Πρόθεση

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση

Πρόθεση είναι ένα άκλιτο μέρος του λόγου που μπαίνει εμπρός από τα ονόματα ή τα επιρρήματα για να φανερώσει μαζί τους τόπο, χρόνο, αιτία, τρόπο,προέλευση,ποσό κλπ.

Οι προθέσεις είναι: με (μετά), σε (εις), εν, εκ (εξ), συν, προς, προ, ανά, διά (για), κατά, παρά, αμφί, περί, από, υπό, υπέρ, αντί.

Από τις προθέσεις κάποιες χρησιμεύουν και ως πρώτα συνθετικά σε σύνθετες λέξεις: (προς) πρόσθεση, (κατά) κατάθεση, (μετά) μετάθεση. Το μοναδικό ρήμα της ελληνικής γλώσσας που σχηματίζει σύνθετα με όλες τις προθέσεις είναι το ρήμα βάλλω.[εκκρεμεί παραπομπή]

  • Οι άκλιτες λέξεις που μπαίνουν εμπρός από τα ονόματα ή τα επιρρήματα, για να φανερώσουν μαζί τους τόπο, χρόνο, αιτία, τρόπο, ποσό κτλ. λέγονται προθέσεις.
Με τις προθέσεις φανερώνεται
τόπος Έρχομαι από το σπίτι από πού;
χρόνος Είναι άρρωστος από χτες από πότε;
αιτία Έτρεμε από το θυμό του γιατί;
τόπος Πηγαίνω προς την αγορά προς τα πού;
χρόνος Ήρθε κατά το μεσημέρι πότε;
τρόπος Πήγα με τα πόδια πώς;
ποσό Απέχει ως χίλια μέτρα πόσο;
  • Οι προθέσεις είναι:
  1. πέντε μονοσύλλαβες: με, σε[1], για, ως (σπάνια έως), προς
  2. εφτά δισύλλαβες: κατά, μετά, παρά, αντί(ς), από, δίχως, χωρίς
  3. η τρισύλλαβη: ίσαμε
  • Από τις προθέσεις μερικές χρησιμεύουν ως πρώτα συνθετικά:
προς (τα ξημερώματα) προσθέτω
κατά (την αγορά) κατακαθίζω
μετά (το φαγητό) μεταλαβαίνω
από (χτες) απόβροχο
(δύο) αντί (τρεις) αντίδωρο
  • Κανονικά μετά την πρόθεση τα ονόματα μπαίνουν σε πτώση αιτιατική:

Κατά την αγορά. Προς τον κήπο.

Ποιες προθέσεις συνθέτονται και ποιες όχι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

ΠΡΟΘΕΣΕΙΣ Μονοσύλλαβες Δισύλλαβες Τρισύλλαβες
Προθέσεις που δε συνθέτονται με, σε, για, ως χωρίς, δίχως ίσαμε
Προθέσεις που χρησιμεύουν και ως πρώτα συνθετικά προς αντί(ς), υπό, κατά, μετά, παρά

Πάθη προθέσεων[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι προθέσεις με, σε, για, κατά, παρά, από παθαίνουν συχνά έκθλιψη ή αποκοπή• παρουσιάζονται τότε χωρίς το τελικό τους φωνήεν.

  1. Έκθλιψη παθαίνουν οι προθέσεις με, σε, από, για, κατά, παρά, ίσαμε εμπρός από φωνήεν:

μ' εσένα, σ' αυτόν, απ' αλλού, γι' αυτό, κατ' αυτά, παρ' όλο, ισαμ' εδώ.

  1. Αποκοπή παθαίνουν οι προθέσεις σε και από εμπρός από το τ του άρθρου: στον κόσμο, απ' τη θάλασσα.

Πίνακας που φανερώνει τα πάθη των προθέσεων[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

ΠΡΟΘΕΣΕΙΣ Αποκοπή Έκθλιψη
Μονοσύλλαβες σε με, σε, για
Δισύλλαβες από από, κατά, παρά
Τρισύλλαβες - ίσαμε

Απαρχαιωμένες προθέσεις[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Εκτός από τις παραπάνω προθέσεις λέγονται σε μερικές εκφράσεις και οι αρχαίες προθέσεις δια, εκ, εν, επι, προ, υπέρ, υπό: δια: δια πυρός και σιδήρου (έτσι και το σύνθετο διαμιάς). εκ-εξ: εκ Θεού, εξ ουρανού (έτσι και τα σύνθετα εξαιτίας, εξαρχής). εν: εν γνώσει (έτσι και το εντάξει). επί: επί Καποδίστρια (έτσι και τα επικεφαλής, επιτέλους). περί: τον έχει περί πολλού, περί τα τοιαύτα. προ: προ Χριστού, προ ολίγου (έτσι και το προπάντων). υπέρ: υπέρ το μέτρο, υπέρ το δέον. υπό: υπό την προεδρία, κρατώ υπό σημείωση.

Στα μαθηματικά χρησιμοποιούνται οι αρχαίες προθέσεις συν, επί, δια, το πλην και το μείον.

Η πρόθεση σημαίνει παράδειγμα
συν και διακόσια συν τέσσερα
επί φορές χίλια επί δύο
δια μοιρασμένο σε εκατό δια δεκατρία
πλην από δώδεκα πλην τέσσερα
μείον από ΑΒ μείον ΓΔ

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. Το 'εις', παλαιότερος τύπος τού 'σε', βρίσκεται, σπάνια, σε μερικές στερεότυπες ή ιστορικές φράσεις, σε δημοτικά τραγούδια κτλ.: εις υγείαν, εις ανώτερα, εις βάρος μου. κοιμάται εις ύπνο βαθύ (Σολωμός). Επίσης στα σύνθετα: είσοδος, εισδοχή, είσπραξη, εισπνοή, εισαγωγή, εισέρχομαι, εισηγούμαι, κλπ, τα οποία διασώζονται.