατηγορίες Καλύτερα Οπτικά Εφέ και Καλύτερο Μοντάζ Ηχητικών Εφέ.

Το 2003 κυκλοφόρησε το τρίτο και τελευταίο μέρος Ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών: Η Επιστροφή του Βασιλιά (The Lord of the Rings: The Return of the King) που ολοκλήρωσε την τριλογία.

Πλοκή[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στα Ορυχεία της Μόρια, ο μάγος Γκάνταλφ ο Γκρίζος μάχεται με τον Μπάλρογκ στην Γέφυρα του Κάζαντ-Ντουμ με σκοπό να επιτρέψει στην Συντροφιά του Δαχτυλιδιού να αποδράσει. Ο Γκάνταλφ πέφτει μαζί με τον δαίμονα στο κενό και η Συντροφιά πιστεύει ότι είναι νεκρός. Μέρες αργότερα, τα Χόμπιτ Φρόντο και Σαμ συνεχίζουν το ταξίδι στους λόφους του Έμιν Μιούιλ. Μια νύχτα, δέχονται επίθεση από το Γκόλουμ, που θέλει πίσω το "πολύτιμό του" Δαχτυλίδι. Τα Χόμπιτ τον αιχμαλωτίζουν, αλλά ο Φρόντο καταλαβαίνει το βάρος του δαχτυλιδιού και τον λυπάται. Αφού χρειάζονται οδηγό, ο Φρόντο πείθει τον Γκόλουμ να τους οδηγήσει στην Μαύρη Πύλη της Μόρντορ.

Στο Ρόχαν, οι Άραγκορν, Λέγκολας και Γκίμλι κυνηγούν τους Ούρουκ-χάι, που οδεύουν πίσω στο Άιζενγκαρντ μαζί με τους Μέρι και Πίπιν. Εν τω μεταξύ, ο Βασιλιάς Θέοντεν, ο βασιλιάς του Ρόχαν, έχει επηρεαστεί από τον Συνοδό του, Γκρίμα Φιδόγλωσσο, ο οποίος μυστικά υπηρετεί τον Σάρουμαν. Οι Ορκ λεηλατούν και καίνε πόλεις και χωριά. Σε μια επίθεσή τους, μια μάνα στέλνει τα παιδιά της να προειδοποιήσουν τον Βασιλιά. Πρόσφατα σκοτώθηκε στη μάχη πολεμώντας τους Ορκ ο γιος του Βασιλιά, Θέοντρεντ. Ο ανιψιός του Θέοντεν, Έομερ ανακρίνει τον Γκρίμα κατηγορώντας τον ως κατάσκοπο. Ο Γκρίμα όμως εξορίζει τον Έομερ και αυτός μαζί με τους πιστούς άντρες του, Ροχίρριμ, εγκαταλείπουν το Ρόχαν. Εκείνη τη νύχτα, η στρατιά του Έομερ επιτίθεται στους Ούρουκ-χάι και τα δύο Χόμπιτ καταφέρνουν να δραπετεύσουν μέσα στο δάσος του Φάνγκχορν. Εκεί συναντούν τον Δεντρογένη.

Οι Φρόντο, Σαμ και Γκόλουμ φτάνουν στη Μαύρη Πύλη αλλά τη βρίσκουν κλειστή και φρουρούμενη από Ορκ. Ο Γκόλουμ τους αποτρέπει από το να επιχειρήσουν να μπουν μέσα, αποκαλύπτοντάς τους έναν άλλο τρόπο για να μπουν στη Μόρντορ. Ο Σαμ δεν τον εμπιστεύεται αλλά ο Φρόντο προτείνει να τον ακολουθήσουν.

Αργότερα, ο Έομερ συναντά τους Άραγκορν, Λέγκολας και Γκίμλι και τους λέει ότι δεν υπάρχει κανένας επιζών από τη μάχη τους με τους Ούρουκ-χάι. Ο Άραγκορν τότε βλέπει πατημασιές των Χόμπιτ που οδηγούν στο δάσος του Φάνγκχορν. Εκεί βρίσκουν τον Γκάνταλφ τον Λευκό. Οι τέσσερίς τους πηγαίνουν στον Θέοντεν, όπου εξορκίζουν την δύναμη του Σάρουμαν πάνω στον Βασιλιά και διώχνουν τον Γκρίμα. Ο τώρα ξύπνιος Θέοντεν πρέπει να αντιμετωπίσει τον θάνατο του γιου του και την απειλή του Σάρουμαν. Ο Θέοντεν αποφασίζει να πάνε στο Χελμς Ντιπ αλλά ο Γκάνταλφ πιστεύει ότι η κίνηση αυτή θα είναι αυτοκτονία, καθώς η άμυνα στο Χελμς Ντιπ δεν θα αντέξει την επίθεση των Ουρούκ-χάι. Έτσι φεύγει για να βρει τον Έομερ και υπόσχεται ότι θα επιστρέψει σε πέντε ημέρες. Στον δρόμο για το Χελμς Ντιπ, ο Άραγκορν και η Έογουιν, η αδελφή του Έομερ, έρχονται πολύ κοντά. Ο Άραγκορν της λέει ότι η Άργουεν, η γυναίκα που αγαπά, φεύγει μαζί με τον λαό της για τους Αθάνατους Τόπους. Την ίδια στιγμή, ο Φιδόγλωσσος έχει πάει στον Σάρουμαν να του πει τις αδυναμίες του Χελμς Ντιπ και ο Σάρουμαν στέλνει 10.000 Ουρούκ-χάι.

Παράλληλα, οι Σαμ και Φρόντο πιάνονται αιχμάλωτοι από τους Φύλακες του Ιθίλιεν. Στο Ρίβεντελ, ο Έλροντ πηγαίνει στην κόρη του Άργουεν και την παροτρύνει να φύγει. Όταν αρνείται, ο Έλροντ χρησιμοποιώντας τις δυνάμεις του, της λέει το μέλλον, αν αποφασίσει να μείνει. Οι Σαμ και Φρόντο έχουν πάει στο Χένεθ Ανούν. Εκεί, ο αδελφός του Μπόρομιρ, Φάραμιρ, που προσπαθεί απεγνωσμένα να δείξει την αξία του στον πάτερα του, Ντένεθορ, αποφασίζει ότι το Δαχτυλίδι πρέπει να πάει στην Γκόντορ. Τα νέα της δύναμης της ορδής που πλησιάζει προκαλούν αμφιβολία και φόβο στο Χελμς Ντιπ. Καθώς νυχτώνει, ένας στρατός από Ξωτικά φτάνει για να βοηθήσει δημιουργώντας έτσι μια νέα συμμαχία ανάμεσα στα ξωτικά και στους ανθρώπους. Στο δάσος του Φάνγκχορν, οι Μέρι και Πίπιν μαζί με τον Δεντρογένη και άλλους Εντ, κάνουν συμβούλιο για τον ρόλο των Εντ στον πόλεμο με τον Σάρουμαν.

Η μάχη στο Χελμς Ντιπ ξεκινά.Εκίνη την ώρα καταφθάνουν ενισχύσεις των ξωτικών με αρχηγό τον Γκίλντορ ο οποιος αργότερα χάνει τη ζωή του πολεμώντας γενναία. Χιλιάδες βέλη πετάγονται, σκοτώνοντας πολλούς Ούρουκ-χάι. Αυτοί με τις σκάλες τους προσπαθούν να ανέβουν, ενώ με εκρηκτικούς μηχανισμούς καταφέρνουν να μπουν από την κυρίως πύλη και σύντομα οι άμυνες πέφτουν. Οι αμυνόμενοι υποχωρούν στο πίσω μέρος. Στο Φάνγκχορν, οι Εντ αποφασίζουν να πολεμήσουν όταν βλέπουν τις καταστροφές του Σάρουμαν. Έτσι μαζεύονται και ξεκινούν για το Άιζενγκαρντ.

Εν τω μεταξύ, καθώς ο Θέοντεν απελπίζεται, ο Άραγκορν αρνείται να τα παρατήσει και θυμάται τα λόγια του Γκάνταλφ πριν φύγει. Παίρνει τότε τους Θέοντνεν, Λέγκολας και τους εναπομείναντες στρατιώτες για μία τελευταία επίθεση. Τότε εμφανίζεται ο Γκάνταλφ μαζί με την στρατιά του Έομερ. Οι περικυκλωμένοι τώρα Ουρούκ-χάι, τρέχουν προς το Φάνγκχορν αλλά εκεί τους περιμένουν οι Εντ. Εν τω μεταξύ, το Άιζενγκαρντ είναι έτοιμο να πέσει καθώς οι Εντ σκοτώνουν τους υπόλοιπους Ουρούκ-χάι και σπάνε το φράγμα του ποταμού Άιζεν, που πνίγει τους Ορκ.

Μακριά στην Ανατολή, ο Φάραμιρ έχει πάει τα Χόμπιτ στην Οσγκίλιαθ, μια κατεστραμμένη πόλη ανάμεσα στην Μόρντορ και την Γκόντορ. Τους επιτίθενται οι Ορκ και με την βοήθεια τώρα του Φάραμιρ, ο Σαμ σώζει τον Φρόντο όταν το Δαχτυλίδι προσπαθεί να τον σκοτώσει. Αργότερα ο Φρόντο έχει αμφιβολίες αλλά ο Σαμ επιμένει ότι πρέπει να συνεχίσουν. Ο Φάραμιρ τους ακούει και συνειδητοποιεί ότι τα δύο Χόμπιτ έχουν κάτι σημαντικό να κάνουν που μπορεί να τους στοιχίσει τη ζωή τους. Έτσι τους ελευθερώνει και τους βοηθά να συνεχίσουν. Ο Γκάνταλφ ξέρει ότι μπορεί να νίκησαν στη μάχη, δεν κέρδισαν όμως τον πόλεμο. Ο Σάουρον ζητά εκδίκηση για την ήττα του και η δύναμή του την επόμενη φορά θα είναι ισχυρότερη. Επισημαίνει ότι τα πάντα κρέμονται από τον Φρόντο και τον Σαμ, που τώρα συνεχίζουν το ταξίδι τους για την Μόρντορ μαζί με τον Γκόλουμ. Ο σκοτεινός εαυτός του Γκόλουμ επανέρχεται στην επιφάνεια και αποφασίζει να πάρει το Δαχτυλίδι, οδηγώντας τους Φρόντο και Σαμ σε παγίδα.

Ηθοποιοί και Χαρακτήρες[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο ρόλος της Έογουιν προτάθηκε στην Κέιτ Γουίνσλετ αλλά τον απέρριψε. Επίσης προτάθηκε στην Ούμα Θέρμαν. Η Κέιτ Μπλάνσετ εμφανίζεται μόνο σε τρεις σκηνές.[3] Ο Ντέιβιντ Γουένχαμ επιλέχτηκε ως Φάραμιρ, εξαιτίας της ομοιότητάς του με τον Σον Μπιν, που υποδύεται τον αδελφό του, Μπόρομιρ. Αρχικά, ο ρόλος του είχε προταθεί στον Ίθαν Χοκ.[3] Πριν την Εμιλιάνα Τορίνι, οι παραγωγοί προσέγγισαν την Μπιόρκ για να τραγουδήσει το τραγούδι της ταινίας. Η ίδια αρνήθηκε λόγω της εγκυμοσύνης της.[3]

Παραγωγή[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η παραγωγή έγινε στη Νέα Ζηλανδία, όπως και για τις υπόλοιπες δυο ταινίες. Την πρώτη ημέρα γυρισμάτων της Μιράντα Όττο, η Λιβ Τάιλερ την υποδέχθηκε ενθουσιασμένη με ανοιχτές αγκάλες, λέγοντας, "Είμαι τόσο χαρούμενη που υπάρχει άλλη μια γυναίκα στην ταινία". Τα γυρίσματα της μάχης στο Χελμς Ντιπ κράτησαν τέσσερις μήνες και όλα ήταν κατά την διάρκεια της νύχτας. Ο Βίγκο Μόρτενσεν έσπασε δύο δάχτυλα ποδιών όταν κλότσησε τα ατσαλένια κράνη των ορκ και αυτή η σκηνή εμφανίζεται στην ταινία. Ο Πίτερ Τζάκσον είπε ότι εντυπωσιάστηκε πολύ με την κραυγή πόνου που έβγαλε ο Μόρτενσεν για την μοίρα των δύο Χόμπιτ, αλλά αργότερα συνειδητοποίησε ότι η κραυγή ήταν αληθινή. Ο Πίτερ Τζάκσον παρέμεινε εντυπωσιασμένος, αφού παρά το γεγονός αυτό, ο Μόρτενσεν συνέχισε την σκηνή χωρίς να διακόψει, παρά τον σοβαρό τραυματισμό του. Ο Μπέρναρντ Χιλ ράγισε το στέρνο του ενώ ίππευε το άλογο. Σε αρχική βερσιόν του σεναρίου, η Άργουεν πολεμούσε μαζί με τον Άραγκορν στο Χελμς Ντιπ. Η Λιβ Τάιλερ γύρισε κάποιες σκηνές που πολεμούσε τους Ουρούκ-χάι αλλά δεν χρησιμοποιήθηκαν στην ταινία. Ο Βίγκο Μόρτενσεν αγόρασε το άλογό του στην ταινία μετά το τέλος των γυρισμάτων. Μετά το τέλος των γυρισμάτων, αρκετοί ηθοποιοί επέστρεψαν στη Νέα Ζηλανδία για νέα γυρίσματα, καθώς ο Πίτερ Τζάκσον είχε κάποιες καινούριες ιδέες.[3]

Box Office[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Με προϋπολογισμό 94.000.000 δολάρια[2], η ταινία έκανε άνοιγμα στην πρώτη θέση με 62 εκατομμύρια δολάρια στο πρώτο τριήμερο. Στο αμερικανικό box office οι συνολικές εισπράξεις έφτασαν τα 342,5 εκατομμύρια δολάρια και στον υπόλοιπο κόσμο συγκέντρωσε 583,4 εκατομμύρια δολάρια.[2] Παγκοσμίως απέφερε πάνω από 926 εκατομμύρια δολάρια.[2] Ήταν η δεύτερη μεγαλύτερη εισπρακτική επιτυχία στην Αμερική για το 2002 και η πρώτη παγκοσμίως.[2] Μέχρι σήμερα είναι η 24η μεγαλύτερη εισπρακτική επιτυχία όλων των εποχών.[2]

Στην Ελλάδα η ταινία έκοψε 905.000 εισιτήρια πανελλαδικά και ήταν η μεγαλύτερη εισπρακτική επιτυχία για την σεζόν 2002-2003.[4]

Βραβεία & Υποψηφιότητες[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οργάνωση Κατηγορία Υποψήφιος Αποτέλεσμα
Όσκαρ[5] Καλύτερη Ταινία Υποψηφιότητα
Καλλιτεχνική Διεύθυνση Γκραντ Μέιτζορ, Νταν Χένα & Άλαν Λι Υποψηφιότητα
Ήχος Κρίστοφερ Μπόις, Μάικλ Σίμανικ, Γκέθιν Κριγκ & Χάμοντ Πικ Υποψηφιότητα
Μοντάζ Μάικλ Χόρτον Υποψηφιότητα
Οπτικά Εφέ Τζιμ Ράιγκιελ, Τζο Λέτερι, Ράνταλ Γουίλιαμ & Άλεξ Φουνκ Νίκη
Μοντάζ Ηχητικών Εφέ Ίθαν Βαν Ντερ Ράιν & Μάικ Χόπκινς Νίκη
Χρυσές Σφαίρες[6] Καλύτερη Ταινία - Δράμα Υποψηφιότητα
Σκηνοθεσία Πίτερ Τζάκσον Υποψηφιότητα
Screen Actors Guild Awards[7] Καλύτερη Ερμηνεία από Καστ Υποψηφιότητα
BAFTA[8] Καλύτερη Ταινία Υποψηφιότητα
Σκηνοθεσία Πίτερ Τζάκσον Υποψηφιότητα
Φωτογραφία Άντριου Λέσνι Υποψηφιότητα
Σχεδιασμός Κοστουμιών Νγκίλα Ντίκσον & Ρίτσαρντ Τέιλορ Νίκη
Μοντάζ Μάικλ Χόρτον & Τζέιμπεζ Όλσεν Υποψηφιότητα
Μακιγιάζ & Κομμώσεις Πίτερ Κινγκ, Πίτερ Όουεν & Ρίτσαρντ Τέιλορ Υποψηφιότητα
Σχεδιασμός Παραγωγής Γκραντ Μέιτζορ Υποψηφιότητα
Ήχος Ίθαν Βαν ντερ Ριν, Ντέιβιντ Φάρμερ, Μάικ Χόπκινς, Χάμοντ Πικ, Κρίστοφερ Μπόις, Μάικλ Σίμανικ & Μάικλ Χέντζες Υποψηφιότητα
Οπτικά Εφέ Τζιμ Ράιγκιελ, Τζο Λέτερι, Ράνταλ Γουίλιαμ Κουκ & Άλεξ Φανκ Νίκη
Βραβείο Κοινού Νίκη

Οι Δύο Πύργοι είναι η πρώτη συνέχεια ταινίας που λαμβάνει υποψηφιότητα για το Όσκαρ Καλύτερης Ταινίας όταν το πρώτο φιλμ επίσης υποψήφιο δεν είχε κερδίσει και η τρίτη συνέχεια υποψήφια γενικά. Ο Πίτερ Τζάκσον και ο παραγωγός Μπάρι Όζμπορν έδωσαν μάχη για να λάβει ο Άντι Σέρκις υποψηφιότητα Β' Ανδρικού Ρόλου στα Όσκαρ. Οι κανονισμοί όμως της Ακαδημίας δεν επιτρέπουν σε έναν ηθοποιό να είναι υποψήφιος όταν ο χαρακτήρας του είναι ψηφιακά φτιαγμένος.

Η ατάκα "Πολύτιμό μου" ("My precious") ψηφίστηκε στην 85η θέση στην κατηγορία AFI 100 Χρόνια... 100 Κινηματογραφικές Ατάκες από το Αμερικανικό Ινστιτούτο Κινηματογράφου.[9]

Δείτε επίσης[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. «Ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών: Οι Δύο Πύργοι στο Rotten Tomatoes». Rotten Tomatoes. http://www.rottentomatoes.com/m/the_lord_of_the_rings_the_two_towers/. Ανακτήθηκε στις 13 Ιουνίου 2013. 
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 «Ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών: Οι Δύο Πύργοι στο Box Office Mojo». Box Office Mojo. http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=twotowers.htm. Ανακτήθηκε στις 30 Νοεμβρίου 2010. 
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 «Ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών: Οι Δύο Πύργοι στο Internet Movie Database». IMDb. http://www.imdb.com/title/tt0167261/trivia. Ανακτήθηκε στις 31 Μαρτίου 2012. 
  4. Ρόμπυ Έκσιελ (Καλοκαίρι 2003). Ελληνικό Top 20 για τη σεζόν 2002-2003. Περιοδικό Σινεμά. σελ. 76. 
  5. «The 75th Academy Awards (2003) Nominees and Winners». oscars.org. 23 Μαρτίου 2003. http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/75th-winners.html. Ανακτήθηκε στις 13 Ιουνίου 2013. 
  6. «The 60th Annual Golden Globe Awards (2003)». goldenglobes.org. http://www.goldenglobes.org/browse/?param=/year/2002. Ανακτήθηκε στις 13 Ιουνίου 2013. 
  7. «The 9th Annual Screen Actors Guild Awards». sagawards.org. 9 Mαρτίου 2003. http://www.sagawards.org/awards/nominees-and-recipients/9th-annual-screen-actors-guild-awards. Ανακτήθηκε στις 13 Ιουνίου 2013. 
  8. «BAFTA 2002». bafta.org. http://awards.bafta.org/award/2003/film. Ανακτήθηκε στις 13 Ιουνίου 2013. 
  9. «AFI'S 100 Years...100 Movie Quotes». Αμερικανικό Ινστιτούτο Κινηματογράφου. afi.com. http://www.afi.com/100years/quotes.aspx. Ανακτήθηκε στις 31 Μαρτίου 2011. 

Εξωτερικοί σύνδεσμοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]