Νο

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση
Σύγχρονη παράσταση Νο

Το Θέατρο Νο (ιαπ.:能 Nō) ή Νογκάκου (能楽 Nōgaku) αποτελεί παραδοσιακό είδος ιαπωνικού δράματος.

Ιστορία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η παλαιότερη σκηνή θεάτρου Νο, στο νησί Ιτσουκουσίμα

Το θέατρο Νο αναπτύχθηκε μαζί με το κιόγκεν και εμφανίστηκε τον 14ο αιώνα. Έχει τις ρίζες του στο θρησκευτικό τελετουργικό,[1] αλλά εξελίχθηκε μέσα από αριστοκρατικές και λαϊκές μορφές τέχνης.

Η μορφή που διατηρείται μέχρι σήμερα, δόθηκε στο Νο, κατά την περίοδο Μουρομάτσι (1336-1573), από τον Κανάμι Κιγιοτσούγκου και τον γιο του Ζεάμι Μοτοκίγιο, όταν και χορηγούνταν από τους σογκούν Ασικάγκα. Παραστάσεις συνεχίζονταν κατά τους επόμενους αιώνες, αλλά νέα έργα σταμάτησαν να δημιουργούνται μετά τον 16ο αιώνα.[1]

Στις αρχές του 17ου αιώνα αποκλείστηκαν για λόγους δημόσιας ηθικής οι γυναίκες ηθοποιοί, από το Νο, αλλά και το καμπούκι.[2] Κατά την περίοδο 1868-1912, παρόλο που το Νο έχασε την κρατική χορήγηση, αναγνωριζόταν ως ένα από τα τρία είδη εθνικού θεάτρου της Ιαπωνίας.

Σήμερα, υπάρχουν περίπου 1500 επαγγελματίες ηθοποιοί θεάτρου Νο, ενώ το σύγχρονο ρεπερτόριο περιλαμβάνει 250 έργα.

Συντελεστές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Κέντρο: σίτε, κάτω δεξιά: γουάκι, δεξιά: οχταμελής χορωδία, κέντρο πίσω σίτε: τέσσερις μουσικοί, πίσω αριστερά: δύο κόκεν

Οι συντελεστές των παραστάσεων Νο είναι:

  1. Σίτε (仕手, シテ shite): ο πρωταγωνιστής της παράστασης. Όταν αρχικά εμφανίζεται ως άνθρωπος ονομάζεται μαεσίτε (maeshite), ενώ όταν αργότερα εμφανίζεται ως φάντασμα, νοτσισίτε (nochishite).
    • Σιτετσούρε (仕手連れ, シテヅレ shitetsure): η συντροφιά του σίτε.
  2. Γουάκι (脇, ワキ waki): ο ρόλος που αποτελεί το αντίθετο του σίτε.
    • Γουακιτσούρε (脇連れ, ワキヅレ wakitsure): η συντροφιά του γουάκι.
  3. Κόκεν (後見 kōken): όσοι δουλεύουν στα παρασκήνια, συνήθως ένα με τρία άτομα.
  4. Γιουτάι (地謡 jiutai): η χορωδία, αποτελούμενη από έξι ως οχτώ άτομα.
  5. Χαγιάσι (囃子 hayashi) ή χαγιάσι-κάτα (囃子方 hayashi-kata): οι μουσικοί του θεάτρου. Παίζουν τέσσερα όργανα: φούε (γιαπωνέζικο φλάουτο), το οτσουζούμι (τύμπανο σε σχήμα κλεψύδρας), κοτσουζούμι (τύμπανο που παίζεται στον ώμο) και ταϊκό (τύμπανο με μικρά ραβδία).

Μια κλασική παράσταση Νο περιλαμβάνει οπωσδήποτε τη χορωδία, την ορχήστρα, και το λιγότερα ένας σίτε και ένας γουάκι.

Στοιχεία της παράστασης[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Σκηνή[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η σκηνή του Εθνικού Θεάτρου Νο στο Τόκιο

Η σκηνή του Νο αποτελεί ένα κιόσκι, του οποίου η αρχιτεκτονική έχει παρθεί από αυτή των σιντοϊστικών ναών και γενικά κατασκευάζεται εξ ολοκλήρου από χινόκι.[α] Το πάτωμα γυαλίζεται, ώστε να επιτρέπει στους ηθοποιούς να "γλιστράνε" τα πόδια τους πάνω του. Η μοναδική διακόσμηση της σκηνής, είναι το καγκάμι-ίτα (鏡板  Kagami-ita), η ζωγραφιά ενός πεύκου

"Χάρτης" της σκηνής Νο
  1. Χασικαγκάρι (橋掛 hashigakari): στενή γέφυρα στα δεξιά της σκηνής, από την οποία περνάνε οι κύριοι ηθοποιοί. Αργότερα, εξελίχτηκε στο χαναμίτσι του καμπούκι.
  2. Σε αυτό το σημείο στέκονταν οι ηθοποιοί του κιόγκεν, πριν μπουν στην κυρίως σκηνή.
  3. Η θέση των κόκεν.
  4. Η θέση του μουσικού με το ταϊκό.
  5. Η θέση του μουσικού με το οτσουζούμι.
  6. Η θέση του μουσικού με το κοτσουζούμι.
  7. Η θέση του μουσικού με το φούε.
  8. Γιουτάιζα (地謡 Jiutaiza): οι θέσεις των γιουτάι.
  9. Εδώ καθόταν ο γουάκι, όταν δε βρισκόταν στη σκηνή, πολλές φορές με τον γουακιτσούρε.
  10. Στο σημείο αυτό έπαιζε ο γουάκι.
  11. Το σημείο στο οποίο έπαιζε ο σίτε.
  12. Σίτε-μπασίρα (シテ柱 shite-bashira): η κολόνα του σίτε, κοντά στην οποία ανακοινώνονται τα ονόματα.
  13. Μετσούκε-μπασίρα (目付柱 metsuke-bashira): η κολόνα κατόπτευσης.
  14. Γουάκι-μπασίρα (ワキ柱 waki-bashira): η κολόνα του γουάκι
  15. Φούε-μπασίρα (笛柱 fuebashira): η κολόνα του φούε. Στο χώρο μπροστά του, αποχωρούν οι χορευτές και στέκονται δύο ηθοποιοί όταν δουλεύουν ή ταξιδεύουν μαζί.

Κοστούμια[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ηθοποιός σίτε στο ρόλο μια θηλυκής θεότητας

Γενικά τα κοστούμια των ηθοποιών Νο είναι πλούσια, φτιαγμένα από αστραφτερό μετάξι, ενώ φέρουν συμβολικά σχήματα, αναλόγως του ρόλου. Το κοστούμι του σίτε ήταν υπερβολικό, ενώ των σιτετσούρε και γουακιτσούρε σταδιακά απλοποιήθηκε.

Στους πρώτους αιώνες, τα κοστούμια των ηθοποιών ήταν σύμφωνα με τους ρόλους τους. Για παράδειγμα, κάποιος αυλικός θα φορούσε επίσημη ρόμπα, ενώ κάποιος απλός άνθρωπος ένα κοινό ένδυμα. Τα τυποποιημένα κοστούμια με τους συμβολισμούς, καθιερώθηκαν στα τέλη του 16ου αιώνα.

Μάσκες[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι μάσκες του θεάτρου Νο φτιάχνονται από υλικά όπως πηλός, βερνίκι, ύφασμα, χαρτί και ξύλο. Καθώς, οι ηθοποιοί ήταν άντρες στη μέση ηλικία, απεικονίζουν θηλυκά ή μη ανθρώπινα πρόσωπα (θεοί, δαίμονες, ζώα), αλλά και νεαρούς ή γηραιότερους άνδρες. Απ' την άλλη πλευρά όσοι ηθοποιοί δε φοράνε μάσκες, παίζουν το ρόλο ενήλικου ανδρός, στην ηλικία των είκοσι, των τριάντα ή των σαράντα.

Συνήθως, μόνο ο σίτε φοράει μάσκα, ενώ ο γουάκι όχι. Ο σιτετσούρε και ο γουακιτσούρε φοράνε μάσκες κυρίως όταν πρόκειται για γυναικείους ρόλους.

Όσοι ηθοποιοί φορούσαν μάσκα, μη μπορώντας να εκφράσουν τα συναισθήματά τους με την έκφραση του προσώπου, κατέφευγαν στις χειρονομίες και γενικότερα τη "γλώσσα του σώματος".[2] Παράλληλα, οι μικρές τρύπες των ματιών στις μάσκες, δημιουργούσαν πρόβλημα στους ηθοποιούς, αφού περιόριζαν το οπτικό πεδίο πάνω στη σκηνή.[2]

Μουσική[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Από αριστερά προς δεξιά: ταϊκό, οτσουζούμι, κοτσουζούμι, φούε

Η παραστάσεις Νο συνοδεύεται από χορωδία και μουσικούς, τους λεγόμενους νο-μπαγιάσι (Noh-bayashi 能囃子). Έχει χαρακτηριστεί ως "Ιαπωνική Όπερα", αλλά οι φωνές της χορωδίας καλύπτουν λίγες νότες. Πάντως είναι ξεκάθαρο ότι η μελωδία δεν αποτελεί το σημαντικότερο μέρος των τραγουδιών στο Νο. Τα κείμενα είναι ποιητικά, στηριζόμενα σε μεγάλο βαθμό στο ρυθμό της ιαπωνικής ποίησης, ενώ χαρακτηρίζονται και από οικονομία στις εκφράσεις.

Επιρροές στο δυτικό πολιτισμό[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Θεατρικοί συγγραφείς[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Συνθέτες[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ποιητές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Σημειώσεις[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

α. ^  Ξύλο από το δέντρο Chamaecyparis obtusa, το λεγόμενο "γιαπωνέζικο κυπαρίσσι".

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. 1,0 1,1 Time-Life Παγκόσμια Ιστορία, σ. 22
  2. 2,0 2,1 2,2 Time-Life Παγκόσμια Ιστορία, σ. 23

Πηγές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Commons logo
Τα Wikimedia Commons έχουν πολυμέσα σχετικά με το θέμα

Ελληνική βιβλιογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Μια παράσταση του θεάτρου Νο - Κανάμι-Ζεάμι, μετάφραση Δημοσθένη Κορδοπάτη, εκδόσεις Δωδώνη


Στο λήμμα αυτό έχει ενσωματωθεί κείμενο από το λήμμα Noh της Αγγλόγλωσσης Βικιπαίδειας, η οποία διανέμεται υπό την GNU FDL και την CC-BY-SA 3.0. (ιστορικό/συντάκτες).