Δεύτερη Μάχη του Υπρ

Δεύτερη Μάχη του Υπρ
Δυτικό Μέτωπο του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου
Γερμανικός χάρτης στον οποίο καταγράφεται η αλλαγή στη γραμμή του μετώπου έπειτα από το τέλος της Δεύτερης Μάχης του Υπρ.
Χρονολογία	22 Απριλίου – 25 Μαΐου 1915
Τόπος	Υπρ, Βέλγιο 50°53′58″N 02°56′26″E
Αντιμαχόμενοι
Βρετανική Αυτοκρατορία Καναδάς Βρετανική Ινδία Ηνωμένο Βασίλειο Γαλλία ! Γαλλία Βέλγιο ! Βέλγιο Γερμανική Αυτοκρατορία ! Γερμανική Αυτοκρατορία
Ηγετικά πρόσωπα
Χόρας Σμιθ-Ντόρριεν Χέρμπερτ Πλούμερ Άρθουρ Κάρι Ανρί Γκαμπριέλ Πυτς Αρμάν ντε Κενένκ Αλβέρτος της Βυρτεμβέργης
Δυνάμεις
2 Γαλλικές Μεραρχίες 6 Βρετανικές Μεραρχίες 7 Γερμανικές Μεραρχίες

Η Δεύτερη Μάχη του Υπρ διεξήχθη από τις 22 Απριλίου έως τις 25 Μαΐου 1915 για τον έλεγχο του σημαντικού από τακτικής άποψης υψιπέδου στα ανατολικά και νότια της πόλης Υπρ. Η Πρώτη Μάχη του Υπρ έλαβε χώρα το προηγούμενο Φθινόπωρο ενώ στη Δεύτερη Μάχη η Γερμανία έκανε για πρώτη φορά στο Δυτικό Μέτωπο του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου μαζική χρήση δηλητηριωδών αερίων.

Προοίμιο

Ο Γερμανός χημικός Βάλτερ Νερνστ (Walther Nernst) υπηρέτησε ως εθελοντής οδηγός το 1914 και πρότεινε στον συνταγματάρχη Μαξ Μπάουερ (Max Bauer), τον αξιωματικό του Γερμανικού Γενικού Επιτελείου που ήταν υπεύθυνος για τη συνεργασία του Στρατού με τους επιστήμονες, ότι θα ήταν εφικτό να εκκενωθούν τα χαρακώματα του αντιπάλου με μια αιφνιδιαστική επίθεση όπου θα χρησιμοποιούνταν δακρυγόνο αέριο. Παρατηρώντας μια δοκιμή αυτής της ιδέας, ο χημικός Φριτς Χάμπερ (Fritz Haber) πρότεινε τη χρήση χλωρίου που είναι βαρύτερο από τον αέρα.

Ο στρατηγός Έριχ φον Φάλκενχαϊν (Erich von Falkenhayn) συμφώνησε να δοκιμαστεί το νέο όπλο στην επόμενη επίθεση της 4ης Στρατιάς. Ο Φάλκενχαϊν ήθελε να χρησιμοποιήσει το αέριο για να καλύψει τη μετακίνηση μονάδων στο Ανατολικό Μέτωπο προκειμένου να βοηθηθεί ο Αυστροουγγρικός Στρατός που αντιμετώπιζε τον Ρωσικό Αυτοκρατορικό Στρατό και είχε υποστεί απώλειες το 1914. Το αέριο δεν μπορούσε να απελευθερωθεί άμεσα διότι τα στόμια (βαλβίδες) θα πάγωναν· υγρό χλώριο από φιάλες θα αντλούνταν ώστε να εξατμιστεί και να μεταφερθεί από τον άνεμο προς τις βρετανικές και τις γαλλικές γραμμές.

Οι Γερμανοί μετέφεραν 5.730 φιάλες αερίου στην πρώτη γραμμή του μετώπου. Την επιχείρηση επέβλεψαν οι Χάμπερ, Όττο Χαν (Otto Hahn), Τζέιμς Φρανκ (James Franck) και Γκούσταβ Χερτς (Gustav Hertz). Σε δύο περιστατικά οι φιάλες τρυπήθηκαν από εχθρικά πυρά πυροβολικού και τη δεύτερη φορά έχασαν τη ζωή τους τρεις άνδρες και πενήντα τραυματίστηκαν. Μερικοί από τους Γερμανούς προστατεύονταν χάρη σε αναπνευστικές συσκευές που κανονικά χρησιμοποιούνταν από μεταλλωρύχους. Επιλέχθηκε το Προγεφύρωμα του Υπρ για τη χημική επίθεση· η γραμμή του μετώπου ακολουθούσε το κανάλι και προεκτεινόταν ανατολικά γύρω από την πόλη. Βόρεια του προγεφυρώματος ο βελγικός στρατός κρατούσε τη γραμμή του Υζέρ ενώ το βόρειο άκρο του προγεφυρώματος κρατούσαν δύο γαλλικές μεραρχίες. Το ανατολικό προεξέχον τμήμα του προγεφυρώματος το υπερασπιζόταν η 1η Καναδική Μεραρχία και δύο βρετανικές μεραρχίες. Στο II και το V Σώμα της βρετανικής Δεύτερης Στρατιάς ήταν ενταγμένες η 1η, 2η και 3η Μεραρχία Ιππικού, η 4η, 27η, 28η, 50η (Νορθουμβρίας), 3η (Λαχώρης) Μεραρχίες καθώς και η 1η Καναδική Μεραρχία.

Η μάχη

Μάχη του υψώματος Γκράβενσταφελ (22–23 Απριλίου 1915)

Στις 22 Απριλίου 1915 περίπου στις 5:00 μ.μ., η 4η Στρατιά απελευθέρωσε 171 τόνους χλωρίου σε μέτωπο μήκους 6,5 km μεταξύ των χωριών Λανγκεμάρκ (Langemark) και Γκράβενσταφελ (Gravenstafel). Αυτόν τον τομέα συμμαχικής γραμμής υπερασπίζονταν η γαλλική 87η Μεραρχία Πεζικού, η οποία αποτελούνταν από εφέδρους μεγαλύτερης ηλικίας, μαζί με την 45η Μεραρχία Πεζικού που αποτελούνταν από στρατεύματα προερχόμενα από τη Βόρεια Αφρική. Τα γαλλικά στρατεύματα που βρέθηκαν στο πέρασμα του νέφους αερίων υπέστησαν 2.000–3.000 απώλειες, με 800 έως 1.400 νεκρούς. Οι στρατιώτες τράπηκαν σε φυγή προς όλες τις κατευθύνσεις:

...εξαντλημένοι, με τις χλαίνες τους πεταμένες ή ανοιχτές, τα κασκόλ τους τραβηγμένα, τρέχοντας σαν τρελοί, χωρίς κατεύθυνση, φωνάζοντας για νερό, φτύνοντας αίμα, κάποιοι ακόμη κυλιούνταν στο έδαφος κάνοντας απεγνωσμένες προσπάθειες να αναπνεύσουν.

— Συνταγματάρχης Ανρί Μορντάκ, 90η Ταξιαρχία Πεζικού, 45η Μεραρχία

Δημιουργήθηκε κενό μήκους 6 km στις γαλλικές γραμμές. Το γερμανικό πεζικό ακολούθησε αρκετά πίσω από το χημικό νέφος με τους στρατιώτες να αναπνέουν μέσα από βαμβακερά επιθέματα εμποτισμένα με διάλυμα θειοθειϊκού νατρίου. Κατέλαβαν τα χωριά Λανγκεμάρκ και Πίλκεμ και οχυρώθηκαν, παρόλο που θα μπορούσαν να κυριεύσουν το ίδιο το Υπρ σχεδόν χωρίς να συναντήσουν αντίσταση. Αιχμαλώτισαν 2.000 άνδρες και πέρασαν στη κατοχή τους 51 πυροβόλα. Τα καναδικά στρατεύματα που υπερασπίζονταν το νότιο πλευρό της διάρρηξης αναγνώρισαν το χλώριο επειδή η οσμή του έμοιαζε με εκείνη του πόσιμου νερού τους. Οι Γερμανοί απελευθέρωσαν περισσότερο χλώριο εναντίον τους την επομένη και οι απώλειες του καναδικού 13ου Τάγματος ήταν βαρύτατες.

Σε μια ενέργεια στο Δάσος του Κίτσενερ, το 10ο Τάγμα της 2ης Καναδικής Ταξιαρχίας διατάχθηκε να αντεπιτεθεί στο κενό που δημιουργήθηκε εξαιτίας της γερμανικής επίθεσης. Η ενέργεια ξεκίνησε μετά τις 11:00 μ.μ. της 22ας Απριλίου με υποστήριξη και από το 16ο Τάγμα. Τα δύο τάγματα επιτέθηκαν με περισσότερους από 800 άνδρες σε κύματα των δύο λόχων έκαστο και χωρίς να έχει προηγηθεί αναγνώριση του πεδίου. Συνάντησαν εμπόδια καθώς κινούνταν προς τον στόχο τους και δεχόμενοι πυρά ελαφρών όπλων από το δάσος, οι Καναδοί πραγματοποίησαν ασυντόνιστη έφοδο με ξιφολόγχες. Χάρη στην επίθεσή τους εκκαθαρίστηκε η περιοχή από γερμανικές δυνάμεις με ποσοστό απωλειών 75%.

Οι Γερμανοί ανέφεραν ότι περιέθαλψαν 200 θύματα αερίου, εκ των οποίων οι δώδεκα πέθαναν. Από την πλευρά τους, οι Σύμμαχοι ανέφεραν 5.000 νεκρούς και 15.000 τραυματίες. Μέσα σε λίγες ημέρες, οι Βρετανοί ακολούθησαν τη συμβουλή του Τζον Σκοτ Χάλντεϊν (John Scott Haldane) για την αντιμετώπιση των τοξικών αερίων: βρέχοντας ένα ύφασμα με ούρα και αναπνέοντας μέσα από αυτό. Και οι δύο πλευρές άρχισαν επίσης να αναπτύσσουν πιο αποτελεσματικές προστατευτικές μάσκες.

Μάχη του Σαιν- Ζιλιέν (24 Απριλίου – 5 Μαΐου)

Το χωριό Σαιν-Ζιλιέν βρισκόταν στα μετόπισθεν της 1ης Καναδικής Μεραρχίας μέχρι την επίθεση με αέρια της 22ης Απριλίου και την υποχώρηση των Καναδών, οπότε και βρέθηκε να είναι πάνω στη γραμμή του μετώπου. Ο δεκανέας Φρέντερικ Φίσερ (Frederick Fisher) του 13ου Τάγματος μαζί με λίγους ακόμα άνδρες απέκρουσε δύο φορές την προσπάθεια των Γερμανών να περάσουν μέσα από το Σαιν-Ζιλιέν και να φθάσουν στα μετόπισθεν της καναδικής γραμμής. Ο Φίσερ σκοτώθηκε την επομένη.

Το πρωί της 24ης Απριλίου οι Γερμανοί απελευθέρωσαν άλλο ένα νέφος αερίων προς τις καναδικές γραμμές, ακριβώς δυτικά του Σαιν-Ζιλιέν. Δόθηκε εντολή στους στρατιώτες να ουρήσουν στα μαντήλια τους και να τα τοποθετήσουν πάνω από τη μύτη και το στόμα. Παρόλα αυτά τα αντίμετρα αποδείχθηκαν ανεπαρκή και τα γερμανικά στρατεύματα κατέλαβαν το χωριό. Την επόμενη μέρα, οι ταξιαρχίες York και Durham της 50ης Μεραρχίας αντεπιτέθηκαν χωρίς μεν να επιτύχουν τους στόχους τους αλλά καταφέρνοντας όμως να εγκαθίδρυσαν νέα γραμμή πιο κοντά στο χωριό. Στις 26 Απριλίου τα 4ο, 6ο και 7ο Τάγματα της Ταξιαρχίας Νορθάμπερλαντ (Northumberland) επιτέθηκαν και απέκτησαν προγεφύρωμα στο χωριό αλλά αναγκάστηκαν να υποχωρήσουν, έχοντας υποστεί 1.954 απώλειες. Παρά τις βαρύτατες απώλειες, το 2ο Τάγμα των Βασιλικών Τυφεκιοφόρων του Δουβλίνου (Royal Dublin Fusiliers) συμμετείχε αδιάκοπα στις μάχες στο Φρέζενμπεργκ και στο Μπελλουάρντ. Στις 24 Απριλίου, υποκείμενο σε νέα γερμανική επίθεση αερίων κοντά στο Σαιν-Ζιλιέν, σχεδόν αφανίστηκε.

Ο Γερμανικός Στρατός χρησιμοποίησε για πρώτη φορά κυλίνδρους αερίου χλωρίου τον Απρίλιο του 1915 εναντίον του Γαλλικού Στρατού στο Υπρ, όταν κιτρινοπράσινα νέφη παρασύρθηκαν προς τα συμμαχικά χαρακώματα. Το αέριο είχε χαρακτηριστική οσμή, που θύμιζε συνδυασμό ανανά και πιπέρι. Οι Γάλλοι αξιωματικοί, υποθέτοντας αρχικά ότι το γερμανικό πεζικό προελαύνε πίσω από παραπέτασμα καπνού, σήμαναν συναγερμό. Οι στρατιώτες συνειδητοποίησαν ότι δέχονταν επίθεση με αέριο και πολλοί έτρεξαν όσο πιο γρήγορα μπορούσαν. Μία ώρα μετά την έναρξη της επίθεσης δημιουργήθηκε κενό μήκους 1,5 km στη συμμαχική γραμμή. Φοβούμενοι το χλώριο, λίγοι Γερμανοί στρατιώτες προχώρησαν προς τα εμπρός και η καθυστέρησή τους επέτρεψε στα καναδικά και βρετανικά στρατεύματα να ανακαταλάβουν το σημείο πρωτού καταφέρουν οι Γερμανοί να εκμεταλλευτούν το κενό.

Μετά τις πρώτες γερμανικές επιθέσεις αερίων, τα συμμαχικά στρατεύματα εφοδιάστηκαν με μάσκες από βαμβακερά επιθέματα εμποτισμένα με ούρα, τα οποία κρατούνταν πάνω από το πρόσωπο μέχρι να διαλυθεί το αέριο. Άλλοι στρατιώτες προτιμούσαν να χρησιμοποιούν μαντήλι, κάλτσα ή ζώνη από φανέλα, βρεγμένα με διάλυμα διττανθρακικού νατρίου και δεμένα γύρω από το στόμα και τη μύτη. Ήταν δύσκολο να πολεμήσουν έτσι και έγιναν προσπάθειες να αναπτυχθεί καλύτερος τρόπος προστασίας από τις επιθέσεις αερίου. Μέχρι τον Ιούλιο του 1915 παραδόθηκαν αποδοτικές μάσκες αερίου και αναπνευστήρες κατά της ασφυξίας.

Μάχη του Φρέζενμπεργκ (8–13 Μαΐου)

Οι Γερμανοί προώθησαν το πεδινό πυροβολικό τους και παρέταξαν τρία σώματα στρατού απέναντι από την 27η και 28η Μεραρχία στη ράχη του Φρέζενμπεργκ. Η γερμανική επίθεση άρχισε στις 8 Μαΐου με βομβαρδισμό της 83ης Ταξιαρχίας, αλλά οι πρώτες δύο επιθέσεις του γερμανικού πεζικού αποκρούστηκαν από τους επιζώντες. Η τρίτη γερμανική επίθεση εξανάγκασε τους αμυνόμενους να αναδιπλωθούν διότι παρόλο που η 80ή Ταξιαρχία απέκρουσε και αυτή την επίθεση, η 84η απωθήθηκε με συνέπεια να δημιουργηθεί κενό περίπου 3 km στη συμμαχική γραμμή. Οι Γερμανοί δεν κατάφεραν να προχωρήσουν περισσότερο εξαιτίας των αντεπιθέσεων του Συντάγματος Ελαφρού Πεζικού της Πριγκίπισσας Πατρίτσια (Princess Patricia's Canadian Light Infantry, PPCLI) καθώς και μιας νυχτερινής ενέργειας της 10ης Ταξιαρχίας. Το Σύνταγμα επέτυχε πύρρειο νίκη καθώς από αρχική δύναμη 700 ανδρών απέμειναν 150, οι οποίοι δεν ήταν πλέον σε θέση να πολεμήσουν.

Μάχη του Μπελλουάρντ (24–25 Μαΐου)

Στις 24 Μαΐου οι Γερμανοί εξαπέλυσαν νέα επίθεση αερίων. Μία αναφορά του γεγονότος από τον λοχαγό Τόμας Λίχι (Thomas Leahy) του 2ου Τάγματος του Συντάγματος των Βασιλικών Τυφεκιοφόρων του Δουβλίνου (Royal Dublin Fusiliers) δείχνει πως ο διοικητής τους, αντισυνταγματάρχης Άρθουρ Λάβμπαντ (Arthur Loveband), υποπτεύθηκε την επερχόμενη επίθεση και προειδοποίησε όλους τους αξιωματικούς λόχων. Αργότερα, οι Γερμανοί εκτόξευσαν κόκκινες φωτοβολίδες, σηματοδοτώντας την απελευθέρωση αερίου.

Οι γερμανικές δυνάμεις κατόρθωσαν να προελάσουν και να καταλάβουν τις βρετανικές θέσεις στα βόρεια και αριστερά του Τάγματος. Το Τάγμα δέχθηκε σφοδρά πυρά από τις γερμανικές δυνάμεις· όμως, χάρη στην υποστήριξη του φίλιου πυροβολικού και στην αρωγή του 9ου Τάγματος των Χάιλαντερς του Άργκαϊλ και του Σάδερλαντ (Argyll and Sutherland Highlanders), κατάφερε να κρατήσει τα χαρακώματά του μέχρι το τέλος.

Επίλογος

Στα καταληκτικά στάδια της μάχης οι βρετανικές δυνάμεις αποσύρθηκαν σε νέα γραμμή, τρία μίλια εγγύτερα στο Υπρ. Η πόλη δέχθηκε σφοδρά πυρά πυροβολικού και καταστράφηκε ολοσχερώς. Παρόλο που είχαν προηγηθεί επιθέσεις αερίων στο Ανατολικό Μέτωπο, η γερμανική επίθεση αιφνιδίασε τους Συμμάχους και περίπου 7.000 θύματα μεταφέρθηκαν σε σταθμούς περίθαλψης στα μετόπισθεν. Και οι δύο πλευρές ανέπτυξαν τόσο τη δυνατότητα να εξαπολύουν επιθέσεις αερίων όσο και τα αναγκαία αντίμετρα, αλλάζοντας τη φύση του χημικού πολέμου· οι Γάλλοι και οι Βρετανοί εξαπέλυσαν επιθέσεις αερίων στη Μάχη του Λους στα τέλη Σεπτεμβρίου. Η προστασία κατά του αερίου βελτιώθηκε κάπως με τη χορήγηση αυτοσχέδιων αναπνευστήρων από επιθέματα βαμβακερών αποβλήτων εμποτισμένων με υποθειώδες νάτριο, διττανθρακικό νάτριο και γλυκερίνη. Ωστόσο, οι αναπνευστήρες δεν είχαν αξιόλογο αντίκτυπο, λόγω έλλειψης εκπαίδευσης και της χρήσης τοπικών αυτοσχέδιων κατασκευών και κακοφτιαγμένων ειδών που εισάγονταν από τη Βρετανία. Το «κράνος P» (ή «σωληνωτό κράνος») εμποτισμένο με φενικό νάτριο διατέθηκε μέχρι τα τέλη του 1915 ενώ στις αρχές του 1916 διατέθηκε το κράνος PH, το οποίο ήταν αποτελεσματικό κατά του φωσγενίου.

Η Καναδική Μεραρχία αμύνθηκε αποτελεσματικά, αλλά υπέστη 5.975 απώλειες μέχρι την απόσυρσή της στις 3 Μαΐου. Δεν ήταν προετοιμασμένη για τον τρόπο του μάχεσθαι και τις τακτικές που επικρατούσαν στο Δυτικό Μέτωπο και το πεδινό πυροβολικό τους ενέργησε αποτελεσματικά, αλλά οι ανεπάρκειες του τυφεκίου τύπο Ross επιδείνωσαν τις δυσκολίες σε τακτικό επίπεδο. Η Καναδική Μεραρχία έλαβε αρκετές χιλιάδες αντικαταστάτες μετά το τέλος της μάχης. Στη Δεύτερη Μάχη του Υπρ, η μικρότερη τακτική μονάδα του πεζικού ήταν ο λόχος· έως το 1917 θα ήταν η διμοιρία. Οι Καναδοί χρησιμοποιήθηκαν επιθετικά αργότερα το 1915 αλλά χωρίς επιτυχία. Η μάχη αποτέλεσε την αρχή μιας μακράς περιόδου ανάλυσης και πειραματισμού για τη βελτίωση της αποτελεσματικότητας των όπλων του πεζικού και του πυροβολικού τους καθώς και της συνεργασίας μεταξύ των.

Βιβλιογραφία

• Clayton, A. (2003). Paths of Glory. London: Cassell. ISBN 978-0-304-35949-3. 
• Edmonds, J. E. (1928). Military Operations France and Belgium, 1915: Battles of Aubers Ridge, Festubert, and Loos. History of the Great War Based on Official Documents by Direction of the Historical Section of the Committee of Imperial Defence. II (1st έκδοση). London: Macmillan. OCLC 58962526. 
• Edmonds, J. E. (1991) [1948]. Military Operations France and Belgium 1917: 7 June – 10 November. Messines and Third Ypres (Passchendaele). History of the Great War Based on Official Documents by Direction of the Historical Section of the Committee of Imperial Defence. II (Imperial War Museum and Battery Press έκδοση). London: HMSO. ISBN 978-0-89839-166-4. 
• Edmonds, J. E.· Wynne, G. C. (1995) [1927]. Military Operations France and Belgium, 1915: Winter 1915: Battle of Neuve Chapelle: Battles of Ypres. History of the Great War Based on Official Documents by Direction of the Historical Section of the Committee of Imperial Defence. I (Imperial War Museum and Battery Press έκδοση). London: Macmillan. ISBN 978-0-89839-218-0. 
• Girard, Marion (2008). A Strange and Formidable Weapon: British Responses to World War I Poison Gas. University of Nebraska Press. ISBN 978-0-8032-2223-6. Ανακτήθηκε στις 26 Μαΐου 2011. 
• Greenhalgh, Elizabeth (2014). The French Army and the First World War. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-1-107-60568-8. 
• Häften, Hans von, επιμ. (1932). Der Weltkrieg 1914 bis 1918: Militärischen Operationen zu Lande Achter Band Die Operationen des Jahres 1915. Die Ereignisse im Westen im Frühjahr im Sommer und Osten vom Frühjahr bis zum Jahresschluß [Military Operations on land: The Operations of 1915. The events in the West in the Spring and Summer, in the East from the Summer to the Year's End]. VIII (online scan έκδοση). Berlin: Verlag Ernst Siegfried Mittler und Sohn. OCLC 838300036. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2 Δεκεμβρίου 2013. Ανακτήθηκε στις 25 Νοεμβρίου 2013 – μέσω Oberösterreichische Landesbibliothek. 
• Humphries, M. O.· Maker, J. (2010). Germany's Western Front, 1915: Translations from the German Official History of the Great War. II (1st έκδοση). Waterloo, Ont: Wilfrid Laurier University Press. ISBN 9781554580514. 
• James, E. A. (1990) [1924]. A Record of the Battles and Engagements of the British Armies in France and Flanders 1914–1918 (repr. London Stamp Exchange έκδοση). Aldershot: Gale & Polden. ISBN 978-0-948130-18-2. 
• Macpherson, W. G. (1923). Medical Services General History: The Medical Services on the Western Front, and during the Operations in France and Belgium in 1914 and 1915 (pdf). History of the Great War Based on Official Documents by Direction of the Historical Section of the Committee of Imperial Defence. II (online έκδοση). London: HMSO. OCLC 83853880. Ανακτήθηκε στις 19 Νοεμβρίου 2019. 
• Meyer, G.J. (2015) [2006]. A World Undone: A Story of the Great War 1914-1918. New York: Bantam Books. σελ. 94. ISBN 978-0-553-38240-2. 
• Rawling, B. (1992). Surviving Trench Warfare: Technology and the Canadian Corps, 1914–1918. London: University of Toronto Press. ISBN 978-0-8020-6002-0 – μέσω Archive Foundation. 
• Robson, Stuart (2007). The First World War (1st έκδοση). Harrow: Pearson Longman. ISBN 978-1-4058-2471-2 – μέσω Archive Foundation. 
• Sheldon, J. (2012). The German Army on the Western Front 1915. Barnsley: Pen and Sword Military. ISBN 978-1-84884-466-7. 
• Van der Kloot, William (2004). «April 1915: Five Future Nobel Prize-Winners Inaugurate Weapons of Mass Destruction and the Academic-Industrial-Military Complex». Notes and Records of the Royal Society of London 58 (2): 149-160. ISSN 0035-9149. https://www.jstor.org/stable/4142047. 

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

• Πολυμέσα σχετικά με το θέμα Second Battle of Ypres στο Wikimedia Commons