Υπόθεση Novartis στην Ελλάδα

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
(Ανακατεύθυνση από Υπόθεση Novartis)
Μετάβαση στην πλοήγηση Πήδηση στην αναζήτηση
Τα κεντρικά γραφεία της Novartis στην Βασιλεία (Ελβετία)

Η υπόθεση Novartis στην Ελλάδα αναφέρεται στην έρευνα σχετικά με την φημολογούμενη χρηματοδότηση ιατρών και υψηλά ιστάμενων πολιτικών προσώπων στην Ελλάδα από την πολυεθνική φαρμακοβιομηχανία Novartis, η οποία έχει έδρα στην Βασιλεία της Ελβετίας. Η πρώτη δικογραφία που σχηματίστηκε το 2018 βασίστηκε κυρίως στις καταθέσεις τριών προστατευόμενων μαρτύρων και αφορούσε δέκα πολιτικά πρόσωπα της περιόδου 2006-2015, συγκεκριμένα τους δύο πρώην πρωθυπουργούς Αντώνη Σαμαρά και Παναγιώτη Πικραμμένο, καθώς και τους πρώην υπουργούς Γιάννη Στουρνάρα, Δημήτρη Αβραμόπουλο, Άδωνι Γεωργιάδη, Ευάγγελο Βενιζελο, Ανδρέα Λυκουρέντζο, Μάριο Σαλμά, Ανδρέα Λοβέρδο και Γιώργο Κουτρουμάνη. Οι πράξεις που αναφέρονταν στη δικογραφία είναι η δωροληψία, παθητική δωροδοκία και η απιστία σχετικά με την υπηρεσία.[1] Η υπόθεση, στο σκέλος που αφορά τα πολιτικά πρόσωπα, έχει επανειλημμένα χαρακτηριστεί σκάνδαλο από στελέχη της τότε Κυβέρνησης του ΣΥ.ΡΙΖ.Α και εξακολουθεί να αποκαλείται ως τέτοιο από μερίδα του Τύπου, ενώ έχει χαρακτηριστεί σκευωρία από τους εμπλεκόμενους πολιτικούς και την τότε Αντιπολίτευση.

Τα εμπλεκόμενα πολιτικά πρόσωπα αρνήθηκαν κατηγορηματικά εξ' αρχής όλες τις κατηγορίες εναντίον τους και κατέθεσαν πολλαπλές μηνύσεις εναντίον των προστατευόμενων μαρτύρων για ψευδορκία και συκοφαντική δυσφήμιση, εναντίον των Εισαγγελέων Διαφθοράς (Ε.Τουλουπάκη, Χ.Ντζουρα και Σ.Μανώλη) που χειρίστηκαν την υπόθεση για κατάχρηση εξουσίας και παράβαση καθήκοντος, ενώ μήνυση κατατέθηκε και εναντίον του τότε Πρωθυπουργού Αλέξη Τσίπρα και του αναπληρωτή υπουργού Δικαιοσύνης του ΣΥ.ΡΙΖ.Α. Δημήτρη Παπαγγελόπουλου από τον Αντώνη Σαμαρά.

Το 2017 παραιτήθηκε η μέχρι τότε επικεφαλής Εισαγγελέας Διαφθοράς Ελένη Ράικου που ερευνούσε και την υπόθεση Novartis καταγγέλλοντας παρεμβάσεις στο έργο της και την διαδέχθηκε η Ελένη Τουλουπάκη. Τα δύο επόμενα χρόνια η Ελένη Ράικου προχώρησε σε καταγγελίες εναντίον του τέως αναπληρωτή υπουργού Δημήτρη Παπαγγελόπουλου, στον οποίο αρχικά πρώτη αναφέρθηκε ως «Ρασπούτιν», κατηγορώντας τον για παρασκηνιακές κινήσεις στις έρευνες της Εισαγγελίας Διαφθοράς για την υπόθεση και για παρεμβάσεις στο έργο της Δικαιοσύνης. Ο Δημήτρης Παπαγγελόπουλος κατηγορήθηκε τα επόμενα έτη για παρόμοιες παρεμβάσεις στην Δικαιοσύνη και στην έρευνα της Novartis και από τον αντεισαγγελέα του Αρείου Πάγου και πρώην εποπτεύων της Εισαγγελίας Διαφθοράς Ιωάννη Αγγελή, καθώς και από τους Αντώνη Σαμαρά, Ανδρέα Λοβέρδο και Παναγιώτη Πικραμμένο, αν και ο ίδιος ο Παπαγγελόπουλος αρνήθηκε όλες τις κατηγορίες και τον χαρακτηρισμό «Ρασπούτιν» που του αποδόθηκε.

Το 2018 αποκαλύφθηκε ότι ο ένας από τους τρεις προστατευόμενους μάρτυρες με το ψευδώνυμο «Ιωάννης Αναστασίου» ήταν ο Νίκος Μανιαδάκης. Η Εισαγγελία Διαφθοράς του άσκησε ποινική δίωξη για παθητική δωροδοκία μετατρέποντάς τον από μάρτυρα σε κατηγορούμενο, ενώ οι άλλοι δύο προστατευόμενοι μάρτυρες στις καταθέσεις τους τον είχαν κατηγορήσει για χρηματισμό. Ο ίδιος ο Νίκος Μανιαδάκης κατέθεσε μηνύσεις εναντίον των άλλων δύο μαρτύρων για ψευδορκία, ψευδή καταμήνυση και συκοφαντική δυσφήμηση και κατηγόρησε την τότε ηγεσία της Εισαγγελίας του Αρείου Πάγου για χειραγώγηση της υπόθεσης Novartis και κατήγγειλε ότι δέχτηκε πιέσεις από τους τρεις Εισαγγελείς Διαφθοράς για να ενοχοποιήσει πολιτικά πρόσωπα. Μηνύσεις, αναφορές και καταγγελίες εναντίον των τριών Εισαγγελέων Διαφθοράς (Ε.Τουλουπάκη, Χ.Ντζουρα και Σ.Μανώλη) που χειρίστηκαν την υπόθεση κατατέθηκαν, εκτός από τα εμπλεκόμενα πολιτικά πρόσωπα και τον Ν. Μανιαδάκη, και από τους συναδέλφους τους εισαγγελικούς λειτουργούς Ι. Αγγελή και Ε. Ράικου.

Από τα μέσα του 2019 βρίσκεται σε εξέλιξη έρευνα από τους αντεισαγγελείς του Αρείου Πάγου Ευάγγελο Ζαχαρή και Λάμπρο Σοφουλάκη για την διερεύνηση τυχόν διάπραξης αξιόποινων πράξεων από τους Εισαγγελείς Διαφθοράς, την διερεύνηση των καταγγελιών του Ι. Αγγελή για παρεμβάσεις στην υπόθεση Novartis, αλλά και την διερεύνηση των εις βάρος του καταγγελιών από τους Εισαγγελείς Διαφθοράς.

Μέχρι το φθινόπωρο του 2019 η δικογραφία αρχειοθετήθηκε στο σκέλος που αφορά τους Παναγιώτη Πικραμμένο, Γιώργο Κουτρουμάνη, Ευάγγελο Βενιζέλο, Ανδρέα Λυκουρέντζο, Μάριο Σαλμά, Αντώνη Σαμαρά και Γιάννη Στουρνάρα, καθώς δεν προέκυψε κανένα στοιχείο τέλεσης οποιουδήποτε αδικήματος.

Πίνακας περιεχομένων

Ιστορικό[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Πρόστιμα και καταδίκες της Novartis στο εξωτερικό[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η Novartis, ήδη από το 2003, είχε καταδικαστεί σε πολλές χώρες και πλήρωσε πρόστιμα εκατομμυρίων για δωροδοκία γιατρών και κρατικών υπαλλήλων ή για παράνομες πρακτικές στον χώρο του φαρμάκου. Σε καμία άλλη χώρα ωστόσο δεν κατηγορήθηκαν πολιτικά πρόσωπα για δωροδοκία.[2]

Η έρευνα για τη Novartis στις Η.Π.Α. ξεκίνησε το 2005, αναφορικά με την προώθηση φαρμάκων της εταιρείας από δίκτυο γιατρών προς το κοινό στις Η.Π.Α., με αντάλλαγμα δώρα, γεύματα και ταξίδια που πλήρωνε η εταιρεία. Η υπόθεση έκλεισε πέντε χρόνια αργότερα και η εταιρεία πλήρωσε αποζημίωση 422,5 εκατομμυρίων δολαρίων στο αμερικανικό δημόσιο. Το 2015 οι αμερικανικές αρχές επέβαλλαν νέο πρόστιμο 390 εκατομμυρίων δολαρίων στην εταιρεία.[2]

Το 2014 οι αρχές της Ιταλίας επέβαλαν δύο πρόστιμα στις εταιρείες Roche και Novartis, επειδή είχαν συμπράξει με σκοπό την τεχνητή διαφοροποίηση των φαρμάκων Avastin και Lucentis, τα οποία όμως είναι ισοδύναμα από κάθε άποψη για τη θεραπεία οφθαλμολογικών παθήσεων.[2]

Το 2017 η Νότια Κορέα επέβαλε στη Novartis πρόστιμο 59,9 εκατομμυρίων δολαρίων για δωροδοκία γιατρών, ενώ πρόστιμα επεβλήθησαν στην εταιρεία και το 2013 από τη Κομισιόν και το 2016 από την Κίνα. Πρόστιμα και καταδίκες στην εταιρεία επεβλήθησαν και από την Ρωσία, την Ινδία και την Ουγγαρία για αθέμιτες πρακτικές και δωροδοκία γιατρών.[2] Η Ελλάδα, ειδικότερα, είναι χώρα ειδικού ενδιαφέροντος για την Novartis, αφού η τιμή ενός προϊόντος στην χώρα θα επηρέαζε την τιμή του διεθνώς. Έτσι, μια αύξηση 10 σεντ στην Ελλάδα, υπολογίζεται ότι μπορεί να μεταφράζεται σε κέρδη 25 εκατομμυρίων για την εταιρεία.[3] Η ζημιά του Δημοσίου στην Ελλάδα, και συγκεκριμένα του ΕΟΠΥΥ, από την τιμολόγηση των μονάδων σκευασμάτων έχει υπολογιστεί ότι ξεπερνά τα 3 δισ. ευρώ.[4]

Αρχικές έρευνες και καταθέσεις πρώην στελεχών της Novartis Hellas στις Η.Π.Α. το 2016[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Τον Αύγουστο του 2016 αρχικά δύο, και στη συνέχεια τρεις, Έλληνες πολίτες πρώην υψηλόβαθμοι υπάλληλοι της Novartis στην Ελλάδα κατήγγειλαν στις αρχές των Η.Π.Α. ότι η εταιρεία χρησιμοποιεί αθέμιτες μεθόδους για να βελτιώσει τη θέση της στην ελληνική αγορά φαρμάκων επί σειρά ετών, σε βάρος άλλων φαρμακοβιομηχανιών. Οι μάρτυρες κατέθεσαν έγγραφα που υποδείκνυαν, μεταξύ άλλων, καταβολές χρηματικών ποσών από την εταιρεία σε γιατρούς του δημόσιου συστήματος υγείας και σε ιδιώτες γιατρούς. Οι δυο πρώτοι μάρτυρες, οι οποίοι είχαν απολυθεί το 2014 από την εταιρεία,[5] κατέθεσαν τον Αύγουστο του 2016, ενώ ο τρίτος τον Οκτώβριο του 2017.[6][7][8]

Πρώτες έρευνες στην Ελλάδα το διάστημα 2016-2017, παραίτηση Ράικου και νέα Εισαγγελέας Τουλουπάκη[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η έρευνα των Εισαγγελέων Διαφθοράς στην Ελλάδα ξεκίνησε το Δεκέμβριο του 2016 με αρχικό υλικό τα στοιχεία για δωροδοκίες κρατικών λειτουργών και γιατρών, μετά από διαταγή της Εισαγγελίας του Αρείου Πάγου και αφότου ο τότε υπουργός Δικαιοσύνης Σταύρος Κοντονής προσκόμισε φάκελο με καταγγελίες και δημοσιεύματα.[9] Τον Ιανουάριο του 2017 στελέχη της Εισαγγελίας Διαφθοράς κατάσχεσαν έγγραφα και ηλεκτρονικούς υπολογιστές από τα γραφεία της Novartis Hellas.[10] Τον Μάρτιο του 2017 παραιτήθηκε η μέχρι τότε Εισαγγελέας Διαφθοράς Ελένη Ράικου που ερευνούσε, μεταξύ άλλων, και την υπόθεση Novartis[11] και την διαδέχθηκε η Ελένη Τουλουπάκη. Το Νοέμβριο του 2017 η Ε. Τουλουπάκη μετέβη στις ΗΠΑ και επισκέφτηκε τις αμερικανικές αρχές και δη την Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς (αρμόδια σε περιπτώσεις παραβίασης ομοσπονδιακών νόμων, εν προκειμένω αυτού για τις Πρακτικές Διαφθοράς στο Εξωτερικό).[10]

Παραπομπή δικογραφίας στη Βουλή στις αρχές του 2018 και αντιδράσεις[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στις 5 Φεβρουαρίου 2018 η Εισαγγελία Διαφθοράς παρέδωσε το πρώτο μέρος της δικογραφίας στην εισαγγελέα του Αρείου Πάγου Ξένη Δημητρίου προκειμένου να διαβιβαστεί στη Βουλή με βάση το νόμο περί ευθύνης υπουργών. Η έρευνα, η οποία βασίστηκε κυρίως στις καταθέσεις τριών ανώνυμων μαρτύρων, αφορούσε δέκα πολιτικά πρόσωπα της περιόδου 2006-2015 και συγκεκριμένα τους δύο πρώην πρωθυπουργούς Αντώνη Σαμαρά και Παναγιώτη Πικραμμένο και τους πρώην υπουργούς Γιάννη Στουρνάρα, Δημήτρη Αβραμόπουλο, Άδωνι Γεωργιάδη, Ευάγγελο Βενιζελο, Ανδρέα Λυκουρέντζο, Μάριο Σαλμά, Ανδρέα Λοβέρδο και Γιώργο Κουτρουμάνη.[12] Ωστόσο, η δικογραφία στη Βουλή δεν περιελάμβανε αποδεικτικά στοιχεία, αλλά μόνο υπόνοιες, περιγραφές και εκτιμήσεις των προστατευόμενων μαρτύρων για δωροδοκία σε πολιτικά πρόσωπα.[13][14]

Νωρίτερα την ίδια μέρα ο τότε κυβερνητικός εκπρόσωπος και υπουργός Επικρατείας του ΣΥ.ΡΙΖ.Α Δημήτρης Τζανακόπουλος είχε μεταβεί στον Άρειο Πάγο προκειμένου να ενημερωθεί, όπως ανακοίνωσε, σχετικά με την υπόθεση. Η επίσκεψη αυτή προκάλεσε έντονες αντιδράσεις από την αντιπολίτευση και ο εκπρόσωπος του ΠΑΣΟΚ Παύλος Χρηστίδης μίλησε για «προσπάθεια ωμής παρέμβασης στο έργο της Δικαιοσύνης».[12] Παράλληλα, τα εμπλεκόμενα στην έρευνα πολιτικά πρόσωπα διέψευσαν τις κατηγορίες. Ο Α. Σαμαράς αναφέρθηκε σε «συκοφαντίες» και «κατασκευασμένες μαρτυρίες ανωνύμων», ο Π. Πικραμμένος διέψευσε την εμπλοκή του στην υπόθεση, ο Γ. Στουρνάρας μίλησε για «πολιτική στοχοποίηση και bullying» και ο Δ. Αβραμόπουλος δήλωσε ότι δεν έχει καμία σχέση με το ζήτημα καθώς επί Υπουργίας του «η πολιτική του φαρμάκου και η τιμολόγησή του δεν ανήκε στην αρμοδιότητα του υπουργείου Υγείας». Ο Ε. Βενιζέλος αναφέρθηκε σε βάρβαρη προσβολή των θεσμών του κράτους δικαίου από την κυβέρνηση και τους δικαστικούς λειτουργούς, «προκειμένου να διαμορφωθεί ένα σκηνικό φτηνού πολιτικού αντιπερισπασμού», ο Α. Γεωργιάδης μίλησε για σκευωρία χαρακτηρίζοντας «τρίχες» τις αποκαλύψεις της δικογραφίας και ο Α. Λυκουρέντζος δήλωσε ότι στη θητεία του δεν υπέγραψε «καμία απόφαση σχετικά με την τιμολόγηση των φαρμάκων για οποιαδήποτε εταιρεία και φυσικά ούτε και για την Novartis».[12] Παράλληλα, μέχρι τις αρχές του 2018 οι Αντώνης Σαμαράς, Δημήτρης Αβραμόπουλος, Ευάγγελος Βενιζέλος και Άδωνις Γεωργιάδης κατέθεσαν μηνύσεις έναντι των προστατευόμενων μαρτύρων για ψευδορκία, συκοφαντική δυσφήμιση και ψευδή καταμήνυση.[15][16] Ο Α. Σαμαράς κατέθεσε επίσης μήνυση και εναντίον του τότε πρωθυπουργού Αλέξη Τσίπρα και του τότε αναπληρωτή υπουργού Δικαιοσύνης Δημήτρη Παπαγγελόπουλου τους οποίους κατηγόρησε ως υπεύθυνους για το στήσιμο μιας «άθλιας σκευωρίας».[17]

Στις 22 Φεβρουαρίου 2018, η πρόταση του ΣΥΡΙΖΑ και των ΑΝΕΛ για τη συγκρότηση ειδικής επιτροπής προκαταρκτικής εξέτασης συγκέντρωσε την απόλυτη πλειοψηφία των βουλευτών και για τα δέκα πολιτικά πρόσωπα τα οποία αναφέρονταν στην πρόταση.[18]

Πρώτη αντιπαράθεση ΣΥ.ΡΙΖ.Α. - Νέας Δημοκρατίας για τη δικογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η, τότε στην αξιωματική αντιπολίτευση, Νέα Δημοκρατία ισχυρίστηκε ότι οι κατηγορίες εναντίον των πολιτικών στελεχών της είναι αβάσιμες μαρτυρίες ανωνύμων που κατέθεσαν στην ελληνική Δικαιοσύνη. Στα πρώτα έγγραφα που έστειλαν οι αμερικανικές αρχές στις 13 Δεκεμβρίου 2017 μετά από αίτημα της εισαγγελέως Ε. Τουλουπάκη, και τα οποία ενσωματώθηκαν στην δικογραφία της Novartis, εμφανίζεται το όνομα του Γ. Στουρνάρα και του Κωνσταντίνου Φρουζή μεταξύ άλλων, μη πολιτικών προσώπων. Στη συνέχεια, η Ε. Τουλουπάκη ζήτησε από το FBI να χρησιμοποιήσει επτά ονόματα συγκεκριμένων πολιτικών προσώπων.[19][20]

Στις 23 Ιανουαρίου 2018 το FBI έστειλε νέο έγγραφο-απάντηση με τα επτά ονόματα που ζήτησε η Ε. Τουλουπάκη (Λοβέρδος, Σαλμάς, Γεωργιάδης, Λυκουρέντζος, Σαμαράς, Στουρνάρας και Αβραμόπουλος) και χωρίς να αναφέρονται τα ονόματα των Πικραμμένου, Βενιζέλου και Κουτρουμάνη. Στα έγγραφα δεν περιλαμβανόταν κανένα στοιχείο και καμία κατηγορία. Το γεγονός αυτό επιβεβαίωσε και ο δικηγόρος των προστατευόμενων μαρτύρων που κατέθεσαν στις Η.Π.Α., Παύλος Σαράκης, σύμφωνα με τον οποίο στην έκθεση της έρευνας του FBI δεν αναφέρονταν όλα τα ονόματα των πολιτικών που προστέθηκαν έπειτα στη δικογραφία που εστάλη στη Βουλή, αλλά μόνο κάποια από αυτά.[19][20]

Η Νέα Δημοκρατία χαρακτήρισε τους προστατευόμενους μάρτυρες ως ψευδομάρτυρες, αναφέρθηκε στη μείωση της φαρμακευτικής δαπάνης που πέτυχε και ισχυρίστηκε ότι τα κέρδη της Novartis μειώθηκαν κατά τη διάρκεια της θητείας τους. Υποστήριξε επίσης ότι στελέχη του ΣΥ.ΡΙΖ.Α είχαν εξαγγείλει πως στην υπόθεση Novartis εμπλέκονται και πολιτικά πρόσωπα, όταν ακόμα οι καταθέσεις που ενέπλεκαν τα περισσότερα από αυτά δεν είχαν ληφθεί και ενώ δεν αναφέρονταν στην έκθεση του FBI πριν το ζητήσει η Ε. Τουλουπάκη. Στελέχη της τότε κυβέρνησης του ΣΥ.ΡΙΖ.Α., από την άλλη, θεωρούσαν τους μάρτυρες αξιόπιστους και υποστήριξαν πως οι αποφάσεις των πολιτικών προσώπων που κατηγορούνται ευνόησαν τη Novartis.[20]

Αρχικές καταθέσεις των προστατευόμενων μαρτύρων[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ολόκληρη η δικογραφία βασίζεται κυρίως στις καταθέσεις τριών προστατευόμενων μαρτύρων, γεγονός που από την αρχή υπήρξε σημείο αντιπαράθεσης και προκάλεσε την αντίδραση των εμπλεκόμενων προσώπων και της αντιπολίτευσης.[21][22][23] Δεν υπήρχαν στοιχεία από λογαριασμούς που να αποδείκνυαν διακίνηση πολιτικού χρήματος ή ξέπλυμά του.[24]

Σύμφωνα με τη δικογραφία που έφθασε στη Βουλή το Φεβρουάριο του 2018, οι προστατευόμενοι μάρτυρες είναι τρεις, δύο άνδρες και μία γυναίκα, που αναφέρονται με τα ψευδώνυμα «Μάξιμος Σαράφης», «Ιωάννης Αναστασίου» (πρόκειται για τον Νίκο Μανιαδάκη) και «Αικατερίνη Κελέση».[25][24] Στην δικογραφία υπάρχουν και άλλοι 17 μάρτυρες που έχουν καταθέσει επώνυμα αλλά δεν αναφέρονται σε δωροδοκίες πολιτικών.[24]

Ο Κωνσταντίνος Φρουζής, πρώην αντιπρόεδρος και γενικός διευθυντής της Novartis Hellas

Σύμφωνα με τους τρεις προστατευόμενους μάρτυρες, οι παράνομες πληρωμές γίνονταν με βαλίτσες γεμάτες χαρτονομίσματα ή μέσω συνεργατών, ανέρχονται σε ποσά που αγγίζουν τα 50 εκατομμύρια ευρώ και έλαβαν χώρα σε χρονικό διάστημα που ξεκινά από το 2007 και φτάνει έως το 2015. Οι μάρτυρες υποστήριξαν ότι οι ίδιοι δεν πήραν μέρος στη δωροδοκία αλλά γνώριζαν για τις συναντήσεις ή είχαν ακούσει ότι κορυφαίο στέλεχος της Novartis θα έδινε χρήματα και παρείχαν δικές τους, προσωπικές εκτιμήσεις σχετικά με τα εμπλεκόμενα ποσά.[25][26] Οι καταθέσεις τους έγιναν τμηματικά και με χρονική απόσταση δέκα ή και είκοσι ημερών, από τα τέλη του 2017 ως τις αρχές του 2018,[27] και φαινόταν να είναι αόριστοι στις καταθέσεις τους και να μην έχουν άμεση και προσωπική γνώση των συμβάντων που περιγράφουν. Ο πρώην αντιπρόεδρος της Novartis Hellas Κωνσταντίνος Φρουζής, παρόλο που περιγράφηκε στη δικογραφία του Φεβρουαρίου 2018 από τους προστατευόμενους μάρτυρες ως το κεντρικό πρόσωπο που χρημάτιζε τα πολιτικά πρόσωπα, εντούτοις δεν είχε κληθεί να καταθέσει από την Εισαγγελία Διαφθοράς στο πλαίσιο της έρευνας.[24]

Μαρτυρία «Μάξιμου Σαράφη»[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο προστατευόμενος μάρτυρας «Μάξιμος Σαράφης» στις συνολικά επτά τμηματικές καταθέσεις του κατονόμασε ως δωρολήπτες τους πρώην υπουργούς Υγείας Δημήτρη Αβραμόπουλο, Ανδρέα Λοβέρδο, Μάριο Σαλμά και Αδωνι Γεωργιάδη.[26]

Για τον Δημήτρη Αβραμόπουλο ο μάρτυρας κατέθεσε ότι παρέσυρε τον τότε πρωθυπουργό Κώστα Καραμανλή να εξαγγείλει ότι η Ελλάδα έπρεπε να παραγγείλει πανδημικά εμβόλια έναντι της γρίπης για το σύνολο του πληθυσμού και ότι ο πρώην αντιπρόεδρος της Novartis Hellas Κωνσταντίνος Φρουζής έλεγε ότι δωροδόκησε τον Δ. Αβραμόπουλο, μεταξύ άλλων. Ο μάρτυρας ενέπλεξε τον Δ. Αβραμόπουλο και στον διαγωνισμό ύψους 200 εκατομμυρίων ευρώ για την προμήθεια διαγνωστικών τεστ μοριακού έλεγχου του αίματος για τον ιό του AIDS, τα οποία διέθεταν μόνο εταιρείες του ομίλου Novartis.[26]

Για τον Ανδρέα Λοβέρδο ο μάρτυρας ανέφερε ότι εξέδωσε δελτίο τιμών για την κατ’ εξαίρεσιν τιμολόγηση δύο φαρμάκων της Novartis και τη μη έγκριση ανταγωνιστικού φαρμάκου.[26]

Για τον Μάριο Σαλμά ο μάρτυρας κατέθεσε ότι «κυκλοφορούσε στην αγορά η φήμη» ότι έριχνε τις τιμές των φαρμάκων, ώστε να αναγκάζονται έπειτα οι εταιρείες να τον προσεγγίσουν με παράνομο τρόπο για να επαναφέρει τις τιμές, καθώς και ότι ο Κ. Φρουζής παρέδωσε στον Μ. Σαλμά το ποσό των 120.000 ευρώ.[26]

Για τον Άδωνι Γεωργιάδη ο μάρτυρας υποστήριξε ότι επί υπουργίας του εκδόθηκαν δελτία τιμών με αυξήσεις στα φάρμακα της Novartis, ότι κυκλοφόρησαν νέα ακριβά φάρμακα της εταιρείας και ότι λάμβανε χρηματικά δώρα από τη Novartis.[26]

Για τον Ευάγγελο Βενιζέλο ο μάρτυρας κατέθεσε ότι ο Κ. Φρουζής δωροδοκούσε τον τότε πρόεδρο του ΕΟΦ Δημήτρη Λιντζέρη, για τον οποίο, σύμφωνα με τον μάρτυρα, ο Κ. Φρουζής ανέφερε ότι «στην αγορά κυκλοφορούσε ότι [ο Λιντζέρης] λειτουργεί ως ταμίας του Βενιζέλου».[26]

Για τον Γιάννη Στουρνάρα, ο μάρτυρας ανέφερε ότι οι φαρμακευτικές εταιρείες κέρδισαν από απόφασή του να συμψηφιστούν χρέη του Δημοσίου με τις μεθόδους rebate και clawback και ότι την ίδια περίοδο υπήρξε αύξηση των χορηγιών εταιρειών προς εταιρεία συμφερόντων της συζύγου του Γ. Στουρνάρα.[26]

Μαρτυρία «Ιωάννη Αναστασίου»[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο προστατευόμενος μάρτυρας «Ιωάννης Αναστασίου» (Νίκος Μανιαδάκης) έκανε λόγο για δωροδοκία του Μάριου Σαλμά, χωρίς ωστόσο να παρουσιάσει συγκεκριμένα στοιχεία για όσα κατήγγειλε.[26]

Ο μάρτυρας κατέθεσε ότι «ήταν διάχυτη η φήμη στον χώρο των φαρμακευτικών εταιρειών» ότι ο Μ. Σαλμάς λάμβανε χρήματα από εκπροσώπους φαρμακευτικών εταιρειών προκειμένου να εξυπηρετεί τα συμφέροντα των εταιρειών. Ο μάρτυρας δήλωσε επίσης ότι μετά από μια συνάντηση του Μ. Σαλμά, την οποία όμως δεν μπορούσε να προσδιορίσει, με εκπροσώπους φαρμακευτικής επιχείρησης, είδε στην εσωτερική τσέπη του σακακιού του πρώην αναπληρωτή υπουργού, μία «μεγάλη δεσμίδα χαρτονομισμάτων των 50 ευρώ».[26]

Σχετικά με την εταιρεία Novartis, ο μάρτυρας σε επόμενη κατάθεση του υποστήριξε ότι «ήταν γνωστή στην αγορά για τις αθέμιτες πρακτικές και την επιθετικότητά της» και ότι το μερίδιό της στην ελληνική αγορά ήταν το τρίτο ψηλότερο στην Ευρώπη (10%).[26]

Μαρτυρία «Αικατερίνης Κελέση»[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η προστατευόμενη μάρτυρας «Αικατερίνη Κελέση» εμφανίστηκε να καταθέσει συνολικά οκτώ φορές, με την πρώτη κατάθεση στις 6 Νοεμβρίου του 2017 και την τελευταία στις 4 Φεβρουαρίου 2018.[26]

Η μάρτυρας υποδείκνυε ως χρηματισθέντες από τον Κ. Φρουζή της Novartis, μεταξύ άλλων, τους Αντώνη Σαμαρά, Παναγιώτη Πικραμμένο, Ανδρέα Λοβέρδο, Ανδρέα Λυκουρέντζο, Αδωνι Γεωργιάδη, Γιάννη Στουρνάρα και Μάριο Σαλμά. Σύμφωνα με την μάρτυρα, ο Κ. Φρουζής δωροδόκησε στο Μέγαρο Μαξίμου τον τότε πρωθυπουργό Αντώνη Σαμαρά, έχοντας μαζί του «μια μαύρη τσάντα samsonite τύπου τρόλεϊ, την οποία είχε γεμίσει με δεσμίδες χαρτονομισμάτων χρώματος μοβ, κίτρινου, πράσινου, τα οποία παρέδωσε στον Αντώνη Σαμαρά».[26]

Για τον Παναγιώτη Πικραμμένο η μάρτυρας υποστήριξε ότι ο Κ. Φρουζής διέδιδε ότι του έδωσε 100.000 ευρώ προκειμένου να προωθήσει την ταχύτερη καταβολή των χρεών του Δημοσίου προς τη Novartis.[26]

Για τον Ανδρέα Λοβέρδο η μάρτυρας κατέθεσε ότι εξυπηρετούσε την ταχεία τιμολόγηση των προϊόντων της εταιρείας και ότι χρησιμοποιούσε μια εταιρεία για τη νομιμοποίηση μέρους από τα χρήματα που λάμβανε.[26]

Για τον Άδωνι Γεωργιάδη η μάρτυρας υποστήριξε ότι είχε πολύ στενή επαφή με τον Κ. Φρουζή και ότι μεσολάβησε για την αποπληρωμή χρεών του Δημοσίου προς τη Novartis ότι έλαβε ως αντάλλαγμα ποσό 2 εκατομμυρίων ευρώ.[26] Η μάρτυρας υποστήριξε επίσης ότι ο Κ. Φρουζής έδωσε μεγάλο χρηματικό ποσό μέσω συνεργάτιδος του στον Άδωνι Γεωργιάδη για να ανακαινίσει το σπίτι του. Σύμφωνα, όμως, με ρεπορτάζ του τηλεοπτικού σταθμού STAR, η κατοικία του Γεωργιάδη δεν είχε κανένα ίχνος πρόσφατης ανακαίνισης.[28]

Για τον Γιάννη Στουρνάρα, η μάρτυρας ανέφερε ότι χρηματιζόταν μέσω εταιρείας της συζύγου του και ότι έλαβε «απευθείας συνολικά ως δώρα τουλάχιστον 1 εκατ. ευρώ».[26]

Καταθέσεις εναντίον του μάρτυρα «Ιωάννη Αναστασίου» (Νίκου Μανιαδάκη)[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο Νίκος Μανιαδάκης, ένας από τους τρεις προστατευόμενους μάρτυρες

Όπως έγινε γνωστό στις αρχές του 2019, η προστατευόμενη μάρτυρας «Αικατερίνη Κελέση», με κατάθεση της στις 6 Νοεμβρίου 2017, υποστήριξε πως ο επίσης προστατευόμενος μάρτυρας «Ιωάννης Αναστασίου» (Νίκος Μανιαδάκης), σύμβουλος του τότε υπουργού Α. Λοβέρδου, εισέπραττε χρήματα από τη Novartis προκειμένου να εξυπηρετεί τα συμφέροντα της, εν γνώση του υπουργού.[29] Επιπλέον, η μάρτυρας κατέθεσε ότι η Novartis στήριζε οικονομικά εταιρεία της συζύγου του Μανιαδάκη και ότι ο τελευταίος δωροδοκήθηκε με ποσά των 50.000 και 200.000 ευρώ. Σχετικά με το τελευταίο ποσό η «Αικατερίνη Κελέση» άλλαξε έπειτα την κατάθεση της.[30]

Ο προστατευόμενος μάρτυρας «Μάξιμος Σαράφης» έχει επίσης καταθέσει πως ο Ν. Μανιαδάκης πήρε 120.000 ευρώ από τη Novartis.[30] Παρά τις καταγγελίες αυτές των δύο προστατευόμενων μαρτύρων εναντίον του τρίτου, οι Εισαγγελείς Διαφθοράς ενέταξαν τον Ν. Μανιαδάκη στο πρόγραμμα προστασίας μαρτύρων κατά παράβαση του νόμου.[30]

Ο ίδιος ο Νίκος Μανιαδάκης, τον Ιούνιο του 2019, κατέθεσε μήνυση για ψευδορκία, ψευδή καταμήνυση και συκοφαντική δυσφήμηση εναντίον των δύο άλλων προστατευόμενων μαρτύρων με τα ψευδώνυμα «Αικατερίνη Κελέση» και «Μάξιμος Σαράφης», αλλά με την πραγματική ταυτότητά τους την οποία ο ίδιος γνωρίζει και υποστήριξε ότι πρόκειται για τους Φιλίστωρ Δεσταμπασίδη, στέλεχος της Novartis, και Μαρία Μαρανγγέλη, γραμματέα του Κωνσταντίνου Φρουζή.[31]

Οι αντιδράσεις[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η αντιπολίτευση κατηγόρησε την κυβέρνηση ότι επεμβαίνει στην απονομή της δικαιοσύνης.[32] Σύμφωνα με την Καθημερινή, πηγές της Νέας Δημοκρατίας αναφέρουν ότι η υπόθεση βασίζεται σε 3 ανώνυμους μάρτυρες, πως καμιά κατηγορία δεν βασίζεται σε μαρτυρία, αλλά σε τι “άκουσαν”, “τους είπαν”, “υποθέτουν”, “εικάζουν” οι 3 μάρτυρες κατηγορίας, και στον τρόπο διαχείρισης της υπόθεσης από την βουλη και τον πρωθυπουργό.[33] O πρόεδρος της Νέας Δημοκρατίας ζήτησε να διαλευκανθεί άμεσα η υπόθεση χωρίς κουκούλες και να παρουσιαστούν οι ανώνυμοι μάρτυρες στην Βουλή.[34]

Ο Αντώνης Σαμαράς αρνήθηκε τις κατηγορίες και μίλησε για σκευωρία.[35] O Παναγιώτης Πικραμμένος αρνήθηκε τις κατηγορίες.[36] Ο Δημήτρης Αβραμόπουλος ανέφερε πως «πρόκειται για απόλυτη γελοιότητα και ανυπόστατες φήμες».[37] Ο Ευάγγελος Βενιζέλος έκανε λόγο για «οχετό συκοφαντιών» και «πλήρη γελοιοποίηση των θεσμών».[38] Ο Ανδρέας Λοβέρδος ανέφερε πως θα καταθέσει μηνύσεις και αγωγές «κατά των φυσικών και ηθικών αυτουργών της ελεεινής σκευωρίας».[39]

Στις 7 Φεβρουαρίου ο Δημήτρης Αβραμόπουλος χαρακτήρισε "αλητήριους" και "συκοφάντες" τους μάρτυρες της υπόθεσης και έκανε λόγο για μεγάλη σκευωρία,[40][41] ενώ ο Πρόεδρος της Νέας Δημοκρατίας Κυριάκος Μητσοτάκης μίλησε για "κουκουλοφόρους" μάρτυρες και ανακοίνωσε ότι θα συνεργαστεί άμεσα στην έρευνα της βουλής.[42]

Μετέπειτα εξελίξεις το 2018[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Τον Μάρτιο του 2018 ο Κωνσταντίνος Φρουζής έστειλε εξώδικο κατά της πρώην εταιρείας του, Novartis, ζητώντας να εμφανιστεί αντιπρόσωπος της εταιρείας στην Εισαγγελέα Διαφθοράς, Ελένη Τουλουπάκη, και να γνωστοποιήσει ότι ο Φρουζής δεν είχε καμία πρόσβαση σε εταιρικούς λογαριασμούς.[43]

Τον Απρίλιο του 2018 η κοινοβουλευτική επιτροπή προκαταρκτικής εξέτασης που είχε συσταθεί στις αρχές του έτους, αποφάσισε ότι η Βουλή είναι αναρμόδια να προχωρήσει σε τυχόν διώξεις για την υπόθεση Novartis και επαναδιαβίβασε τη δικογραφία στην Εισαγγελία Διαφθοράς. Η εισήγηση αυτή έγινε μετά από συνεδρίαση της επιτροπής με βουλευτές του ΣΥ.ΡΙΖ.Α. και των ΑΝ.ΕΛ. και χωρίς την παρουσία των βουλευτών των κομμάτων της αντιπολίτευσης που είχαν αποχωρήσει από τη διαδικασία.[44]

Τον Μάιο του 2018, οι μηνύσεις που είχαν καταθέσει οι Αντώνης Σαμάρας, Ευάγγελος Βενιζέλος και Δημήτρης Αβραμόπουλος εναντίον των εισαγγελέων Διαφθοράς (Ε.Τουλουπάκη, Χ.Ντζουρα και Σ.Μανώλη) για τους χειρισμούς τους στην υπόθεση Novartis, τέθηκαν στο αρχείο από τον αντεισαγγελέα του Αρείου Πάγου Γιάννη Αγγελή.[45]

Καταγγελίες πρώην Εισαγγελέως Διαφθοράς Ράικου και αγωγή στην εν ενεργεία Εισαγγελέα Τουλουπάκη[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η πρώην Εισαγγελέας Διαφθοράς Ελένη Ράικου που παραιτήθηκε το 2017

Τον Οκτώβριο του 2018, η πρώην Εισαγγελέας Διαφθοράς Ελένη Ράικου, μετά από δημοσίευμα εφημερίδας που ενέπλεκε τον σύζυγό της, γιατρό Λάζαρο Καρνέση, με την υπόθεση της Novartis, δήλωσε ότι το δημοσίευμα είναι ανυπόστατο και κατασκευασμένο με στόχο να πληγεί ηθικά. Επιπλέον, η Ε. Ράικου κατήγγειλε παρεμβάσεις στο έργο της στην Εισαγγελία από τότε κυβερνητικό παράγοντα του ΣΥ.ΡΙΖ.Α στον οποίο αναφέρθηκε ως «Ρασπούτιν». Σύμφωνα με την Ράικου, ο συγκεκριμένος πολιτικός υποδείκνυε πώς πρέπει να διεκπεραιωθούν συγκεκριμένες κρίσιμες υποθέσεις ανάλογα με τα συμφέροντά του απαιτώντας, αναλόγως, από την Εισαγγελέα να ασκήσει ποινικές διώξεις ή να αρχειοθετήσει δικογραφίες.[46][47]

Τον Νοέμβριο του 2018 η Ελένη Ράικου κατέθεσε αγωγή στο Ειδικό Δικαστήριο Αγωγών Κακοδικίας εναντίον της διαδόχου της και εν ενεργεία Εισαγγελέως Διαφθοράς Ελένης Τουλουπάκη. Η αγωγή έγινε καθώς η Ε. Ράικου θεώρησε υπεύθυνη για τη διαρροή στοιχείων της ανάκρισης και τα δημοσιεύματα που υποστήριζαν εμπλοκή του συζύγου της στην υπόθεση Novartis, την Ε. Τουλουπάκη και τους συνεργάτες της. Η Ε. Ράικου επικαλέστηκε στην αγωγή παραβίαση της μυστικότητας της ανάκρισης, παραβίαση προσωπικών δεδομένων και προσβολή προσωπικότητας και ζήτησε αποζημίωση.[48][49] Η Ράικου κατέθεσε επίσης πειθαρχική αναφορά και αίτηση εξαίρεσης των Εισαγγελέων Διαφθοράς από την υπόθεση Novartis όσον αφορά το σκέλος των αμοιβών σε γιατρούς. Το αίτημα αυτό απορρίφθηκε λίγες μέρες αργότερα από το Συμβούλιο Εφετών.[50][51]

Ποινική δίωξη στον Ν. Μανιαδάκη[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στα τέλη Δεκεμβρίου 2018 η Εισαγγελία Διαφθοράς άσκησε ποινική δίωξη για παθητική δωροδοκία σε βάρος του Νίκου Μανιαδάκη, έναν από τους βασικούς προστατευόμενους μάρτυρες της υπόθεσης Novartis. Ως αποτέλεσμα της δίωξης ο Ν. Μανιαδάκης μετατράπηκε από μάρτυρα σε κατηγορούμενο και διατάχθηκε η απαγόρευση εξόδου του από τη χώρα, ενώ ετοιμαζόταν να μεταβεί μαζί με την οικογένειά του προς την Ισπανία,[52][53][54] αν και ο ίδιος υποστήριξε ότι είχε ενημερώσει την Εισαγγελία ότι πρόκειται να μετοικήσει στην Μαδρίτη.[55]

Εξελίξεις το 2019[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Καταγγελίες Ν. Μανιαδάκη εναντίον της Εισαγγελέως Διαφθοράς Ε. Τουλουπάκη[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η Εισαγγελέας Διαφθοράς Ελένη Τουλουπάκη

Στις αρχές του 2019 ο Νίκος Μανιαδάκης δήλωσε πολλάκις σε μέσα ενημέρωσης ότι η Εισαγγελέας Διαφθοράς Ελένη Τουλουπάκη τον πίεζε να πει ότι έδωσε βαλίτσες με χρήματα στον Άδωνι Γεωργίαδη και τον Αντώνη Σαμαρά και τον πίεζε να ομολογήσει ότι είχε πάρει χρήματα ο ίδιος ή πρόσωπα με τα οποία είχε συνεργασθεί, όπως οι Γεωργιάδης, Στουρνάρας και Σαμαράς, και να καταθέσει εναντίον τους. Ο Μανιαδάκης δήλωσε ακόμα ότι απάντησε στους Εισαγγελείς πως δεν μπορούσε να μιλήσει για πράγματα που δεν γνώριζε και ότι οι Εισαγγελείς του έδωσαν προθεσμία μίας εβδομάδας για να το σκεφτεί.[56][57] Τους ισχυρισμούς του αυτούς επανέλαβε σε κατάθεσή του τον Οκτώβριο του 2019 ενώπιον αντιεισαγγελέων του Αρείου Πάγου στα πλαίσια της έρευνας που είχε στο μεταξύ ξεκινήσει για τυχόν διάπραξη αξιόποινων πράξεων από τους Εισαγγελείς Διαφθοράς.

Ο δικηγόρος του Ν. Μανιαδάκη, Θεόδωρος Μαντάς, υποστήριξε στις αρχές του 2019 ότι το σύνολο των καταθέσεων του Μανιαδάκη για την υπόθεση Novartis πρέπει να μπει στο αρχείο και να μην χρησιμοποιηθεί, αφού διώκεται ποινικά και δεν αποτελεί πλέον προστατευόμενο μάρτυρα.[57]

Αναφορά και καταγγελίες Αγγελή, πειθαρχική έρευνα σε βάρος της Εισαγγελίας Διαφθοράς και αρχειοθέτηση[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο Ιωάννης Αγγελής, αντεισαγγελέας του Αρείου Πάγου και πρώην εποπτεύων της Εισαγγελίας Διαφθοράς μέχρι την παραίτησή του το 2019

Τους πρώτους μήνες του 2019 ο αντιεισαγγελέας Ιωάννης Αγγελής, εποπτεύων της Εισαγγελίας Διαφθοράς για την έρευνα της υπόθεσης Novartis, παραιτήθηκε από την έρευνα και κατέθεσε δύο αναφορές σε βάρος της επικεφαλής της εισαγγελίας Διαφθοράς Ελένης Τουλουπάκη και των επίκουρων συναδέλφων της, Χρήστου Ντζούρα και Στέλιου Μανώλη. Την πειθαρχική έρευνα για την αναφορά διενήργησε ο αντιεισαγγελέας του Αρείου Πάγου Γρηγόρης Πεπόνης, ο οποίος όμως τελικά ζήτησε την αρχειοθέτηση της από την εισαγγελέα του Αρείου Πάγου Ξένη Δημητρίου, αίτημα το οποίο εκείνη ενέκρινε τον Μάρτιο του 2019.[58]

Αφορμή για την αναφορά του Ι. Αγγελή υπήρξε δημοσίευμα φιλικά προσκείμενης στην τότε κυβέρνηση του ΣΥ.ΡΙΖ.Α. εφημερίδας, το οποίο υποστήριζε ότι ο Αγγελής αρνήθηκε να παραλάβει στικάκι με ηλεκτρονικά στοιχεία που παρείχαν στους Εισαγγελείς Διαφθοράς οι Αμερικανοί αξιωματούχοι. Στην αναφορά του ο Αγγελής αρνήθηκε κατηγορηματικά ότι δόθηκε στικάκι με πληροφορίες από το FBI και περιέγραφε αναλυτικά όσα συνέβησαν σε συνάντηση στη Βιέννη των εισαγγελέων Τουλουπάκη, Ντζούρα και Μανώλη με τους Αμερικανούς αξιωματούχους.[58] Αργότερα το 2019 με επιστολή του, ο Αγγελής κατήγγειλε ότι υπεύθυνος για το δημοσίευμα ήταν υψηλόβαθμος αξιωματούχος της τότε κυβέρνησης του ΣΥ.ΡΙΖ.Α. γνωστός ως «Ρασπούτιν» τον οποίο κατηγόρησε για προσπάθεια δημιουργίας σκευωρίας εναντίον του.[59]

Στην αναφορά του ο Αγγελής υποστήριξε επίσης ότι η Εισαγγελέας Διαφθοράς Ε. Τουλουπάκη αμφισβητούσε τις οδηγίες και συστάσεις του, καθώς και το δικαίωμά του ως επόπτη της Εισαγγελίας να ενημερώνεται για τα στοιχεία των υπό έρευνα δικογραφιών. Υποστήριξε ακόμα ότι καταγγελίες του αυτές δεν ερευνήθηκαν από την Εισαγγελέα του Αρείου Πάγου Ξένη Δημητρίου πριν η τελευταία αρχειοθετήσει τελικά την αναφορά του.[59]

Αρχειοθέτηση της δικογραφίας για Πικραμμένο, Βενιζέλο, Λυκουρέντζο, Κουτρουμάνη και άρση ασυλίας Λοβέρδου[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Τον Απρίλιο του 2019 η υπόθεση τέθηκε στο αρχείο για τους Παναγιώτη Πικραμμένο, Γιώργο Κουτρουμάνη, Ευάγγελο Βενιζέλο και Ανδρέα Λυκουρέντζο, εις βάρος των οποίων δεν προέκυψαν στοιχεία. Η έρευνα συνεχίστηκε εκείνη την περίοδο για τους Αντώνη Σαμαρά, Άδωνι Γεωργιάδη, Μάριο Σαλμά, Δημήτρη Αβραμόπουλο και Γιάννη Στουρνάρα.[60]

Παράλληλα, η Εισαγγελία Διαφθοράς διαβίβασε σκέλος της δικογραφίας στη Βουλή και ζήτησε να αρθεί η βουλευτική ασυλία του Ανδρέα Λοβέρδου, ώστε να κληθεί να δώσει εξηγήσεις ως ύποπτος για το αδίκημα της παθητικής δωροδοκίας στρεφόμενης κατά του Δημοσίου, για την περίοδο 2011-2012.[60][61][62] Τον ίδιο μήνα αποφασίστηκε η άρση της ασυλίας του από τη Βουλή.[63] Τον Μάιο του 2019 ο Ανδρέας Λοβέρδος κατέθεσε άλλες δύο μηνύσεις, κατά του Νικόλαου Μανία και της «Αικατερίνης Κελέση», τους οποίους χαρακτήρισε ψευδομάρτυρες.[64]

Τον Μάιο του 2019 κλήθηκαν επίσης από την Εισαγγελία Διαφθοράς να δώσουν εξηγήσεις συνολικά πέντε μη πολιτικά πρόσωπα, τέσσερα μέλη επιτροπών τιμολόγησης φαρμάκων και ένας ιδιοκτήτης διαφημιστικής εταιρείας, ο Εμμανουήλ Βουλκίδης. Ο τελευταίος κλήθηκε να δώσει εξηγήσεις για χρηματικά ποσά τα οποία φέρεται να πήρε από τη Novartis, αλλά ο ίδιος υποστήριξε ότι επέστρεψε χρήματα στη Novartis. Συγκεκριμένα, κατέθεσε ότι το πρώην στέλεχος της Novartis Φιλίστωρ Δεστεμπασίδης του είπε πως θα του παρέχει διαφήμιση από την εταιρεία, αλλά σε αντάλλαγμα ο Βουλκίδης θα επιστρέφει στον ίδιο τον Δεστεμπασίδη μεγάλο μέρος των χρημάτων, ποσό περίπου 400.000 ευρώ σε μία πενταετία. Ο Δεστεμπασίδης στη συνέχεια δήλωσε ότι οι πληροφορίες αποτελούν «κατασκευασμένα μυθεύματα» και χαρακτήρισε τον Βουλκίδη λασπολόγο. Ο διαφημιστής στην κατάθεση του αρνήθηκε επίσης υπερτιμολογήσεις στις συναλλαγές του με την εταιρεία και πρόσθεσε ότι οι χρεώσεις ήταν αντίστοιχες με τις χρεώσεις άλλων εταιρειών. Επιπλέον, τόσο από το δικό του υπόμνημα όσο και από αυτά των υπόλοιπων μαρτύρων, δεν προέκυψε κάποιο στοιχείο για χρηματισμό κανενός πολιτικού προσώπου.[65][66][67]

Νέες καταγγελίες Αντεισαγγελέα Αγγελή εναντίον Εισαγγελέων και κυβερνητικού στελέχους του ΣΥ.ΡΙΖ.Α.[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Τον Ιούνιο του 2019 ο Ιωάννης Αγγελής, αντεισαγγελέας του Αρείου Πάγου και πρώην εποπτεύων της Εισαγγελίας Διαφθοράς για την υπόθεση Novartis, με δημόσια ανακοίνωση-επιστολή του κατήγγειλε δικονομικές παραβάσεις στις έρευνες για την Novartis, άσκηση ποινικών διώξεων με γρήγορες διαδικασίες και εμπλοκή στελέχους της τότε κυβέρνησης του ΣΥ.ΡΙΖ.Α..[68] Έδωσε επίσης πληροφορίες σχετικά με το περιεχόμενο της αναφοράς σε βάρος των Εισαγγελέων Διαφθοράς που είχε καταθέσει νωρίτερα το ίδιο έτος.[59]

Στην επιστολή του, ο Ι. Αγγελής υποστήριξε ότι ο ίδιος παρείχε συνεχή ενημέρωση, τόσο στην προϊσταμένη του Ξένη Δημητρίου (Εισαγγελέα Αρείου Πάγου) όσο και στον τότε υπουργό Δικαιοσύνης Μιχάλη Καλογήρου, για την πορεία των ερευνών και τις «άστοχες δικονομικές ενέργειες» των Εισαγγελέων Διαφθοράς τους οποίους χαρακτήρισε ανεπαρκείς.[59]

Στις 21 Ιουνίου, ο Ι. Αγγελής δεν προσήλθε σε προγραμματισμένο ραντεβού με τον αντεισαγγελέα Δημήτρη Δασούλα σχετικά με το περιεχόμενο των δύο προηγούμενων αναφορών του προς την εισαγγελέα για την υπόθεση Novartis. Ζήτησε όμως γραπτώς από τον Δ. Δασούλα, αυτός και η Ξ. Δημητρίου να απέχουν αυτοβούλως από την έρευνα της υπόθεσης για λόγους ευπρέπειας και σε αντίθετη περίπτωση το έγγραφο του να θεωρηθεί επίσημα αίτηση εξαίρεσης των δύο εισαγγελέων.[69] Το αίτημα αυτό απορρίφθηκε τελικά έναν μήνα μετά από το Ποινικό Τμήμα του Αρείου Πάγου, ως απαράδεκτο, αν και η έρευνα για τις καταγγελίες του Ι. Αγγελή είχε ήδη ανατεθεί σε άλλους αντεισαγγελείς (Ζαχαρή και Σοφουλάκη).[70]

Αναφορά στον «Ρασπούτιν»[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο Ι. Αγγελής υπήρξε επίσης ο δεύτερος εισαγγελέας, μετά την Ελένη Ράικου, που μίλησε για ένα υψηλόβαθμο στέλεχος της τότε κυβέρνησης του ΣΥ.ΡΙΖ.Α. με την επωνυμία «Ρασπούτιν», ο οποίος, σύμφωνα με τον Ι. Αγγελή, προσπάθησε να δημιουργήσει σκευωρία εναντίον του με τη βοήθεια φιλικών Μ.Μ.Ε.. Για τον «Ρασπούτιν», ο Αγγελής δήλωσε ότι ήταν μέλος της τότε κυβέρνησης ΣΥ.ΡΙΖ.Α. και μπορούσε να διορίζει «παιδιά και νύφες» ατόμων που βρίσκονται στις ανώτερες βαθμίδες της δικαιοσύνης, «ενδεχομένως δε και ατόμων της Εισαγγελίας του Αρείου Πάγου». Υποστήριξε επίσης ότι στο χώρο της Δικαιοσύνης, αν και όλοι γνωρίζουν ποιος είναι στην πραγματικότητα, φοβούνται να τον κατονομάσουν.[59]

Επαναφορά και διερεύνηση μηνύσεων Σαμαρά, Βενιζέλου, Αβραμόπουλου και αρχειοθέτηση δικογραφίας για τον Μ. Σαλμά[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στα τέλη Ιουνίου 2019 οι μηνύσεις που είχαν καταθέσει για την υπόθεση Novartis οι Αντώνης Σαμαράς, Ευάγγελος Βενιζέλος και Δημήτρης Αβραμόπουλος ανασύρθηκαν από το αρχείο και ξεκίνησαν να διερευνώνται (στο σκέλος τους που αφορά τους Εισαγγελείς Διαφθοράς) εκ νέου, αρχικά από την αντεισαγγελέα του Αρείου Πάγου Βασιλική Θεοδώρου. Αφορμή για την εκ νέου έρευνα των μηνύσεων ήταν αίτημα του αντιεισαγγελέα Ι. Αγγελή λίγες μέρες πριν, ο οποίος είχε αρχικά αρχειοθετήσει τις μηνύσεις ζητώντας τώρα την ανάσυρση τους λόγω νέων στοιχείων. Η νέα έρευνα που ξεκίνησε αφορούσε μόνο το σκέλος της τυχόν διάπραξης αξιόποινων πράξεων, όπως παράβαση καθήκοντος, από την Εισαγγελέα Διαφθοράς Ελένη Τουλουπάκη και τους επίκουρους συναδέλφους της Χ. Ντζούρα και Σ. Μανώλη.[71]

Από τον Ιούλιο του 2019 την διερεύνηση τυχόν διάπραξης αξιόποινων πράξεων από τους Εισαγγελείς Διαφθοράς σύμφωνα με τις μηνύσεις, την διερεύνηση των καταγγελιών Αγγελή για παρεμβάσεις στην υπόθεση Novartis, αλλά και την διερεύνηση των εις βάρος του καταγγελιών από τους Εισαγγελείς Διαφθοράς, ανέλαβαν πλέον οι αντεισαγγελείς Ευάγγελος Ζαχαρής και Λάμπρος Σοφουλάκης.[72]

Τον Ιούλιο του 2019, επιπλέον, η υπόθεση τέθηκε στο αρχείο και για τον Μάριο Σαλμά, καθώς από την έρευνα δεν προέκυψε κανένα επιβαρυντικό στοιχείο για ξέπλυμα βρόμικου χρήματος ή δωροδοκία.[73]

Αρχειοθέτηση της δικογραφίας για τον Α. Σαμαρά και τον Γ. Στουρνάρα και δίωξη στον Α. Λοβέρδο[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στις αρχές Αυγούστου 2019, η δικογραφία της υπόθεσης Novartis για τον Αντώνη Σαμαρά τέθηκε στο αρχείο από την Εισαγγελία Διαφθοράς, καθώς δεν προέκυψε κανένα στοιχείο τέλεσης οποιουδήποτε αδικήματος.[74]

Στα τέλη του ίδιου μήνα αρχειοθετήθηκε η δικογραφία και για τον Γιάννη Στουρνάρα και, παράλληλα, η Εισαγγελία Διαφθοράς διαβίβασε στη Βουλή τη δικογραφία για τον Ανδρέα Λοβέρδο και ζήτησε άδεια για άσκηση ποινικής δίωξης εναντίον του για το αδίκημα της δωροδοκίας.[75]

Καταγγελίες εναντίον του Α. Τσίπρα, του Δ. Παπαγγελόπουλου και των Εισαγγελέων Διαφθοράς[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Καταγγελίες Α. Σαμαρά και διαβίβαση δικογραφίας στη Βουλή[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Τον Σεπτέμβριο του 2019 ο Αντώνης Σαμαράς σε κατάθεσή του στον αντεισαγγελέα του Αρείου Πάγου Ε. Ζαχαρή κατήγγειλε ως σκευωρούς του τον πρώην αναπληρωτή υπουργό Δικαιοσύνης του ΣΥ.ΡΙΖ.Α. Δημήτρη Παπαγγελόπουλο και τον πρώην πρωθυπουργό Αλέξη Τσίπρα. Επιπλέον, κατονόμασε ως τον «Ρασπούτιν», στον οποίο είχαν αναφερθεί στο παρελθόν οι Εισαγγελείς Ράικου και Αγγελής, τον Δημήτρη Παπαγγελόπουλο τον οποίο και θεώρησε υπεύθυνο για παρασκηνιακές κινήσεις στις έρευνες της Εισαγγελίας Διαφθοράς.[76]

Στην συνέχεια, τον ίδιο μήνα, ο αντεισαγγελέας του Αρείου Πάγου Ε. Ζαχαρής διαβίβασε τη δικογραφία της υπόθεσης Novartis στο υπουργείο Δικαιοσύνης, το οποίο στη συνέχεια τη διαβίβασε στη Βουλή για να ερευνηθούν τυχόν αξιόποινες πράξεις από πολιτικά πρόσωπα.[77]

Μήνυση Α. Λοβέρδου εναντίον Εισαγγελέων Διαφθοράς[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στα μέσα Σεπτεμβρίου, ο Ανδρέας Λοβέρδος κατέθεσε μήνυση ενάντια στην Εισαγγελέα Διαφθοράς Ελένη Τουλουπάκη και στους επίκουρους συναδέλφους της στην Εισαγγελία, αλλά και κατά παντός άλλου υπευθύνου για κατάχρηση εξουσίας και παράβαση καθήκοντος. Ο Λοβέρδος κατηγόρησε τους εγκαλούμενους στη μήνυση ότι ενήργησαν με δόλο, εφαρμόζοντας εντολή του Δ. Παπαγγελόπουλου-«Ρασπούτιν» να εμπλέξει πολιτικούς αντιπάλους της κυβέρνησης στην υπόθεση Novartis.[78]

Καταγγελίες Ι. Αγγελή και Ε. Ράικου[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Τον Σεπτέμβριο του 2019, ο αντεισαγγελέας Ι. Αγγελής σε κατάθεση του επανέλαβε ότι η Εισαγγελέας Τουλουπάκη «ήθελε μια fast track δίωξη χωρίς την τήρηση δικονομικών κανόνων» στην υπόθεση της Novartis και ότι στη Βιέννη ανακοίνωσε ότι θα ασκούσε ποινική δίωξη κατά των Α. Λοβέρδου, Μ. Σαλμά  και Α. Γεωργιάδη. Για τον επονομαζόμενο «Ρασπούτιν», ο Αγγελής δήλωσε ότι η Εισαγγελέας Ξ. Δημητρίου γνώριζε ποιος είναι και ότι ο «Ρασπούτιν» επικοινωνούσε με την Τουλουπάκη μέσω τρίτου προσώπου.[79][80] Η Ε. Τουλουπάκη σε απάντηση δήλωσε ότι όσα αναφέρθηκαν τα διέψευσε πλήρως «η ίδια η πορεία της υπόθεσης».[81]

Στα τέλη του ίδιου μήνα, η πρώην επικεφαλής της Εισαγγελίας Διαφθοράς Ελένη Ράικου σε κατάθεσή της στον αντεισαγγελέα του Αρείου Πάγου Λ. Σοφουλάκη, κατονόμασε τον  Δημήτρη Παπαγγελόπουλο ως τον «Ρασπούτιν» που προσπάθησε να παρέμβει στο έργο της και στον οποίο είχε αναφερθεί για πρώτη φορά με την παραίτηση της το 2017.[82]

Καταγγελίες πρώην προστατευόμενου μάρτυρα Ν. Μανιαδάκη και διάψευση δημοσιεύματος[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στα μέσα Οκτωβρίου του 2019, ο ένας από τους τρεις προστατευόμενους μάρτυρες, Νίκος Μανιαδάκης, έδωσε κατάθεση στους αντεισαγγελείς του Αρείου Πάγου Ζαχαρή και Σοφουλάκη που έχουν αναλάβει την εξέταση των δικονομικών χειρισμών που έγιναν στην υπόθεση Novartis. Ο Ν. Μανιαδάκης κατέθεσε ότι η τότε ηγεσία της Εισαγγελίας του Αρείου Πάγου επιχείρησε να χειραγωγήσει την έρευνα της υπόθεσης Novartis και τους εισαγγελείς Διαφθοράς και ότι δέχτηκε πιέσεις από τους εισαγγελείς για να ενοχοποιήσει πολιτικά πρόσωπα.[83]

Συγκεκριμένα επανέλαβε, όπως είχε δηλώσει και στο παρελθόν, ότι του ασκήθηκαν πιέσεις να εμπλέξει στην υπόθεση Novartis τους Αντώνη Σαμαρά, Άδωνι Γεωργιάδη και Γιάννη Στουρνάρα, κατήγγειλε ψυχολογικό εκβιασμό από τους αρμόδιους εισαγγελείς και υποστήριξε εκ νέου ότι οι προστατευόμενοι μάρτυρες δεν θα έπρεπε να λάβουν καθεστώς προστασίας, καθώς έχουν οικονομικά κίνητρα αφού θα λάβουν ποσοστό από τα οικονομικά πρόστιμα.[83]

Τον ίδιο μήνα, δημοσίευμα του ηλεκτρονικού Τύπου υποστήριξε ότι ο Νίκος Μανιαδάκης ανέφερε στους τρεις εισαγγελείς Διαφθοράς ότι ο Γιάννης Στουρνάρας τον είχε εκβιάσει απειλώντας τον ότι «όταν αλλάξει η κυβέρνηση ο ίδιος με δύο άλλα πολιτικά πρόσωπα είχαν αποφασίσει να τσακίσουν τους εισαγγελείς». Υιοθετώντας τα όσα αναφέρονταν στο δημοσίευμα, ο πρώην αναπληρωτής υπουργός Δικαιοσύνης Δημήτρης Παπαγγελόπουλος δήλωσε ότι «το τοπίο άρχισε να ξεκαθαρίζει» και ζήτησε να διερευνηθούν άμεσα οι ισχυρισμοί (σύμφωνα με το δημοσίευμα) του Ν. Μανιαδάκη.[84] Ωστόσο, μία μέρα μετά ο Νίκος Μανιαδάκης διέψευσε τους ισχυρισμούς του δημοσιεύματος και των τριών εισαγγελέων, δηλώνοντας ότι ποτέ δεν δέχθηκε απειλές από τον Γ. Στουρνάρα και ούτε μετέφερε στους εισαγγελείς τέτοιον ισχυρισμό, καθώς δεν συναντήθηκε μαζί τους εκείνο το διάστημα, ευρισκόμενος στο εξωτερικό.[85]

Καταγγελίες Π. Πικραμμένου[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο Παναγιώτης Πικραμμένος κατέθεσε στις αρχές Νοεμβρίου του 2019 ενώπιον του αντεισαγγελέα του Αρείου Πάγου, Ε. Ζαχαρή, στο πλαίσιο της έρευνας του τελευταίου για τους δικονομικούς χειρισμούς που έγιναν στην υπόθεση Novartis. Σύμφωνα με τον Π. Πικραμμένο, ο Δημήτρης Παπαγγελόπουλος είχε ανάμειξη στην έρευνα της υπόθεσης Novartis και συνέβαλλε στον σχεδιασμό των διώξεων του ίδιου και των υπόλοιπων πολιτικών προσώπων, ενώ εκτίμησε επίσης ότι η εισαγγελέας Διαφθοράς χειρίστηκε την υπόθεση με τρόπο που του «δημιουργεί την αίσθηση ότι υπήρχε κεντρικός σχεδιασμός» με σκοπό τη στοχοποίησή του.[86][87]

Καταγγελίες Κ. Φρουζή[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Τον Νοέμβριο του 2019 ο πρώην αντιπρόεδρος της Novartis Κωνσταντίνος Φρουζής υπήρξε ο πρώτος που κλήθηκε να καταθέσει ενώπιον της προανακριτικής επιτροπής της Βουλής , η οποία είχε συσταθεί έναν μήνα πριν. Αυτή ήταν και η πρώτη κατάθεσή του, παρόλο που του είχε ασκηθεί ποινική δίωξη από το 2018. Στην κατάθεση του, ο Κ. Φρουζής δήλωσε ότι αφότου του ασκήθηκε δίωξη προσεκλήθη σε άτυπη συνάντηση με τους τρεις εισαγγελείς Διαφθοράς, στην οποία η επικεφαλής Εισαγγελέας Ε. Τουλουπάκη του είπε πως έχει συντριπτικά στοιχεία εναντίον του ίδιου και των δέκα πολιτικών προσώπων και του ζήτησε να καταθέσει κατά των δέκα πολιτικών και να ενταχθεί σε πρόγραμμα προστασίας μαρτύρων.[88]

Σύσταση προανακριτικής επιτροπής στη Βουλή για τον Δ. Παπαγγελόπουλο[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο Δημήτρης Παπαγγελόπουλος, πρώην αναπληρωτής υπουργός Δικαιοσύνης του ΣΥ.ΡΙΖ.Α.

Στα τέλη Σεπτεμβρίου του 2019, η Νέα Δημοκρατία κατέθεσε στη Βουλή πρόταση για τη σύσταση ειδικής κοινοβουλευτικής επιτροπής για τη διενέργεια προκαταρκτικής εξέτασης για το ρόλο του πρώην αναπληρωτή υπουργού Δικαιοσύνης του ΣΥ.ΡΙΖ.Α. Δημήτρη Παπαγγελόπουλου στην υπόθεση Novartis. Η πρόταση υπογράφηκε από 30 βουλευτές της Νέας Δημοκρατίας και αφορούσε τέσσερα αδικήματα: Ηθική αυτουργία στο αδίκημα της κατάχρησης εξουσίας κατά φυσική αυτουργία και άμεση συνέργεια δικαστικών λειτουργών, πρόκληση και προσφορά για την τέλεση εγκλήματος, ηθική αυτουργία σε παράβαση καθήκοντος και ηθική αυτουργία σε ψευδορκία. Η πρόταση βασίστηκε στις καταθέσεις του Ι. Αγγελή, του Γ. Στουρνάρα, της Ε. Ράικου, καθώς και των Α. Σαμαρά, Δ. Αβραμόπουλου και Ε. Βενιζέλου.[89]

Στη συζήτηση επί της πρότασης στη Βουλή, ο Δ. Παπαγγελόπουλος κατήγγειλε πολιτική δίωξη και σκευωρία σε βάρος του, αρνήθηκε ότι είναι ο επονομαζόμενος «Ρασπούτιν» όπως κατηγορήθηκε και απάντησε στις καταγγελίες εναντίον του από την Ε. Ράικου και τον Ι. Αγγελή. Για την Ελένη Ράικου υποστήριξε ότι του είχε ζητήσει να μεσολαβήσει για την ανανέωση της θητείας της στον 'Αρειο Πάγο, αίτημα που εκείνος αρνήθηκε ότι μπορούσε να ικανοποιήσει. Για τον Ι. Αγγελή, υποστήριξε ότι οι πάντες «γνωρίζουν τις γνώσεις τον χαρακτήρα και κυρίως τη συμπεριφορά του» και μίλησε για αλλοπρόσαλλους ισχυρισμούς του. [90]

Η πρόταση εγκρίθηκε στις αρχές Οκτωβρίου και ακολούθως συστάθηκε επιτροπή προκαταρκτικής εξέτασης, έπειτα από μυστική ψηφοφορία με 173 ψήφους υπέρ, 83 κατά, 4 άκυρα ψηφοδέλτια και 1 λευκό.[91]

Αίτημα για παροχή στοιχείων από την αμερικανική Δικαιοσύνη[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Τον Οκτώβριο του 2019, οι αντεισαγγελείς του Αρείου Πάγου που χειρίζονται την έρευνα για τους δικονομικούς χειρισμούς στην υπόθεση Novartis ζήτησαν με έγγραφο τους προς το υπουργείο Δικαιοσύνης των Η.Π.Α. να τους γνωστοποιήσει αν έχει καταθέσει στις Η.Π.Α. κάποιος από τους τρεις προστατευόμενους στην Ελλάδα μάρτυρες και, αν ναι, να τους ενημερώσει αν από τις καταθέσεις τους επιδίωξαν ή αποκόμισαν χρηματικά οφέλη. Οι αντεισαγγελείς ζήτησαν ακόμα να τους σταλούν αντίγραφα τυχόν καταθέσεων άλλων μαρτύρων που πιθανώς εξετάστηκαν για την υπόθεση.[92]

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. «Πολιτικός «σεισμός» για την δικογραφία με την Novartis». Ελεύθερος Τύπος. 6/2/2018. http://www.eleftherostypos.gr/politiki/181410-politikos-seismos-gia-tin-dikografia-me-tin-novartis/. 
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 IEFIMERIDA.GR, NEWSROOM (8 Φεβρουαρίου 2018). «Μόνο στην Ελλάδα κατηγορούνται πολιτικοί για την υπόθεση Novartis | ΠΟΛΙΤΙΚΗ». iefimerida.gr. Ανακτήθηκε στις 22 Νοεμβρίου 2019. 
  3. «Όσα γνωρίζουμε για το σκάνδαλο Novartis. Οι μάρτυρες-κλειδιά, οι πρωθυπουργοί, οι υπουργοί και η δικογραφία που σήμερα πάει στη Βουλή». HuffPost Greece. 2018-02-06. http://www.huffingtonpost.gr/entry/osa-ynorizoeme-yia-to-skandalo-novartis-oi-marteres-kleidia-oi-prothepoeryoi-oi-epoeryoi-kai-e-dikoyrafia-poe-semera-paei-ste-voele_gr_5a793a83e4b00f94fe9450ee. Ανακτήθηκε στις 2018-02-06. 
  4. «Υπόθεση Novartis: Νέα λίστα με ονόματα 300 γιατρών που ελέγχονται για δωροδοκία | Kathimerini». www.kathimerini.gr. Ανακτήθηκε στις 25 Νοεμβρίου 2019. 
  5. «Υπόθεση Novartis: Σκάνδαλο ή σκευωρία;». LiFO. Ανακτήθηκε στις 22 Νοεμβρίου 2019. 
  6. tvxs.gr (2018-02-08). «Πώς οι αμερικανικές αρχές ξετύλιξαν το κουβάρι της Novartis». TVXS - TV Χωρίς Σύνορα. http://tvxs.gr/news/ellada/pos-oi-amerikanikes-arxes-ksetyliksan-koybari-tis-novartis. Ανακτήθηκε στις 2018-02-08. 
  7. IEFIMERIDA.GR, NEWSROOM (12 Δεκεμβρίου 2016). «Σκάνδαλο διαφθοράς της Novartis στην Ελλάδα ερευνά η Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς των ΗΠΑ | ΕΛΛΑΔΑ». iefimerida.gr. Ανακτήθηκε στις 22 Νοεμβρίου 2019. 
  8. Ελευθερία, Κόλλια (16 Νοεμβρίου 2017). «Στις ΗΠΑ για το σκάνδαλο της Novartis η εισαγγελέας διαφθοράς». Ειδήσεις - νέα - Το Βήμα Online. Ανακτήθηκε στις 22 Νοεμβρίου 2019. 
  9. in.gr (5 Φεβρουαρίου 2018). «Σκάνδαλο Novartis: Πρώην πρωθυπουργοί και υπουργοί φέρονται εμπλεκόμενοι». in.gr. Ανακτήθηκε στις 22 Νοεμβρίου 2019. 
  10. 10,0 10,1 Ελευθερία, Κόλλια (16 Νοεμβρίου 2017). «Στις ΗΠΑ για το σκάνδαλο της Novartis η εισαγγελέας διαφθοράς». Ειδήσεις - νέα - Το Βήμα Online. Ανακτήθηκε στις 22 Νοεμβρίου 2019. 
  11. «Βαρύ κλίμα μετά την παραίτηση Ράικου, της Ιωάννας Μάνδρου | Kathimerini». www.kathimerini.gr. Ανακτήθηκε στις 22 Νοεμβρίου 2019. 
  12. 12,0 12,1 12,2 in.gr (5 Φεβρουαρίου 2018). «Σκάνδαλο Novartis: Πρώην πρωθυπουργοί και υπουργοί φέρονται εμπλεκόμενοι». in.gr. Ανακτήθηκε στις 22 Νοεμβρίου 2019. 
  13. IEFIMERIDA.GR, NEWSROOM (8 Φεβρουαρίου 2018). «Μόνο στην Ελλάδα κατηγορούνται πολιτικοί για την υπόθεση Novartis | ΠΟΛΙΤΙΚΗ». iefimerida.gr. Ανακτήθηκε στις 22 Νοεμβρίου 2019. 
  14. «Υπόθεση Novartis: Σκάνδαλο ή σκευωρία;». LiFO. Ανακτήθηκε στις 22 Νοεμβρίου 2019. 
  15. «Μήνυση για την υπόθεση Novartis κατέθεσε ο Ευ. Βενιζέλος». Newpost.gr. Ανακτήθηκε στις 22 Νοεμβρίου 2019. 
  16. «Μήνυση και από τον Άδωνι Γεωργιάδη για την υπόθεση Novartis». Newpost.gr. Ανακτήθηκε στις 22 Νοεμβρίου 2019. 
  17. «Μήνυση Σαμαρά σε Τσίπρα: «Δεν θα επιβάλει καθεστώς Μαδούρο στην Ελλάδα» [βίντεο]». Protagon.gr. Ανακτήθηκε στις 24 Νοεμβρίου 2019. 
  18. «Προανακριτική και για τους δέκα πολιτικούς που εμπλέκονται στην υπόθεση Novartis | Kathimerini». www.kathimerini.gr. Ανακτήθηκε στις 22 Νοεμβρίου 2019. 
  19. 19,0 19,1 IEFIMERIDA.GR, NEWSROOM (8 Φεβρουαρίου 2018). «Αυτά είναι τα έγγραφα του FBI για τη Novartis -Ποια ονόματα περιλαμβάνουν | ΠΟΛΙΤΙΚΗ». iefimerida.gr. Ανακτήθηκε στις 22 Νοεμβρίου 2019. 
  20. 20,0 20,1 20,2 «Υπόθεση Novartis: Σκάνδαλο ή σκευωρία;». LiFO. Ανακτήθηκε στις 22 Νοεμβρίου 2019. 
  21. «Υπόθεση Novartis: «Μάξιμος» και «Κελέση» μίλησαν για όλους και για όλα». in. Ανακτήθηκε στις 7 Φεβρουαρίου 2018. 
  22. IEFIMERIDA.GR, NEWSROOM (8 Φεβρουαρίου 2018). «Μόνο στην Ελλάδα κατηγορούνται πολιτικοί για την υπόθεση Novartis | ΠΟΛΙΤΙΚΗ». iefimerida.gr. Ανακτήθηκε στις 22 Νοεμβρίου 2019. 
  23. «Υπόθεση Novartis: Σκάνδαλο ή σκευωρία;». LiFO. Ανακτήθηκε στις 22 Νοεμβρίου 2019. 
  24. 24,0 24,1 24,2 24,3 «Υπόθεση Novartis: Πολλά ερωτήματα από τις καταθέσεις με... δόσεις, της Ιωάννας Μάνδρου | Kathimerini». http://www.kathimerini.gr/947507/article/epikairothta/politikh/ypo8esh-novartis-polla-erwthmata-apo-tis-kata8eseis-me-doseis. Ανακτήθηκε στις 2018-02-08. 
  25. 25,0 25,1 «Novartis: Τρεις άγνωστοι μάρτυρες «έχτισαν» το κατηγορητήριο». in. Ανακτήθηκε στις 7 Φεβρουαρίου 2018. 
  26. 26,00 26,01 26,02 26,03 26,04 26,05 26,06 26,07 26,08 26,09 26,10 26,11 26,12 26,13 26,14 26,15 26,16 «Υπόθεση Νovartis: Τι υποστηρίζουν οι μάρτυρες | Kathimerini». www.kathimerini.gr. Ανακτήθηκε στις 22 Νοεμβρίου 2019. 
  27. IEFIMERIDA.GR, NEWSROOM (8 Φεβρουαρίου 2018). «Μόνο στην Ελλάδα κατηγορούνται πολιτικοί για την υπόθεση Novartis | ΠΟΛΙΤΙΚΗ». iefimerida.gr. Ανακτήθηκε στις 22 Νοεμβρίου 2019. 
  28. «Αυτοψία STAR στο σπίτι του Άδωνη Γεωργιάδη». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 10 Φεβρουαρίου 2018. Ανακτήθηκε στις 9 Φεβρουαρίου 2018. 
  29. «Υπόθεση Novartis: Από «Γιάννης Αναστασίου» σε Νίκος Μανιαδάκης - Όταν ο πρώην σύμβουλος υπουργού "έδωσε" υπουργούς». www.news247.gr. Ανακτήθηκε στις 23 Νοεμβρίου 2019. 
  30. 30,0 30,1 30,2 Κανέλλης, Βασίλης Σ (4 Ιανουαρίου 2019). «Τινάζεται στον αέρα η υπόθεση Novartis - Θα μιλήσει και δεύτερος προστατευόμενος μάρτυρας;». in.gr. Ανακτήθηκε στις 23 Νοεμβρίου 2019. 
  31. IEFIMERIDA.GR, NEWSROOM (5 Ιουνίου 2019). «Υπόθεση Novartis: Μήνυση κατά των δύο άλλων προστατευόμενων μαρτύρων καταθέτει ο Ν. Μανιαδάκης | ΕΛΛΑΔΑ». iefimerida.gr. Ανακτήθηκε στις 25 Νοεμβρίου 2019. 
  32. «Opposition accuses gov’t of interfering with justice over Novartis scandal» (στα αγγλικά). ekathimerini.com. http://www.ekathimerini.com/225541/article/ekathimerini/news/opposition-accuses-govt-of-interfering-with-justice-over-novartis-scandal. Ανακτήθηκε στις 2018-02-06. 
  33. «Eξι ερωτήματα για την υπόθεση Novartis θέτει η ΝΔ | Kathimerini». http://www.kathimerini.gr/947282/article/epikairothta/politikh/e3i-erwthmata-gia-thn-ypo8esh-novartis-8etei-h-nd. Ανακτήθηκε στις 2018-02-08. 
  34. «Μητσο­τάκης: «Οχι στη συκοφαντία από κουκουλοφόρους», Αριστοτελίας Πελώνη | Kathimerini». http://www.kathimerini.gr/947533/article/epikairothta/politikh/mhtsotakhs-oxi-sth-sykofantia-apo-koykoyloforoys. Ανακτήθηκε στις 2018-02-08. 
  35. «Μηνύει Τσίπρα - Παπαγγελόπουλο ο Σαμαράς για τη Novartis». Η Καθημερινή. http://www.kathimerini.gr/947269/article/epikairothta/politikh/mhnyei-tsipra---papaggelopoylo-o-samaras-gia-th-novartis. Ανακτήθηκε στις 2018-02-06. 
  36. Carassava, Anthee (2018-02-06). «Greek ex-prime ministers deny involvement in alleged bribery scandal» (στα αγγλικά). The Times. ISSN 0140-0460. https://www.thetimes.co.uk/article/greek-ex-prime-ministers-deny-involvement-in-alleged-bribery-scandal-2mpb60fk7. Ανακτήθηκε στις 2018-02-06. 
  37. «Αβραμόπουλος για Novartis: Τελικά πρόκειται για απόλυτη γελοιότητα». Η Καθημερινή. http://www.kathimerini.gr/947290/article/epikairothta/politikh/avramopoylos-gia-novartis-telika-prokeitai-gia-apolyth-geloiothta. Ανακτήθηκε στις 2018-02-06. 
  38. «Βενιζέλος για Novartis: Οχετός συκοφαντιών - Αυτή τη φορά τα «πάμπερς» είναι... βρεγμένα». Η Καθημερινή. 2018-02-06. http://www.kathimerini.gr/947265/article/epikairothta/politikh/venizelos-gia-novartis-oxetos-sykofantiwn---ayth-th-fora-ta-pampers-einai-vregmena. Ανακτήθηκε στις 2018-02-06. 
  39. «Λοβέρδος: Καταθέτω μηνύσεις και αγωγές κατά των φυσικών και ηθικών αυτουργών της ελεεινής σκευωρίας». Η Καθημερινή. http://www.kathimerini.gr/947277/article/epikairothta/politikh/loverdos-kata8etw-mhnyseis-kai-agwges-kata-twn-fysikwn-kai-h8ikwn-aytoyrgwn-ths-eleeinhs-skeywrias. Ανακτήθηκε στις 2018-02-06. 
  40. «EU boss slams 'sick' Greek bribery probe» (στα αγγλικά). BBC News. 2018-02-07. http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-42981572. Ανακτήθηκε στις 2018-02-07. 
  41. «Αβραμόπουλος για Novartis: Συκοφάντες και νοσηρά μυαλά μου έστησαν σκευωρία». http://www.protothema.gr/politics/article/758843/avramopoulos-gia-novartis-sukofades-kai-nosira-muala-mou-estisan-skeuoria/. Ανακτήθηκε στις 2018-02-07. 
  42. ««Κουκουλοφόρους» βλέπει στο σκάνδαλο της Novartis ο Μητσοτάκης». Η Εφημερίδα των Συντακτών. 2018-02-07. https://www.efsyn.gr/arthro/koykoyloforoys-vlepei-sto-skandalo-tis-novartis-o-mitsotakis. Ανακτήθηκε στις 2018-02-07. 
  43. Newsroom (1 Μαρτίου 2018). «Εξώδικο του Κ. Φρουζή κατά της Novartis». CNN.gr. Ανακτήθηκε στις 23 Νοεμβρίου 2019. 
  44. «Τέλος η προανακριτική για Novartis. Aναρμόδια η Βουλή να προχωρήσει σε διώξεις». HuffPost Greece. 17 Απριλίου 2018. Ανακτήθηκε στις 23 Νοεμβρίου 2019. 
  45. «Οργή Σαμαρά – Βενιζέλου για την αρχειοθέτηση των μηνύσεων για τη Novartis». Newpost.gr. Ανακτήθηκε στις 23 Νοεμβρίου 2019. 
  46. «Ποιος είναι ο «Ρασπούτιν» που καταγγέλλει για παρεμβάσεις η Ράικου;». Protagon.gr. Ανακτήθηκε στις 23 Νοεμβρίου 2019. 
  47. Ελευθερία, Κόλλια (20 Οκτωβρίου 2018). «Η εισαγγελέας Ράικου, ο «Ρασπούτιν» και οι παρεμβάσεις στη Δικαιοσύνη». Ειδήσεις - νέα - Το Βήμα Online. Ανακτήθηκε στις 23 Νοεμβρίου 2019. 
  48. Ελευθερία, Κόλλια (7 Νοεμβρίου 2018). «Αγωγή Ράικου κατά Τουλουπάκη για διαρροές στην υπόθεση Novartis». Ειδήσεις - νέα - Το Βήμα Online. Ανακτήθηκε στις 23 Νοεμβρίου 2019. 
  49. «Εισαγγελέας μηνύει εισαγγελέα! Κόντρα Ράικου-Τουλουπάκη μέχρις εσχάτων». Protagon.gr. Ανακτήθηκε στις 23 Νοεμβρίου 2019. 
  50. Newsroom (11 Νοεμβρίου 2018). ««Παγώνει» προσωρινά η έρευνα για τη Novartis». CNN.gr. Ανακτήθηκε στις 23 Νοεμβρίου 2019. 
  51. Newsroom (13 Νοεμβρίου 2018). «Υπόθεση Novartis: Απορρίφθηκε το αίτημα της Ράικου για εξαίρεση των εισαγγελέων Διαφθοράς». CNN.gr. Ανακτήθηκε στις 23 Νοεμβρίου 2019. 
  52. «Υπόθεση Novartis: Ποινική δίωξη στον Ν. Μανιαδάκη για παθητική δωροδοκία». Newpost.gr. Ανακτήθηκε στις 23 Νοεμβρίου 2019. 
  53. «Novartis: Προστατευόμενος μάρτυρας προσπάθησε να εξαφανιστεί». www.news247.gr. Ανακτήθηκε στις 23 Νοεμβρίου 2019. 
  54. Newsroom. «Novartis: Αυτός είναι ο προστατευόμενος μάρτυρας που προσπάθησε να διαφύγει». Newsbomb. Ανακτήθηκε στις 23 Νοεμβρίου 2019. 
  55. «Απρόβλεπτες εξελίξεις στην υπόθεση Novartis, του Τάσου Τέλλογλου | Kathimerini». www.kathimerini.gr. Ανακτήθηκε στις 23 Νοεμβρίου 2019. 
  56. «Απρόβλεπτες εξελίξεις στην υπόθεση Novartis, του Τάσου Τέλλογλου | Kathimerini». www.kathimerini.gr. Ανακτήθηκε στις 23 Νοεμβρίου 2019. 
  57. 57,0 57,1 Newsroom (5 Ιανουαρίου 2019). «Υπόθεση Novartis: Σε μηνύσεις προχωρά ο Μανιαδάκης». CNN.gr. Ανακτήθηκε στις 23 Νοεμβρίου 2019. 
  58. 58,0 58,1 IEFIMERIDA.GR, NEWSROOM (3 Μαρτίου 2019). «Υπόθεση Novartis: Αντιδράσεις για τη fast track αρχειοθέτηση της πειθαρχικής έρευνας κατά Τουλουπάκη | ΕΛΛΑΔΑ». iefimerida.gr. Ανακτήθηκε στις 23 Νοεμβρίου 2019. 
  59. 59,0 59,1 59,2 59,3 59,4 Newsroom (12 Ιουνίου 2019). «Υπόθεση Novartis: Βαριές καταγγελίες από τον Ιωάννη Αγγελή». CNN.gr. Ανακτήθηκε στις 24 Νοεμβρίου 2019. 
  60. 60,0 60,1 Capital.gr. «Άνθρακες ο θησαυρός για τη Novartis: 4 στο αρχείο, 5 υπό έρευνα και ένας καλείται ως ύποπτος (Λοβέρδος)». Capital.gr. Ανακτήθηκε στις 23 Νοεμβρίου 2019. 
  61. Newsroom (8 Απριλίου 2019). «Υπόθεση Novartis: Αίτημα για άρση ασυλίας του Ανδρέα Λοβέρδου λόγω «ενδείξεων δωροδοκίας»». CNN.gr. Ανακτήθηκε στις 23 Νοεμβρίου 2019. 
  62. Παναγιωτίδου, Όλγα (9 Απριλίου 2019). «Υπόθεση Novartis: Τι αναφέρει το διαβιβαστικό για τον Ανδρέα Λοβέρδο». CNN.gr. Ανακτήθηκε στις 23 Νοεμβρίου 2019. 
  63. «Υπόθεση Novartis: Στην εισαγγελία Διαφθοράς την Παρασκευή ο Ανδρέας Λοβέρδος». ΤΑ ΝΕΑ. 30 Απριλίου 2019. Ανακτήθηκε στις 23 Νοεμβρίου 2019. 
  64. Team, ΤοΒΗΜΑ (20 Μαΐου 2019). «Νέες Μηνύσεις Λοβέρδου για την υπόθεση Novartis». Ειδήσεις - νέα - Το Βήμα Online. Ανακτήθηκε στις 23 Νοεμβρίου 2019. 
  65. IEFIMERIDA.GR, NEWSROOM (22 Μαΐου 2019). «Ανατροπή στην υπόθεση Novartis: Αναμένεται να προχωρήσουν οι μηνύσεις κατά προστατευόμενου μάρτυρα | ΠΟΛΙΤΙΚΗ». iefimerida.gr. Ανακτήθηκε στις 23 Νοεμβρίου 2019. 
  66. «Υπόθεση Novartis: Χωρίς νέα στοιχεία για χρηματισμό πολιτικών, της Ιωάννας Μάνδρου | Kathimerini». www.kathimerini.gr. Ανακτήθηκε στις 23 Νοεμβρίου 2019. 
  67. «Στέλεχος της Novartis καταγγέλλει διαφημιστής». www.iatronet.gr. Ανακτήθηκε στις 24 Νοεμβρίου 2019. 
  68. «Σοβαρές καταγγελίες του εισαγγελέα Ι.Αγγελή για τη Novartis - Εμπλέκει μέλος της κυβέρνησης». HuffPost Greece. 12 Ιουνίου 2019. Ανακτήθηκε στις 24 Νοεμβρίου 2019. 
  69. «Υπόθεση Novartis: Δεν προσήλθε να καταθέσει ο Ι. Αγγελής - Κατέθεσε νέα αίτηση εξαίρεσης | naftemporiki.gr». www.naftemporiki.gr. 21 Ιουνίου 2019. Ανακτήθηκε στις 24 Νοεμβρίου 2019. 
  70. Newsroom (30 Ιουλίου 2019). «Υπόθεση Novartis: Απορρίφθηκε αίτημα Αγγελή - Δεν εξαιρείται της έρευνας ο Δασούλας». CNN.gr. Ανακτήθηκε στις 24 Νοεμβρίου 2019. 
  71. «Ανασύρονται από το αρχείο οι μηνύσεις Σαμαρά- Βενιζέλου- Αβραμόπουλου για την Novartis». www.parapolitika.gr. 24 Ιουνίου 2019. Ανακτήθηκε στις 24 Νοεμβρίου 2019. 
  72. Newsroom (26 Ιουλίου 2019). «Νέοι αντεισαγγελείς ερευνούν τις καταγγελίες για παρεμβάσεις στην υπόθεση Novartis». CNN.gr. Ανακτήθηκε στις 24 Νοεμβρίου 2019. 
  73. «Υπόθεση Novartis: Στο αρχείο η έρευνα για τον Μάριο Σαλμά». www.newsit.gr. Ανακτήθηκε στις 24 Νοεμβρίου 2019. 
  74. Capital.gr. «Υπόθεση Novartis: Στο αρχείο με... 'τροχήλατες βαλίτσες' η δικογραφία για τον Αντώνη Σαμαρά». Capital.gr. Ανακτήθηκε στις 24 Νοεμβρίου 2019. 
  75. «Υπόθεση Novartis: Αρχείο για Στουρνάρα - δίωξη για Λοβέρδο, της Ιωάννας Μάνδρου | Kathimerini». www.kathimerini.gr. Ανακτήθηκε στις 24 Νοεμβρίου 2019. 
  76. «Υπόθεση Novartis: Κατονόμασε Τσίπρα και Παπαγγελόπουλο ο Αντ. Σαμαράς, της Ιωάννας Μάνδρου | Kathimerini». www.kathimerini.gr. Ανακτήθηκε στις 24 Νοεμβρίου 2019. 
  77. «Στη Βουλή η δικογραφία για την υπόθεση Novartis». HuffPost Greece. 13 Σεπτεμβρίου 2019. Ανακτήθηκε στις 24 Νοεμβρίου 2019. 
  78. Newsroom (16 Σεπτεμβρίου 2019). «Υπόθεση Novartis: Μήνυση Λοβέρδου κατά των εισαγγελέων (vid)». www.dikaiologitika.gr. Ανακτήθηκε στις 24 Νοεμβρίου 2019. 
  79. «Αγγελής: Αυτός ήταν ο ρόλος του «Ρασπούτιν» στην υπόθεση Novartis». Protagon.gr. Ανακτήθηκε στις 24 Νοεμβρίου 2019. 
  80. «Ιω. Αγγελής: Ο ρόλος του «Ρασπούτιν» στην υπόθεση Novartis | Kathimerini». www.kathimerini.gr. Ανακτήθηκε στις 24 Νοεμβρίου 2019. 
  81. «Υπόθεση Novartis: Η απάντηση της Τουλουπάκη στον Αγγελή για τον "Ρασπούτιν"». www.enikonomia.gr. Ανακτήθηκε στις 24 Νοεμβρίου 2019. 
  82. Team, ΤοΒΗΜΑ (24 Σεπτεμβρίου 2019). «Υπόθεση Novartis: Η Ράικου έδειξε τον Παπαγγελόπουλο». Ειδήσεις - νέα - Το Βήμα Online. Ανακτήθηκε στις 24 Νοεμβρίου 2019. 
  83. 83,0 83,1 Newsroom (17 Οκτωβρίου 2019). «Υπόθεση Novartis: «Δέχθηκα πιέσεις για να ενοχοποιήσω πολιτικούς» λέει ο Μανιαδάκης». CNN.gr. Ανακτήθηκε στις 25 Νοεμβρίου 2019. 
  84. Team, ΤοΒΗΜΑ (24 Οκτωβρίου 2019). «Υπόθεση Novartis : Να ερευνηθούν οι ισχυρισμοί Μανιαδάκη ζητά ο Παπαγγελόπουλος». Ειδήσεις - νέα - Το Βήμα Online. Ανακτήθηκε στις 25 Νοεμβρίου 2019. 
  85. Team, ΤοΒΗΜΑ (25 Οκτωβρίου 2019). «Υπόθεση Novartis : Διέψευσε τους τρεις εισαγγελείς ο Νίκος Μανιαδάκης». Ειδήσεις - νέα - Το Βήμα Online. Ανακτήθηκε στις 25 Νοεμβρίου 2019. 
  86. Voria.gr. «Υπόθεση Novartis: Στη Βουλή η κατάθεση του Πικραμμένου». Υπόθεση Novartis: Στη Βουλή η κατάθεση του Πικραμμένου. Ανακτήθηκε στις 25 Νοεμβρίου 2019. 
  87. «Υπόθεση Novartis: Τον Παπαγγελόπουλο κατονομάζει ο Πικραμμένος - Τι αναφέρει στην κατάθεσή του». www.enikos.gr. Ανακτήθηκε στις 25 Νοεμβρίου 2019. 
  88. Team, ΤοΒΗΜΑ (12 Νοεμβρίου 2019). «Υπόθεση Novartis : Η κατάθεση Φρουζή στην Προανακριτική». Ειδήσεις - νέα - Το Βήμα Online. Ανακτήθηκε στις 25 Νοεμβρίου 2019. 
  89. «Για τέσσερα αδικήματα η προανακριτική κατά του Δ. Παπαγγελόπουλου | Kathimerini». www.kathimerini.gr. Ανακτήθηκε στις 25 Νοεμβρίου 2019. 
  90. «Βουλή: Προανακριτική επιτροπή για τον Δημήτρη Παπαγγελόπουλο». euronews. 9 Οκτωβρίου 2019. Ανακτήθηκε στις 25 Νοεμβρίου 2019. 
  91. Real.gr. «Προανακριτική για Παπαγγελόπουλο με 173 ψήφους - Διαρροές για Νέα Δημοκρατία και Κίνημα Αλλαγής». Real.gr. Ανακτήθηκε στις 25 Νοεμβρίου 2019. 
  92. Newsroom (25 Οκτωβρίου 2019). «Υπόθεση Novartis: Στοιχεία από την αμερικανική δικαιοσύνη ζητά ο Άρειος Πάγος». CNN.gr. Ανακτήθηκε στις 25 Νοεμβρίου 2019.