Ετεοκρητική γλώσσα

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση

Ετεοκρητική είναι η συμβατική ονομασία μιας γλώσσας, η οποία ομιλούνταν στην αρχαία Κρήτη και από την οποία έχουν σωθεί γραπτά μνημεία (επιγραφές). Τα διασωθέντα κείμενα είναι γραμμένα στο ελληνικό αλφάβητο, αλλά οι αρχαιολόγοι και οι γλωσσολόγοι δεν έχουν καταφέρει ως τώρα να τα ερμηνεύσουν ούτε να εντάξουν τη γλώσσα αυτή σε κάποια γλωσσική οικογένεια.

Επιγραφές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι επιγραφές έχουν βρεθεί στην ανατολική Κρήτη, στις αρχαίες πόλεις Πραισό και Δρήρο και χρονολογούνται μεταξύ 6ου και 3ου αι. π.Χ. Συνολικά πρόκειται για πέντε επιγραφές κατά την κρατούσα άποψη, εκ των οποίων η μία δίγλωσση με ελληνικό κείμενο μαζί με το ετεοκρητικό. Στις αρχαιότερες επιγραφές χρησιμοποιείται το αρχαϊκό κρητικό αλφάβητο με ορισμένα γράμματα, των οποίων η φωνητική αξία ερίζεται. Δύο από τις επιγραφές χάθηκαν κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής και σώζονται μόνο οι αποτυπώσεις τους. Οι λέξεις συχνά χωρίζονται με μια κάθετη γραμμή και το κείμενο στις παλαιότερες επιγραφές είναι γραμμένο βουστροφηδόν. Οι νεότερες επιγραφές είναι γραμμένες εξ ολοκλήρου από αριστερά προς τα δεξιά με το ιωνικό αλφάβητο.

Παράδειγμα ετεοκρητικού κειμένου:

1. --.ρμαϜ|ετ|ισαλαρβε|̣κομν
2. --.δ|μεν|ιναι|ισαλυρια|λμο vacat
3. --..τοντυρονμηα.οαοιεϜαδ
4. ετυρο...μ̣υνα.οα.ενη̣--
5. --ματριταια—

Ονοματοδοσία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η συμβατική ονομασία Ετεοκρητική προέρχεται από τον Όμηρο, ο οποίος στην Οδύσσεια, αναφερόμενος στους λαούς που κατοικούν στην Κρήτη, κατονομάζει και έναν λαό ως «Ετεοκρήτες», που σημαίνει «γνήσιοι Κρήτες»:

Κρήτη τις γαῖ' ἔστι μέσῳ ἐνὶ οἴνοπι πόντῳ,
καλὴ καὶ πίειρα, περίρρυτος· ἐν δ' ἄνθρωποι
πολλοὶ ἀπειρέσιοι, καὶ ἐννήκοντα πόληες· -
ἄλλη δ' ἄλλων γλῶσσα μεμιγμένη· ἐν μὲν Ἀχαιοί,
ἐν δ' Ἐτεόκρητες μεγαλήτορες, ἐν δὲ Κύδωνες
Δωριέες τε τριχάϊκες δῖοί τε Πελασγοί·
(τ 172-177)

Η παρουσία του λαού των «Ετεοκρητών» στην Κρήτη μαρτυρείται επίσης από τον Διόδωρο τον Σικελιώτη:

οἱ μὲν γὰρ τὴν Κρήτην κατοικοῦντὲς φασιν ἀρχαιοτάτους γενέσθαι παρ’ αὑτοῖς τοὺς ὀνομαζομένους Ἐτεόκρητας αὐτόχθονας (V.64.1)

και από τον Στράβωνα:

τὸ μὲν πρὸς ἕω Δωριεῖς κατέχειν, τὸ δὲ Δυσμικὸν Κύδωνας, τὸ δὲ νότιον Ἐτεόκρητας, ὧν εἶναι πολίχνιον Πρᾶσον, ὅπου τὸ τοῦ Δικταίου Διὸς ἱερόν (10.4.6)

Περισσότερα για την προέλευση ή τα χαρακτηριστικά αυτού του λαού δεν είναι γνωστά.

Γλώσσα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Πολλές είναι οι απόπειρες να ερμηνευθεί ή να καταταγεί η ετεοκρητική γλώσσα σε μια γλωσσική οικογένεια. Ως τώρα καμιά δεν έχει επικρατήσει και το ελάχιστο δείγμα κειμένων δεν αφήνει και πολλά περιθώρια «αποκρυπτογράφησης» της γλώσσας.

Μινωική γλώσσα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Μια πρώτη εξήγηση είναι η ταύτιση της ετεοκρητικής με τη γλώσσα του Μινωικού πολιτισμού, όπως αυτή έχει καταγραφεί στη μινωική ιερογλυφική γραφή ή στη Γραμμική Ακαι Γραμμική Β. Η εξήγηση αυτή δε γίνεται από όλους αποδεκτή. Οι αρχαίες περιγραφές αφήνουν να εννοηθεί ότι στην Κρήτη ζούσαν περισσότεροι του ενός λαοί. Ο Ηρόδοτος μάλιστα παραδίδει έναν μύθο, κατά τον οποίο ο Μίνως σκοτώθηκε στη Σικελία και οι Κρήτες εκτός των Πραισίων εκστράτευσαν για να εκδικηθούν τον θάνατό του. Μια τέτοια εκδοχή διαφοροποιεί τους Ετεοκρήτες (Πραίσιους) από τους λοιπούς Μινωίτες:

λέγεται γὰρ Μίνων κατὰ ζήτησιν Δαιδάλου ἀπικόμενον ἐς Σικανίην τὴν νῦν Σικελίην καλευμένην ἀποθανεῖν βιαίῳ θανάτῳ. ἀνὰ δὲ χρόνον Κρῆτας, θεοῦ σφι ἐποτρύναντος, πάντας πλὴν Πολιχνιτέων τε καὶ Πραισίων ἀπικομένους στόλῳ μεγάλῳ ἐς Σικανίην πολιορκέειν ἐπ᾽ ἔτεα πέντε πόλιν Καμικόν, τὴν κατ᾽ ἐμὲ Ἀκραγαντῖνοι ἐνέμοντο· τέλος δὲ οὐ δυναμένους οὔτε ἑλεῖν οὔτε παραμένειν λιμῷ συνεστεῶτας, ἀπολιπόντας οἴχεσθαι. (VII.170.1-2)

Πέραν τούτου η ανάγνωση των κειμένων της Γραμμικής Α με βάση τις φωνητικές αξίες της αποκρυπτογραφημένης Γραμμικής Β δεν αποδίδει όμοια κείμενα.

Σημιτική γλώσσα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η πιο ισχυρά υποστηριχθείσα θεωρία είναι ότι η ετεοκρητική είναι σημιτική γλώσσα. Η άποψη αυτή έχει κυρίως υποστηριχθεί από τον Cyrus Gordon, γνωστό κυρίως για τις εργασίες του στα Ουγκαριτικά κείμενα. Κατ’ αυτήν την ερμηνεία πρόκειται για νεκρικά/επιτύμβια κείμενα. Η υπόθεση αυτή όμως ελέγχεται τόσο για την ορθή ανάγνωση των κειμένων όσο και για την πειστικότητα της μετάφρασής τους. Τα κείμενα έχουν βρεθεί μακριά από το νεκροταφείο της Πραισού ανάμεσα σε άλλα επίσημα πολιτικά και θρησκευτικά κείμενα. Το αποτέλεσμα της μετάφρασης παραμένει ανακριβές, προσεγγιστικό και χωρίς εσωτερική συνέπεια.

Ελληνική γλώσσα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Έχει υποστηριχθεί ότι η ετεοκρητική συγγενεύει με κάποια από τις ελληνικές διαλέκτους. Ως τώρα όμως δεν έχει παρουσιαστεί καμιά πειστική ανάγνωση των κειμένων, η οποία να γίνεται αποδεκτή από τους γλωσσολόγους. Στοιχείο κατά της ελληνικότητας της ετεοκρητικής είναι και η περιγραφή του Ηροδότου για τους προελληνικούς λαούς της Κρήτης:

τὴν γὰρ Κρήτην εἶχον τὸ παλαιὸν πᾶσαν βάρβαροι (Ι.173.1)

Αλβανική γλώσσα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο Ιάκωβος Θωμόπουλος ερμήνευσε τις ετεοκρητικές επιγραφές (καθώς και την Πελασγική επιγραφή που βρέθηκε στη Λήμνο) μέσω τις αλβανικής γλώσσας.

Η πρώτη επιγραφή:

[ΣΙ] ΝΚΑΛ ΜΙΤΚΕ ΟΣ Ι ΒΑΡΞΕΙΑ [ΣΤ]Ο ΑΡΚΙΑ ΠΣΕΤΙΜΕΓΝ ΑΡΚΑΚΟΚΛΕΣΙ ΓΕΠ [Σ]Α ΣΕΠΓΝ ΑΝΑΙΤ

Η μετάφραση της στην Αλβανική:

Sι νγκιαλ (νγκιάλτε) μικέσ’ ι (ε τίj) βάρζεjα (βάρζα, βάjζα), κετού (τσ’τού) Αρκίν(ε) (τε) πσετούεμεν (σπετούμεν) Αρκακοκλέσι jεπ.sα (sι) *σεμbνj (σεμbλ’, σεμbλέs’) Αναΐτ(εs)

Μετάφραση στη Νεοελληνική:

Επειδή θεράπευσε φίλη για αυτόν η Παρθένος, εδώ ο Αρκακοκλής δίνει (έδωσε) την Αρκία τη σωθείσα ως ομοίωμα στην Αναΐτιδα.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ: Κάποιος Αρκακοκλής ανέθεσε στη θεά Αναΐτιδα την Παρθένο το ομοίωμα/εικόνα της φίλης του Αρκίας, επειδή η θεά τη θεράπευσε από κάποια ασθένεια.

Η τρίτη ετεοκρητική επιγραφή:

Η τρίτη επιγραφή δεν μας έχει σωθεί ολόκληρη, αλλά διασώθηκε μόνο το δεξί της μισό τμήμα. Έτσι λοιπόν δεν μπορεί να γίνει μία ακριβής μετάφραση ή έστω παράφραση.

Ο Ιάκωβος Θωμόπουλος είπε:

«Λυπηρό βεβαίως τυγχάνει ότι ο οικτρός ακρωτηριασμός της 3ης Ετεοκρητικής επιγραφής μας στερεί την ευκαιρία να παρακολουθήσουμε με κάθε λεπτομέρεια και ακρίβεια το γλωσσικό ζήτημα της επιγραφής και να καθορίσουμε, αν πρόκειται εδώ όχι μόνο περί της ίδιας Πελασγικής γλώσσας, αλλά και περί του αυτού διαλεκτικού ιδιώματος όπως και στις δύο άλλες. Η έλλειψη όμως αυτή δεν μπορεί να έχει καμμιά επίδραση ως προς τη λύση του κυρίου ζητήματος, το οποίο είναι ποια γλώσσα μιλούσαν οι Ετεοκρήτες. Και αν ακόμα όλως απιθάνως ισχυριζόταν κάποιος ή και απεδείκνυε την 3η Ετεοκρητική επιγραφή γραμμένη σε γλώσσα εντελώς διαφορετική από τις άλλες, πάλι το ζήτημα της γλώσσας των Ετεοκρητών πρέπει να θεωρηθεί ως οριστικά και αναμφισβήτητα λυμένο διά της 2ης Ετεοκρητικής επιγραφής. Σε αυτή μιλούσαν οι αρχές της Πραισού προς τους πολίτες βεβαίως σε γλώσσα, η οποία ήταν μητρική των Πραισίων. Γνωρίζουμε ασφαλώς ότι οι Πραίσιοι ήταν Ετεόκρητες. Η γλώσσα λοιπόν της 2ης Ετεοκρητικής επιγραφής, η οποία αποδεικνύεται (όπως άλλωστε και η της 1ης) γνησία Ελληνο-Πελασγική, ακριβώς όμοια προς τη γλώσσα των Τυρρηνών Πελασγών της Λήμνου και των σημερινών Ελληνο-Πελασγών Αλβανών, ήταν μητρική των Ετεοκρητών, οι δε Ετεοκρήτες οι πανάρχαιοι κάτοικοι της Κρήτης ήταν Πελασγοί την εθνικότητα, δηλαδή Πρωτοέλληνες.]» (Ιάκωβος Θωμόπουλος, Πελασγικά, 1912, σελ. 110)

Εδώ ο Θωμόπουλος, θεωρεί ότι η γλώσσα των Ετεοκρητών ήταν η αλβανική και ότι οι Αλβανοί ήταν ελληνικό φύλο, παρόλο που όπως φαίνεται οι επιγραφές δεν ερμηνεύονται μέσω της ελληνικής αλλά μέσω της αλβανικής, μη βγάζοντας στα ελληνικά κανένα νόημα. Μάλιστα, ονομάζει τους Πελασγούς ως Πρωτοέλληνες αντί για Προέλληνες (από κόμπλεξ ίσως;). Παρ' όλα αυτά απέδειξε ότι οι επιγραφές αυτές ερμηνεύονται διά της αλβανικής γλώσσας και όχι διά της ελληνικής.

Πηγές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Εξωτερικοί σύνδεσμοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ιστοσελίδα με απεικονίσεις Ετεοκρητικής γλώσσας