Pange lingua gloriosi corporis mysterium

Ο Θωμάς Ακινάτης απεικονίζεται εδώ να κρατάει ένα βιβλίο με ένα απόσπασμα του ύμνου «Pange Lingua».

«Pange lingua gloriosi corporis mysterium» (ελληνικά: Ψάλλε, ω γλώσσα, το μυστήριο) είναι ένας μεσαιωνικός λατινικός ύμνος, ο οποίος αποδίδεται στον Αγίο Θωμά Ακινάτη για την γιορτή της Αγίας Δωρεάς. Ο ύμνος ψάλλεται επίσης την Μεγάλη Πέμπτη, κατά τη λιτανεία από την εκκλησία προς τον τόπο όπου φυλάσσεται το Αγιο Δισκοπότηρο (η Θεία Ευχαριστία) μέχρι τη Μεγάλη Παρασκευή. Οι δύο τελευταίες στροφές του ύμνου (οι οποίες ονομάζονται ξεχωριστά Tantum ergo) ψάλλονται κατά τη Λειτουργία της Ευλογίας του Αγίου Μυστηρίου (Benediction of the Blessed Sacrament). Ο ύμνος εκφράζει τη διδασκαλία ότι ο άρτος και ο οίνος μεταβάλλονται στο σώμα και στο αίμα του Χριστού κατά τη διάρκεια της τέλεσης της Θείας Ευχαριστίας.

Οι εναρκτήριες λέξεις του ύμνου παραπέμπουν σε έναν άλλο, παλαιότερο λατινικό ύμνο, από τον οποίο αυτός προέρχεται: το «Pange lingua gloriosi proelium certaminis» του αγίου Βενάντιου Φορτουνάτου.

Ο ύμνος

Λατινικά Pange, lingua, gloriósi Córporis mystérium, Sanguinísque pretiósi, Quem in mundi prétium Fructus ventris generósi Rex effúdit géntium. Nobis datus, nobis natus Ex intácta Vírgine, Et in mundo conversátus, Sparso verbi sémine, Sui moras incolátus Miro clausit órdine. In suprémæ nocte coenæ Recúmbens cum frátribus Observáta lege plene Cibis in legálibus, Cibum turbæ duodénæ Se dat suis mánibus. Verbum caro, panem verum Verbo carnem éfficit: Fitque sanguis Christi merum, Et si sensus déficit, Ad firmándum cor sincérum Sola fides súfficit. Tantum ergo sacraméntum Venerémur cérnui: Et antíquum documéntum Novo cedat rítui: Præstet fides suppleméntum Sénsuum deféctui. Genitóri, Genitóque Laus et jubilátio, Salus, honor, virtus quoque Sit et benedíctio: Procedénti ab utróque Compar sit laudátio. Amen.

Ελληνικά Ψάλλε, ω γλώσσα, το μυστήριο του ενδόξου Σώματος και του πολύτιμου Αίματος, που ως λύτρα για τον κόσμο χύθηκε από τον Βασιλιά των εθνών, τον καρπό μιας γενναιόδωρης κοιλίας. Μας δόθηκε, γεννήθηκε για εμάς από μια ανέπαφη Παρθένο και ήρθε στον κόσμο, και αφού σκορπίστηκε ο σπόρος του λόγου του, με αξιοθαύμαστο τρόπο εκτέλεσε την περίοδο της εξορίας του. Το βράδυ του Μυστικού Δείπνου, κατακλιμένος στο τραπέζι με τα αδέρφια του, έχοντας τηρήσει πλήρως τον νόμο για τα νόμιμα γεύματα, με τα δικά του χέρια δίνει τον Εαυτό του ως τροφή στην ομάδα των Δώδεκα. Ο Λόγος-σάρκα με τον λόγο Του μετατρέπει τον άρτο σε αληθινή σάρκα, και το άκρατο κρασί γίνεται το αίμα του Χριστού· και αν σφάλει η αίσθηση, αρκεί η μόνη πίστη, για να βεβαιώσει μια απλή καρδιά. ["Tantum ergo"] Επομένως, υποκλινόμενοι, ας προσκυνήσουμε ένα τόσο εξαιρετικό Μυστήριο: το παλιό πρότυπο ας δίνει τη θέση του στη νέα τελετή, και η πίστη ας συμπληρώνει το σφάλμα των αισθήσεων. Στον Γεννητή και στον Γεννητό ας είναι έπαινος και αγαλλίαση, επίσης σωτηρία, τιμή, δύναμη και ευλογία· και ισάξιος έπαινος ας είναι σε εκείνον που προέρχεται και από τους δύο. Αμήν.

Ιστορία του ύμνου

Υπάρχουν δύο μελωδικές αποδόσεις του ύμνου Pange lingua σε γρηγοριανό μέλος. Η πιο γνωστή είναι εκείνη σε φρυγικό τρόπο (Τρόπος Γ’), που ανήκει στη ρωμαϊκή λειτουργική παράδοση, ενώ η άλλη προέρχεται από τη μοζαραβική λειτουργία της Ισπανίας. Η ρωμαϊκή μελωδία αποτελούσε αρχικά μέρος της γαλλικανής λειτουργίας.

Η ρωμαϊκή εκδοχή του ύμνου Pange lingua αποτέλεσε τη βάση για μια περίφημη σύνθεση του Αναγεννησιακού συνθέτη Ζοσκέν ντε Πρε, τη Missa Pange lingua. Η λειτουργία αυτή, μια εκτενής μουσική φαντασία πάνω στο ύμνο, ανήκει στα τελευταία έργα του συνθέτη και χρονολογείται στην περίοδο 1515–1521, καθώς δεν περιλαμβάνεται στη συλλογή λειτουργιών του Ζοσκέν που εξέδωσε ο Οταβιάνο Πετρούτσι το 1514, και δημοσιεύτηκε μετά τον θάνατό του. Με την απλότητά της, τη θεματική της συνοχή και τη σχολαστική προσοχή που δίνει στο κείμενο, η σύνθεση έχει συγκριθεί με τα ύστερα έργα του Μπετόβεν, και πολλοί μελετητές τη θεωρούν μία από τις κορυφαίες στιγμές της αναγεννησιακής πολυφωνίας.

Ο Χουάν ντε Ουρέντε (Juan de Urrede), Φλαμανδός συνθέτης που δραστηριοποιήθηκε στην Ισπανία στα τέλη του 15ου αιώνα, συνέθεσε πολλές μουσικές επεξεργασίες του ύμνου Pange lingua, οι περισσότερες βασισμένες στην αρχική μοζαραβική μελωδία. Μία από τις εκδοχές του, γραμμένη για τέσσερις φωνές, υπήρξε από τα δημοφιλέστερα μουσικά έργα του 16ου αιώνα και αποτέλεσε τη βάση για δεκάδες έργα για πληκτροφόρα, καθώς και για λειτουργίες, πολλές από τις οποίες γράφτηκαν από Ισπανούς συνθέτες.

Βασιζόμενοι στη μεταχείριση της τρίτης γραμμής του ύμνου μέσα στο Kyrie του ύμνου Missa Pange lingua του Ζοσκέν ντε Πρε, οι συνθέτες διαμόρφωσαν το μουσικό θέμα “do–re–fa–mi–re–do” (C–D–F–E–D–C), το οποίο έγινε ένα από τα πιο διάσημα θέματα στην ιστορία της μουσικής. Το μοτίβο αυτό χρησιμοποιήθηκε, μέχρι και σε μη θρησκευτικά έργα, από συνθέτες όπως οι Σιμόν Λοχέτ (Simon Lohet), Μικελάντζελο Ρόσι (Michelangelo Rossi), Φρανσουά Ρομπερντέ (François Roberday), Γιόχαν Κασπάρ Φερντινάντ Φίσερ (Johann Caspar Ferdinand Fischer), Γιόχαν Γιάκομπ Μπόντμερ, Γιόχαν Κασπάρ Κέρλ (Johann Caspar Kerll) και Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ. Ο Γιόχαν Φουξ (Johann Fux) συνέθεσε επάνω του φούγκες, και οι εκτενείς επεξεργασίες του στο θεωρητικό έργο Gradus ad Parnassum (ένα βήμα προς την Πάρνασσο) το έκαναν γνωστό σε κάθε επίδοξο συνθέτη – μεταξύ αυτών και στον Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ, του οποίου το θέμα της Συμφωνίας του Διός δανείζεται τις τέσσερις πρώτες νότες του μοτίβου. Το πρώτο έργο του Άντον Μπρούκνερ υπήρξε μια μουσική επεξεργασία της πρώτης στροφής του ύμνου Pange lingua, με αριθμό καταλόγου WAB 31.

Οι δύο τελευταίοι στίχοι του Pange lingua (Tantum ergo) συχνά απομονώνονται, καθώς σηματοδοτούν το τέλος της λιτανείας του Μυστηρίου κατά τη λειτουργία της Μεγάλης Πέμπτης. Πολλές ανεξάρτητες μουσικές συνθέσεις έχουν γραφτεί για αυτούς τους στίχους, μεταξύ άλλων από τους Τζοβάννι Πιερλουίτζι ντα Παλεστρίνα, Φραντς Σούμπερτ, Άντον Μπρούκνερ (ο οποίος έγραψε οκτώ εκδοχές), Μωρίς Ντουρουφλέ (Maurice Duruflé) και τον Σαρλ - Μαρί Βιντόρ. Ο Λούντβιχ βαν Μπετόβεν συνέθεσε μια εκ νέου αρμονική επεξεργασία του Pange lingua για χρήση σε εκκλησιαστικό όργανο. Το έργο αυτό ανακαλύφθηκε τον Οκτώβριο του 2012 από τον μουσικολόγο και καθηγητή του Πανεπιστημίου του Μάντσεστερ Μπάρι Κούπερ (Barry Cooper). Αμέσως προτάθηκε ότι το κομμάτι αυτό αποτελούσε προσχέδιο για το έργο Missa solemnis του συνθέτη.

Το έργο «Νυχτερινή Πομπή» του Φραντς Λιστ, από τη συλλογή Two Episodes from Lenau’s Faust («Δύο Επεισόδια από τον Φάουστ του Λέναου»), είναι σε μεγάλο βαθμό μια φαντασία βασισμένη στη μελωδία του Pange lingua.

Μια μουσική επεξεργασία του Pange lingua, γραμμένη από τον Κιάραν ΜακΛάουλιν (Ciaran McLoughlin), περιλαμβάνεται στο άλμπουμ Solas An Domhain του συγκροτήματος Solas (1995).

Ο ύμνος Pange lingua έχει μεταφραστεί σε πολλές διαφορετικές γλώσσες και χρησιμοποιείται στη λατρεία σε ολόκληρο τον κόσμο. Ωστόσο, η λατινική εκδοχή παραμένει η πιο διαδεδομένη. Η συριακή μετάφραση του Pange lingua χρησιμοποιούνταν ως μέρος της τελετής της Ευλογίας στην Καθολική Εκκλησία Συρο-Μαλαμπάρ της Κεράλα, στην Ινδία, έως τη δεκαετία του 1970.

Απολύτρωση

Στην Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία, η πλήρης αναπαραγωγή του Pange Lingua, ή του Tantum Ergo, συνοδεύεται από τους παραδοσιακούς λατινικούς στίχους, συνδεόμενους με την αιώνια απόλυτρωση:

V. Panem de coelo praestitísti eis.

R. Omnem delectaméntum in se habéntem.
Oration

Deus, qui nobis sub Sacraménto mirábili Passiónis tuae memóriam reliquísti, tríbue quaesumus, ita nos Córporis et Sanguinis tui sacra mystéria venerári, ut redemptiónis tuae fructum in nobis iúgiter sentiámus. Qui vivis et regnas cum Deo Patre, in unitate Spíritus Sancti Deus per ómnia saecula saeculórum. Amen.

— don Giuseppe Riva, Manuale di Filotea, 1860

Ο Πίος Ζ΄ με την Παπική βούλα 25 Αυγούστου 1818 παραχώρησε αιώνια απόλυτρωση 300 ημερών κάθε φορά που αναγιγνώσκεται το Pange Lingua, και 100 ημερών μόνο για εκείνους που αναγιγνώσκουν το Tantum Ergo, με την προϋπόθεση ότι προστίθεται το παραπάνω Αντιφωνικό (Panem de coelo …) και η ακόλουθη ευχή (Deus qui nobis …).
Όποιος τηρεί αυτήν την ευλάβεια τουλάχιστον 10 φορές το μήνα, έχει πλήρη απόλυτρωση μία φορά τον χρόνο την ημέρα της επιλογής του, επιπλέον της πλήρους απόλυτρωσης κατά τη Μεγάλη Πέμπτη, στη Αγία Δωρεά ή οποιαδήποτε ημέρα της Οκτάβης. Αυτές οι απολυτρώσεις ισχύουν και για τις ψυχές των κεκοιμημένων.

— G.Riva, Manuale di Filotea, 1860