Ρόμπερτ Όουεν

Ρόμπερτ Όουεν
Κοινωνικός μεταρρυθμιστής ιδιοκτήτης εργοστασίου και πρωτοπόρος σύστασης εργατικών συνεταιρισμών
Γέννηση:	1771 New Town
Θάνατος:	1858 New Town
Είδος:
Κυριότερα έργα:	A New View of Society -The moral world (Nέος ηθικός κόσμος, 1826-44)

O Ρόμπερτ Όουεν (Robert Owen, 1771 Νιουτάουν Ουαλίας - 1858) ήταν Βρετανός βιομήχανος και κοινωνικός μεταρρυθμιστής. Υπήρξε συνιδιοκτήτης ενός μεγάλου εργοστασίου επεξεργασίας βαμβακιού στο Νέο Λάναρκ της Σκωτίας όπου εφάρμοσε πολλές μεταρρυθμίσεις με στόχο την βελτίωση του επιπέδου ζωής και εργασίας των εργατών. Οι μεταρρυθμίσεις του είχαν αξιοσημείωτο αντίκτυπο, τόσο σε κοινωνικό όσο και σε οικονομικό επίπεδο και συγκέντρωσαν το ενδιαφέρον ολόκληρης της Ευρώπης, αλλά η προσπάθειά του να εντάξει στην αγγλική νομοθεσία κάποιες από τις αρχές που είχαν επιτυχία στο Νέο Λάναρκ (απαγόρευση της εργασίας στα παιδιά κάτω των 10 ετών και της νυκτερινής στους νέους κάτω των 18 ετών καθώς και ο περιορισμός του ωραρίου εργασίας κ.α.) δεν ευοδώθηκε. O «φιλάνθρωπος κ. Όουεν του Νιου Λάναρκ», ήταν ένα περίεργο μίγμα πρακτικότητας και αφέλειας, επιτυχίας και οικτρής αποτυχίας, κοινής λογικής και παραλογισμού. Ήταν η περίπτωση ενός ανθρώπου που υποστήριξε την εγκατάλειψη του αρότρου υπέρ του φτυαριού· του ανθρώπου που ενώ ταξικά ανήκε στην άρχουσα τάξη, επιχείρησε να βρει μια διέξοδο για τους εργαζόμενους κι ένα δρόμο για την κοινωνία της εποχής του. Ο Όουεν δεν αρνείται την ιδιοκτησία, δεν ζητά την κατάργησή της, αλλά προτείνει τη δημιουργία μιας μορφής οργανικής, κοινωνικής ενότητας, όπου τελικά η ιδιοκτησία θα χάσει τον προσδιοριστικό της ρόλο. Σε μια πρώτη και δεύτερη προσέγγιση, υποστήριζε, ότι πρέπει να δημιοργηθούν ενώσεις καταναλωτών. Σ΄ένα επόμενο στάδιο έβλεπε να πραγματοποιείται μια συναδέλφωση της τάξης των παραγωγών.

Βιογραφία

Γεννήθηκε από φτωχούς γονείς στη Ουαλία το 1771 και παράτησε το σχολείο στα εννιά του για να μαθητεύσει δίπλα σε έναν έμπορο ασπρόρουχων αλλά προτίμησε να αναζητήσει την τύχη του στο Μάντσεστερ. Εκεί, δεκαοκτώ χρονών ακόμα και με τη βοήθεια εκατό λιρών που είχε δανεισθεί από τον αδελφό του, ανέλαβε ρόλο μικρο-καπιταλιστή κατασκευάζοντας κλωστοϋφαντουργικά μηχανήματα.Λίγα χρόνια αργότερα είχε ακούσει για κάποια εργοστάσια που πουλιούνταν στο Νιου Λάναρκ. Δανείστηκε χρήματα και πήγε και βρήκε τον ιδιοκτήτη των εργοστασίων Ντέιλ, αγόρασε τα εργοστάσια και, συν τοις άλλοις, κέρδισε και το χέρι της κόρης του. Γύρω στα 1813 έγραψε το βιβλίο «A Νew View of Society» (Μια νέα άποψη για την κοινωνία) και ταυτόχρονα έκανε ο ίδιος μια σειρά από πειραματισμούς μέσα στη βιομηχανία του.

Τα σχέδια καταπολέμησης της φτώχειας μέσω του σοσιαλισμού (1817)

Μετά τους ναπολεόντιους πολέμους πολλά προβλήματα ταλάνιζαν την χώρα που κυριεύτηκε από υστερία. Οι Δούκες της Υόρκης και του Κεντ και μια ομάδα διακεκριμένων προσωπικοτήτων συνέστησαν επιτροπή για να διερευνήσουν τα αίτια του προβλήματος. Για τυπικούς λόγους κάλεσαν και τον Όουεν. Σύμφωνα με την πρόταση του Όουεν, η λύση του προβλήματος της φτώχειας βρισκόταν στο να γίνουν οι φτωχοί παραγωγικοί. Για να επιτευχθεί ο σκοπός αυτός πρότεινε τη δημιουργία Συνεταιριστικών Χωριών, όπου 800 ως 1200 άνθρωποι θα εργάζονταν μαζί σε αγροκτήματα και εργοστάσιασχηματίζοντας μια αυτοσυντηρουμένη μονάδα. Οι οικογένειες θα ζούσαν σε σπίτια ταξινομημένα σε παραλληλόγραμμα, με κάθε οικογένεια σε ιδιωτικό διαμέρισμα αλλά με κοινόχρηστα σαλόνια, αναγνωστήρια και κουζίνες. Τα παιδιά από τα τρία τους χρόνια θα φιλοξενούνταν σε χωριστά διαμερίσματα έτσι ώστε να μπορούν να εκτεθούν στο είδος της εκπαίδευσης που θα διαμόρφωναν καλύτερα το χαρακτήρα τους για τα επόμενα χρόνια. Πιο μακριά, έξω από τους χώρους διαβίωσης, θα υπήρχε η εργοστασιακή μονάδα και ενδιάμεσα θα απλώνονταν τα χωράφια για τις καλλιέργειες. Η επιτροπή δεν ήταν διατιθεμένη να υποστηρίξει την υιοθέτηση κοινωνικά οργανωμένων κοινοτήτων.

Πείραμα της κοινότητας στην Αμερική (1825)

Απεικόνιση της πρότυπης κοινότητας Νέα αρμονία (Νew Harmony) στην πολιτεία των Η.Π.Α. Ιντιάνα

Το θετικό ενδιαφέρον που εκδήλωσε στην αρχή η αγγλική άρχουσα τάξη για τα σχέδιά του μεταστράφηκε γρήγορα σε απροκάλυπτη εχθρότητα. Ο Όουεν αναγκάστηκε να φύγει στις ΗΠΑ, όπου ίδρυσε (1825) την πρότυπη κοινότητα Νιου Χάρμονι (Νέα αρμονία) στην πολιτεία Ιντιάνα, αγοράζοντας τις εκτάσεις μιας θρησκευτικής κοινότητας «Χάρμονι» (Αρμονία) του Τζορτζ Ραπ, η οποία εγκαταστάθηκε σε άλλο μέρος. Ύστερα από τρία χρόνια επιτυχημένης εφαρμογής των ιδεών του η κοινότητα παρήκμασε εξαιτίας των διαφορών που ανέκυψαν για τον τρόπο διοίκησής της και ο Όουεν πούλησε το μερίδιό του και αποσύρθηκε.

Βιομηχανική οργάνωση συνεταιριστικού τύπου

Επέστρεψε στην Αγγλία και επιδόθηκε σε μια νέα προσπάθεια, τη δημιουργία βιομηχανικής οργάνωσης συνεταιριστικού τύπου που οι τιμές των αγαθών θα καθορίζονταν με βάση το κόστος των πρώτων υλών και την ποσότητα της εργασίας που ήταν αναγκαία για την παραγωγή τους. Ο φορέας υλοποίησης αυτών των σχεδίων ήταν μια τράπεζα η οποία έγινε γνωστή με την ονομασία «National Equitable Labour Exchange» (1832), αλλά και πάλι τα σχέδια του δεν ευοδώθηκαν. Στη συνέχεια δραστηριοποιήθηκε στον χώρο του συνδικαλιστικού κινήματος καθώς οι ιδέες του είχαν μεγάλη απήχηση ανάμεσα στους βιομηχανικούς εργάτες με αξιόλογα αποτελέσματα στην ανάπτυξη των σωματείων και στη διεύρυνση των στόχων τους, αλλά η ισχυρή αντίδραση των εργοδοτών με τη βοήθεια κατασταλτικών εκείνης της εποχής κυβερνητικών μέτρων, έβαλε τέλος στην προσπάθειά του.

Κριτική

Η κριτική που έγινε στον Όουενς ήταν ότι, διαπνεόμενος από την αισιόδοξη πεποίθηση ότι θα μπορούσε να αλλάξει ριζικά τη διάρθρωση της κοινωνίας, στήριξε τη δράση του περισσότερο σε ηθικές και φιλανθρωπικές βάσεις παρά σε αυστηρή ανάλυση των οικονομικών μηχανισμών και επεξεργάστηκε σχέδια τα οποία στην πράξη αποδείχθηκαν αφελή και ουτοπικά. Πάντως οι πρώτες μεταρρυθμίσεις του προηγήθηκαν κατά μισό αιώνα της εργατικής νομοθεσίας και όλο το ενθουσιώδες έργο του συνέβαλε στην ανάπτυξη του ενδιαφέροντος για τα κοινωνικά προβλήματα, Θεωρείται πρόδρομος και θεμελιωτής του ουτοπικού σοσιαλισμού.

Πηγές

• Α. Α. Knopf, The life of Robert Owen, Νέα Υόρκη 1920
• Robert L. Heilbroner, Οι φιλόσοφοι του οικονομικού κόσμου: «Τα όνειρα των Ουτοπικών Σοσιαλιστών», σσ. 145-185

Βιβλιογραφία

• F.Podmore, Robert Owen (Appleton,Νέα Υόρκη 1907)
• G.D.H. Cole, Robert Owen, edit. E Benn, Λονδίνο 1925
• Μια νέα θεώρηση της κοινωνίας, εκδ. Αλεξάνδρεια, 2007 ISBN 960-351-521-3