Μετάβαση στο περιεχόμενο

Extra Ecclesiam nulla salus

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια

Η λατινική φράση extra Ecclesiam nulla salus (που σημαίνει «έξω από την Εκκλησία [δεν υπάρχει] σωτηρία) είναι μια φράση που αναφέρεται στην Χριστιανική θεολογία, σχετικά με το ποιός θα λάβει την σωτηρία.

Η έκφραση πρόερχεται από τα γραπτά του Αγίου Κυπριανού Καρχηδόνας, ένας χριστιανός επίσκοπος από τον 3ο αιώνα. Αποτελεί αξίωμα που χρησιμοποιείται για να περιγράψει το δόγμα πως η Εκκλησία είναι απαραίτητη για τη σωτηρία. Είναι δόγμα της Καθολικής Εκκλησίας και της Ορθόδοξης Εκκλησίας, με αναφορά στην ανάλογη ομολογία του καθενός. Επίσης επικρατείται και από πολλές Διαμαρτυρόμενος ομολογίες. Ωστόσο, οι Ορθόδοξοι, Διαμαρτυρόμενοι και οι Καθολικοί έχουν την δική τους εκκλησιολογική κατανόηση του τι σημαίνει «η Εκκλησία». Για κάποιους, η εκκλησία ορίζεται ως «όλοι αυτοί που θα λάβουν την σωτηρία», χωρίς κάποια έμφαση στην ορατή εκκλησία.[1] Για άλλους, η θεολογική βάση του δόγματος είναι βασισμένη στη πεποίθηση ότι ο Ιησούς Χριστός προσωπικά εγκαθίδρυσε μια (θεσμική) Εκκλησία και ότι αυτή υπηρετεί τον σκοπό κατά τον οποίο η Θεία Χάρη που κέρδισε ο Χριστός για τους πιστούς εποικοινωνείται στους πιστούς.

Το δόγμα, κατά κύριο λόγο είναι βασισμένο στο Κατά Μάρκον Ευαγγέλιον 16:15-16:[2][3]

καὶ εἶπεν αὐτοῖς. πορευθέντες εἰς τὸν κόσμον ἅπαντα κηρύξατε τὸ εὐαγγέλιον πάσῃ τῇ κτίσει. ὁ πιστεύσας καὶ βαπτισθεὶς σωθήσεται, ὁ δὲ ἀπιστήσας κατακριθήσεται.

Η αρχική φράση, Salus extra ecclesiam non est («δεν υπάρχει σωτηρία έξω από την Εκκλησία»), προέρχεται από την παράγραφο 21 της Επιστολής LXXII, Ad Jubajanum de haereticis baptizandis, του Κυπριανού Καρχηδόνος (πέθανε το 258). (Σημειωτέον ότι σε ορισμένες συλλογές των επιστολών του Κυπριανού στα λατινικά, αυτή καταγράφεται ως Epistulae LXXIII.) Η επιστολή γράφτηκε σε σχέση με μια συγκεκριμένη διαμάχη σχετικά με το αν ήταν απαραίτητο να βαπτίζονται εκ νέου όσοι είχαν ήδη βαπτιστεί από αιρετικούς. Στο Ad Jubajanum de haereticis baptizandis, ο Κυπριανός λέει στον Ιουβαϊανό τη βεβαιότητά του ότι το βάπτισμα που τελείται από αιρετικούς δεν είναι έγκυρο.[4] Ο Φιρμιλιανός (πέθανε περ. 269) συμφώνησε με τον Κυπριανό, υποστηρίζοντας ότι όσοι βρίσκονται έξω από την Εκκλησία και δεν έχουν το Άγιο Πνεύμα δεν μπορούν να εισάγουν άλλους στην Εκκλησία ή να δώσουν αυτό που δεν κατέχουν.[5]

Πατέρες της Εκκλησίας

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η έννοια αναφέρεται επίσης από τον Ωριγένη στις Ομιλίες επί του Ιησού του Ναυή, αλλά ούτε αυτός ούτε ο Κυπριανός απευθύνονταν σε μη χριστιανούς, αλλά σε ήδη βαπτισμένους που διέτρεχαν κίνδυνο να απομακρυνθούν από την πίστη, καθώς αυτό θα σήμαινε αποστασία.[6] Νωρίτερα, ο Ιουστίνος ο Μάρτυρας είχε αναφέρει ότι οι δίκαιοι Ιουδαίοι που έζησαν πριν από τον Χριστό θα σωθούν. Αργότερα εξέφρασε παρόμοια άποψη σχετικά με τους εθνικούς. Όσοι ενεργούν σύμφωνα με το θέλημα του Θεού, ενώ δεν είναι «χριστιανοί», είναι ωστόσο κατά κάποιον τρόπο «εν» Χριστώ τω Λόγω.[7]:10

Ο Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός είχε μια μάλλον ευρεία άποψη σχετικά με την έννοια της συμμετοχής στο σώμα του Χριστού. Στον επιτάφιο λόγο για τον θάνατο του πατέρα του το 374, ο Γρηγόριος δήλωσε: «Ήταν δικός μας ακόμη και πριν ενταχθεί στο ποίμνιό μας. Ο τρόπος ζωής του τον έκανε έναν από εμάς. Όπως υπάρχουν πολλοί από τους δικούς μας που δεν είναι μαζί μας, των οποίων οι ζωές τούς αποξενώνουν από το κοινό σώμα, έτσι υπάρχουν και πολλοί από εκείνους που είναι έξω από εμάς, αλλά πραγματικά ανήκουν σε εμάς, άνθρωποι των οποίων η ευσεβής διαγωγή προλαμβάνει την πίστη τους. Τους λείπει μόνο το όνομα αυτού που στην ουσία κατέχουν. Ο πατέρας μου ήταν ένας από αυτούς, ένα ξένο βλαστάρι αλλά με ροπή προς εμάς στον τρόπο ζωής του». Με άλλα λόγια, με την αγαθότητα της ζωής τους, ενώνονται με τους χριστιανούς εν Χριστώ, ακόμη και πριν πιστέψουν ρητά σε Αυτόν.[8]

Ο Φουλγέντιος του Ρούσπε είχε μια πολύ αυστηρότερη άποψη: «Να κρατάτε σταθερά και να μην αμφιβάλλετε ποτέ ότι όχι μόνο οι ειδωλολάτρες, αλλά και όλοι οι Ιουδαίοι, όλοι οι αιρετικοί και όλοι οι σχισματικοί που τελειώνουν τη ζωή τους έξω από την Καθολική Εκκλησία,[α] θα πάνε στην αιώνια φωτιά που έχει ετοιμαστεί για τον διάβολο και τους αγγέλους του».

Ο Ιερώνυμος έγραψε: «Αυτή είναι η κιβωτός του Νώε, και όποιος δεν βρεθεί μέσα σε αυτήν θα χαθεί όταν επικρατήσει ο κατακλυσμός».[9] Ο Βέδας συνεχίζει αυτό το θέμα: «Και σύμφωνα με αυτή την έννοια, η κιβωτός είναι φανερά η Εκκλησία, ο Νώε είναι ο Κύριος που οικοδομεί την Εκκλησία».[10]

Ο Αυγουστίνος Ιππώνος έκανε πολυάριθμες παρατηρήσεις ως απάντηση σε αντιπάλους, συχνά σε αντίθετες πλευρές του ζητήματος, λέγοντας κάποτε: «Όποιος είναι έξω από την Εκκλησία δεν θα υπολογιστεί μεταξύ των υιών, και όποιος δεν θέλει να έχει την Εκκλησία για μητέρα δεν θα έχει τον Θεό για πατέρα».[11] Μπορούσε επίσης να αντλήσει από τις ρήσεις των Πατέρων και να είναι απολύτως περιεκτικός στην εκτίμησή του: «Όλοι μαζί είμαστε μέλη του Χριστού και είμαστε το σώμα Του [...] σε όλον τον κόσμο [...] από τον δίκαιο Άβελ μέχρι το τέλος του χρόνου [...] όποιος από τους δικαίους διήλθε αυτή τη ζωή, είτε τώρα [...] είτε στις επόμενες γενιές, όλοι οι δίκαιοι είναι αυτό το ένα σώμα του Χριστού και καθένας ξεχωριστά τα μέλη Του».[7]:30

Ο Νοβατιανός (200-258), θεωρήθηκε αντίπαπας και σχισματικός από την πρώιμη εκκλησία, ισχυρήστηκε ότι η Εκκλησία δεν υπάρχει για τη σωτηρία, αλλά είναι μια σύναξη αγίων.[12]

Καθολική Εκκλησία

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Γράφοντας ενώ ήταν ακόμη καρδινάλιος, ο Πάπας Βενέδικτος ΙΣΤ΄ (πέθανε το 2022) σχολίασε ότι ο Κυπριανός δεν εξέφραζε μια θεωρία σχετικά με την αιώνια μοίρα όλων των βαπτισμένων και αβάπτιστων ανθρώπων.[13]

Η Κατήχηση της Καθολικής Εκκλησίας του 1992 εξηγεί αυτό ως εξής: «όλη η σωτηρία προέρχεται από τον Χριστό, την Κεφαλή, μέσω της Εκκλησίας που είναι το Σώμα Του».[14]

  • Πάπας Πελάγιος Β΄ (πέθανε το 590): «Σκέψου το γεγονός ότι όποιος δεν υπήρξε στην ειρήνη και την ενότητα της Εκκλησίας δεν μπορεί να έχει τον Κύριο [...] Αν και παραδοθεί στις φλόγες και τις φωτιές, καίγεται, ή, ριγμένος στα άγρια θηρία, θυσιάζει τη ζωή του, δεν θα υπάρξει (γι’ αυτόν) εκείνο το στεφάνι της πίστεως αλλά η τιμωρία της απιστίας. […] Ένας τέτοιος μπορεί να θανατωθεί, αλλά δεν μπορεί να στεφανωθεί. […] [Αν] θανατωθεί έξω από την Εκκλησία, δεν μπορεί να επιτύχει τα έπαθλα της Εκκλησίας».[15][16]
  • Πάπας Γρηγόριος Α΄ (πέθανε το 604) στο έργο Moralia, sive Expositio in Job («Εκτενής Εξέταση Ηθικών Ζητημάτων») είπε: «Τώρα η αγία καθολική Εκκλησία διακηρύσσει ότι ο Θεός δεν μπορεί να λατρευθεί αληθινά παρά μόνο μέσα σ’ αυτήν, υποστηρίζοντας ότι όλοι όσοι βρίσκονται εκτός αυτής δεν θα σωθούν ποτέ».[17] Ο Πάπας Γρηγόριος ΙΣΤ΄ αργότερα παρέθεσε τον προκάτοχό του στην εγκύκλιο Summo iugiter studio του 1832 («περί μικτών θρησκευτικών γάμων»).[18]
  • Πάπας Λέων ΙΒ΄, (Ubi Primum #14, 5 Μαΐου 1824): «Είναι αδύνατον για τον αληθέστατο Θεό, που είναι η Ίδια η Αλήθεια, ο καλύτερος, ο σοφότερος Πρόνοος και ο Ανταποδότης των καλών ανθρώπων, να εγκρίνει όλες τις αιρέσεις που διδάσκουν ψευδή δόγματα, τα οποία συχνά είναι ασύμβατα και αντιφατικά μεταξύ τους, και να απονείμει αιώνια ανταμοιβή στα μέλη τους… με θεία πίστη πιστεύουμε σε έναν Κύριο, μία πίστη, ένα βάπτισμα, και ότι κανένα άλλο όνομα δεν έχει δοθεί στους ανθρώπους κάτω από τον ουρανό, εκτός από το όνομα του Ιησού Χριστού του Ναζωραίου, δια του οποίου πρέπει να σωθούμε. Γι’ αυτό ομολογούμε ότι δεν υπάρχει σωτηρία έξω από την Εκκλησία».[19]
  • Ο Επίσκοπος Τζον Κάρολ (πέθανε το 1815), ο πρώτος επίσκοπος στις Ηνωμένες Πολιτείες, αναγνώρισε μια διάκριση μεταξύ του να είναι κανείς σε κοινωνία με την Εκκλησία και του να είναι μέλος αυτής:

«Το να είναι κανείς σε κοινωνία με την Καθολική Εκκλησία και το να είναι μέλος της Εκκλησίας είναι δύο διαφορετικά πράγματα. Είναι σε κοινωνία μέσω της ομολογίας της πίστης της και της συμμετοχής στα μυστήριά της, δια της διακονίας και διακυβέρνησης των νομίμων ποιμένων της. Τα μέλη της Καθολικής Εκκλησίας είναι όλοι εκείνοι που με ειλικρινή καρδιά αναζητούν την αληθινή θρησκεία και είναι σε ειλικρινή διάθεση να αποδεχθούν την αλήθεια όπου και αν τη βρουν. Ποτέ δεν ήταν δόγμα μας ότι η σωτηρία μπορεί να επιτευχθεί μόνο από τους πρώτους».[20]

Ο Κάρολ ανάγει αυτή την ανάλυση στον Αυγουστίνο Ιππώνος.

  • Ο Καρδινάλιος Φράνσις Μπουρν, Αρχιεπίσκοπος του Γουέστμινστερ από το 1903 έως το 1935, συνοψίζει τη διδασκαλία της Εκκλησίας ως εξής:

«Αν ο Θεός ο Δημιουργός μιλά, το δημιούργημα οφείλει να ακούσει και να πιστέψει όσα Εκείνος εκφέρει. Εξ ου και το αξίωμα “έξω από την Εκκλησία δεν υπάρχει σωτηρία”. Αλλά, καθώς είναι εξίσου αληθές ότι χωρίς την εκούσια πράξη της θελήσεως δεν υπάρχει ούτε σφάλμα ούτε αμαρτία, είναι φανερό ότι αυτό το αξίωμα ισχύει μόνο για εκείνους που είναι έξω από την Εκκλησία εν γνώσει, εκουσίως και με πρόθεση. […] Και αυτή είναι η διδασκαλία της Καθολικής Εκκλησίας πάνω σε αυτό το συχνά παρεξηγημένο και παρερμηνευμένο ρητό. Υπάρχουν οι διαθηκολογικές και οι εξωδιαθηκολογικές σχέσεις του Θεού με τα δημιουργήματά Του, και κανένα δημιούργημα δεν είναι έξω από τη στοργική Του πρόνοια. Υπάρχουν εκατομμύρια – ακόμη και σήμερα η τεράστια πλειονότητα της ανθρωπότητας – που παραμένουν απρόσιτοι ή ανεπηρέαστοι από το μήνυμα του Χριστιανισμού με οποιαδήποτε μορφή. Υπάρχουν πολλοί που πείθονται ότι η Παλαιά Διαθήκη εξακολουθεί να ισχύει και είναι απολύτως ειλικρινείς και ευσυνείδητοι στην τήρηση του εβραϊκού Νόμου. Και υπάρχουν εκατομμύρια που αποδέχονται κάποια μορφή χριστιανικής διδασκαλίας, χωρίς να έχουν σκεφθεί την έννοια της Ενότητας όπως την περιέγραψα, και χωρίς να θεωρούν ότι είναι ηθικά υποχρεωμένοι να αποδεχθούν τη διδασκαλία και να υποταχθούν στην εξουσία της Καθολικής Εκκλησίας. Όλοι αυτοί, είτε χωρισμένοι πλήρως από την αποδοχή του Χριστού και της διδασκαλίας Του, είτε αποδεχόμενοι αυτήν μόνο στον βαθμό που την έχουν κατανοήσει, θα κριθούν κατά τα έργα τους».[21]

Ιουστίνος ο Μάρτυρας
  • Δ΄ Σύνοδος του Λατεράνου (1215): «Υπάρχει μόνο μία καθολική Εκκλησία των πιστών, έξω από την οποία κανείς απολύτως δεν σώζεται».[22]
  • Σύνοδος της Φλωρεντίας, Cantate Domino (1441): «Η αγιωτάτη Ρωμαϊκή Εκκλησία πιστεύει, ομολογεί και κηρύσσει σταθερά ότι κανείς από εκείνους που βρίσκονται έξω από την Καθολική Εκκλησία, όχι μόνο οι ειδωλολάτρες, αλλά και οι ιουδαίοι, οι αιρετικοί και οι σχισματικοί, δεν μπορεί να έχει μερίδιο στην αιώνια ζωή· αλλά ότι θα πορευθούν στην «αιώνια φωτιά που ετοιμάστηκε για τον διάβολο και τους αγγέλους του» (Κατά Ματθαίον 25:41), εκτός αν πριν από τον θάνατο ενωθούν με Αυτήν· και ότι τόσο σπουδαία είναι η ενότητα αυτού του εκκλησιαστικού σώματος ώστε μόνο όσοι παραμένουν εντός αυτής μπορούν να ωφεληθούν από τα μυστήρια της Εκκλησίας προς σωτηρία, και μόνο αυτοί μπορούν να λάβουν αιώνια ανταμοιβή για τις νηστείες τους, τις ελεημοσύνες τους, τα άλλα έργα χριστιανικής ευσέβειας και τα καθήκοντα του χριστιανού στρατιώτη. Κανείς, όσο μεγάλη κι αν είναι η ελεημοσύνη του, κανείς, ακόμη κι αν χύσει το αίμα του για το όνομα του Χριστού, δεν μπορεί να σωθεί, αν δεν παραμείνει εντός του κόλπου και της ενότητας της Καθολικής Εκκλησίας». Η ίδια σύνοδος επίσης όρισε ότι όσοι πεθαίνουν με το προπατορικό αμάρτημα, αλλά χωρίς θανάσιμο αμάρτημα, θα υποστούν επίσης τιμωρία στην κόλαση, αλλά άνιση: «Αλλά οι ψυχές εκείνων που αναχωρούν από αυτή τη ζωή με πραγματικό θανάσιμο αμάρτημα ή μόνο με το προπατορικό αμάρτημα, κατέρχονται αμέσως στην κόλαση για να τιμωρηθούν, αλλά με άνισα βάσανα».[23]

Παπικές επιστολές

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η βούλα Unam sanctam του Πάπα Βονιφατίου Η΄ του 1302 εκδόθηκε κατά τη διάρκεια μιας συνεχιζόμενης διαμάχης μεταξύ του Βονιφατίου Η΄ και του Φιλίππου Δ΄ της Γαλλίας.[24] Σε αυτήν, ο Βονιφάτιος διακήρυξε: «Είμαστε υποχρεωμένοι από την πίστη μας να πιστεύουμε και να διακηρύττουμε ότι υπάρχει μόνο μία αγία καθολική Εκκλησία, και αυτή είναι αποστολική. Αυτό το πιστεύουμε και το ομολογούμε ακλόνητα. Έξω από αυτή την Εκκλησία δεν υπάρχει σωτηρία και ούτε άφεση αμαρτιών». Η βούλα επεκτείνει ρητά αυτό που μέχρι τότε ήταν εκκλησιαστικό αξίωμα στις σχέσεις με τις κοσμικές εξουσίες. Σύμφωνα με τον Ρόμπερτ Ντάισον, ορισμένοι θεωρούν ότι ο Γίλιος της Ρώμης μπορεί να ήταν ο πραγματικός συντάκτης της βούλας.[25] Δηλώνει: «Διακηρύσσουμε, λέμε, ορίζουμε και αναγγέλλουμε ότι είναι απολύτως αναγκαίο για τη σωτηρία κάθε ανθρώπινου πλάσματος να υποτάσσεται στον Ρωμαίο Ποντίφικα».[26]

Ο Πάπας Πίος ΙΑ΄, στην εγκύκλιο Mortalium Animos του 1928, παραθέτει από τον Λακτάντιο: «Η Καθολική Εκκλησία μόνο διατηρεί την αληθινή λατρεία. Αυτή είναι η πηγή της αλήθειας, αυτός είναι ο οίκος της πίστης, αυτός είναι ο ναός του Θεού· αν κάποιος δεν εισέλθει εδώ, ή αν κάποιος εξέλθει από αυτόν, είναι ξένος προς την ελπίδα της ζωής και της σωτηρίας». Ο Πάπας στη συνέχεια διευκρινίζει: «Επιπλέον, σε αυτή τη μία Εκκλησία του Χριστού, κανείς δεν μπορεί να είναι ή να παραμείνει, εάν δεν αποδέχεται, δεν αναγνωρίζει και δεν υπακούει στην εξουσία και την υπεροχή του Πέτρου και των νόμιμων διαδόχων του».[27]

Δεύτερη Σύνοδος του Βατικανού

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
Ο Πάπας Ιωάννης ΚΓ΄

Κατά την προκήρυξη της Δεύτερης Συνόδου του Βατικανού, ο Πάπας Ιωάννης ΚΓ΄ σημείωσε μια διάκριση μεταξύ των αληθειών της πίστεως και του τρόπου με τον οποίο αυτές μεταδίδονται. Στη διακήρυξη Mystertium Ecclesiae του 1973, η Επιτροπή για το Δόγμα της Πίστεως αναγνώρισε ότι η διατύπωση της αποκαλυφθείσας αλήθειας θα επηρεαζόταν αναγκαστικά από ιστορικούς παράγοντες.[7]:10

Η Δεύτερη Σύνοδος του Βατικανού διακήρυξε ότι οι χριστιανικές κοινότητες που δεν βρίσκονται σε πλήρη κοινωνία, αλλά μόνο σε «μερική κοινωνία»[28] με την Καθολική Εκκλησία, «αν και πιστεύουμε ότι είναι ελλιπείς σε ορισμένα σημεία, δεν έχουν καθόλου στερηθεί σημασίας και σπουδαιότητας μέσα στο μυστήριο της σωτηρίας. Διότι το Πνεύμα του Χριστού δεν έχει παύσει να τις χρησιμοποιεί ως μέσα σωτηρίας, τα οποία αντλούν την αποτελεσματικότητά τους από το ίδιο το πλήρωμα της χάριτος και της αλήθειας που έχει εμπιστευθεί στην Εκκλησία». Εξήγησε ότι «ορισμένα, και μάλιστα πάρα πολλά, από τα ουσιαστικά στοιχεία και χαρίσματα που μαζί οικοδομούν και ζωογονούν την Εκκλησία, μπορούν να υπάρχουν έξω από τα ορατά όρια της Καθολικής Εκκλησίας: ο γραπτός λόγος του Θεού· η ζωή της χάριτος· η πίστη, η ελπίδα και η αγάπη, μαζί με τα άλλα εσωτερικά χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος, και επίσης ορατά στοιχεία. Όλα αυτά, που προέρχονται από τον Χριστό και οδηγούν πίσω σε Αυτόν, ανήκουν δικαιωματικά στη μία Εκκλησία του Χριστού».[29]

Αυτά τα στοιχεία, όπως είπε, «ως δώρα που ανήκουν στην Εκκλησία του Χριστού, είναι δυνάμεις που ωθούν προς την καθολική ενότητα». Η Σύνοδος ταύτισε την Εκκλησία του Χριστού επί της γης με την Καθολική Εκκλησία, λέγοντας: «Αυτή η Εκκλησία, που συγκροτείται και οργανώνεται στον κόσμο ως κοινωνία, υφίσταται μέσα στην Καθολική Εκκλησία».[30] Η Σύνοδος για το Δόγμα της Πίστεως δήλωσε αργότερα ότι οι όροι «subsistit in» (δηλαδή Subsistit in = υφίσταται στην) και «είναι» είναι εναλλάξιμοι, ώστε η «μία αληθινή Εκκλησία» είναι και υφίσταται μέσα στην Καθολική Εκκλησία, σύμφωνα με την καθολική διδασκαλία.

Η Δεύτερη Σύνοδος του Βατικανού επίσης διακήρυξε ότι «είναι μόνο μέσω της Καθολικής Εκκλησίας του Χριστού, η οποία είναι η καθολική βοήθεια προς τη σωτηρία, που μπορεί να επιτευχθεί το πλήρωμα των μέσων της σωτηρίας. Στην αποστολική κολεγία μόνο, της οποίας κεφαλή είναι ο Πέτρος, πιστεύουμε ότι ο Κύριος μας εμπιστεύθηκε όλες τις ευλογίες της Καινής Διαθήκης, προκειμένου να εγκαθιδρύσει επί της γης το ένα σώμα του Χριστού, στο οποίο πρέπει να ενσωματωθούν πλήρως όλοι όσοι ανήκουν κατά οποιονδήποτε τρόπο στον λαό του Θεού».[29]

  1. ↑ Δεν αναφέρεται στη σημερινή Καθολική Εκκλησία, καθώς ζούσε πριν το Σχίσμα του 1054
  1. ↑ An Introductory Dictionary of Theology and Religious Studies, (Orlando O. Espín, James B. Nickoloff, eds.), Liturgical Press 2007, (ISBN 978-0-8146-5856-7), p. 439
  2. ↑ Martin, Ralph. "And other sheep I have, that are not of this fold: them also I must bring, and they shall hear my voice, and there shall be one fold and one shepherd." John 10:16 Will Many Be Saved? What Vatican II Actually Teaches and Its Implications for the New Evangelization (Grand Rapids, MI: Eerdmans), 2012 pp. 57 et seq. (ISBN 978-0802868879)
  3. ↑ Κατά Μαρκόν Ευαγγέλιον 16:15-16
  4. ↑ «CHURCH FATHERS: Epistle 72 (Cyprian of Carthage)». www.newadvent.org. Ανακτήθηκε στις 27 Μαΐου 2020.
  5. ↑ «CHURCH FATHERS: Epistle 74 (Cyprian of Carthage)». www.newadvent.org. Ανακτήθηκε στις 23 Φεβρουαρίου 2023.
  6. ↑ Kasper, Walter. The Catholic Church: Nature, Reality and Mission, Bloomsbury Publishing, 2015 (ISBN 9781441117540)
  7. 1 2 3 Sullivan SJ, Francis A. Salvation Outside the Church?: Tracing the History of the Catholic Response, Wipf and Stock Publishers, 2002 (ISBN 9781592440085)
  8. ↑ Jurgens, William A., The Faith of the Early Fathers, vol. 2, Collegeville, Minnesota: The Liturgical Press, 1979, p. 29
  9. ↑ «CHURCH FATHERS: Letter 15 (Jerome)». www.newadvent.org. Ανακτήθηκε στις 27 Μαΐου 2020.
  10. ↑ Anlezark, Daniel. Water and fire: The myth of the flood in Anglo-Saxon England, Oxford University Press, 2018, p. 75 (ISBN 9781526129659)
  11. ↑ Augustine of Hippo, De symbolo ad catechumenos (On the Creed: A Sermon to Catechumens), Book. 4, chap. 13
  12. ↑ «EarlyChurch.org.uk: Novatian and Novatianism (Mid Third Century)». earlychurch.org.uk. Ανακτήθηκε στις 22 Σεπτεμβρίου 2021.
  13. ↑ «Extra Ecclesiam Nulla Salus (Outside the Church there is no salvation) | EWTN». EWTN Global Catholic Television Network (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 23 Φεβρουαρίου 2023.
  14. ↑ Catechism of the Catholic Church §§846-848, 851 Αρχειοθετήθηκε April 7, 2015, στο Wayback Machine.
  15. ↑ «Sources of Catholic Dogma 200-300 ::». www.catholicfidelity.com. Ανακτήθηκε στις 16 Φεβρουαρίου 2020.
  16. ↑ «Denzinger EN 396». www.clerus.org. Ανακτήθηκε στις 16 Φεβρουαρίου 2020.
  17. ↑ Pope Gregory I. Moralia, sive Expositio in Job, 16.5
  18. ↑ Gregory XVI (27 Μαΐου 1832). «Summo Iugiter Studio». Papal Encyclicals (στα Αγγλικά). Section 5. Ανακτήθηκε στις 27 Μαΐου 2020.
  19. ↑ «Pope Leo XII 5 May 1824 on his assuming the Pontificate». 20 Ιουνίου 2004. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 20 Ιουνίου 2004. Ανακτήθηκε στις 11 Οκτωβρίου 2019.
  20. ↑ «Library : The Leonard Feeney Quarrel and Pius IX on Invincible Ignorance». www.catholicculture.org. Ανακτήθηκε στις 27 Μαΐου 2020.
  21. ↑ «Bourne, Francis. True Religious Unity, Catholic Truth Society, No. Pe1928a (1933)» (PDF). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο (PDF) στις 30 Μαρτίου 2018. Ανακτήθηκε στις 7 Ιουλίου 2019.
  22. ↑ Denzinger, no. 802
  23. ↑ Denzinger, no. 1351
  24. ↑ Kirsch, Johann Peter. "Unam Sanctam." The Catholic Encyclopedia Vol. 15. New York: Robert Appleton Company, 1912. 5 March 2016
  25. ↑ Giles of Rome (2004) [1986]. Giles of Rome's On ecclesiastical power: a medieval theory of world government. Records of Western civilization. Μτφρ. Dyson, Robert W. New York: Columbia University Press. σελ. xx. ISBN 9780231128032.
  26. ↑ «Unam Sanctam». Papal Encyclicals (στα Αγγλικά). 18 Νοεμβρίου 1302. Ανακτήθηκε στις 27 Μαΐου 2020.
  27. ↑ «Mortalium Animos (January 6, 1928) | PIUS XI». w2.vatican.va. Ανακτήθηκε στις 27 Μαΐου 2020.
  28. ↑ «The Holy See - Vatican web site». www.vatican.va. Ανακτήθηκε στις 27 Μαΐου 2020.
  29. 1 2 Unitatis redintegratio, 3 Αρχειοθετήθηκε March 6, 2013, στο Wayback Machine.
  30. ↑ Lumen gentium, 8 Αρχειοθετήθηκε September 6, 2014, στο Wayback Machine.


Ανακτήθηκε από "https://el.wikipedia.org/w/index.php?title=Extra_Ecclesiam_nulla_salus&oldid=11345254"