Τραμ Αθήνας

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Πήδηση στην πλοήγηση Πήδηση στην αναζήτηση
Τραμ Αθήνας
Τραμ
Logo of the Athens Tram (icon only).svg
Πληροφορίες
Περιοχή Ευρύτερη Αθήνα
Γραμμές 3
Σταθμοί 48 (12 υπό κατασκευή)
Ιστότοπος stasy.gr
Λειτουργία
Έναρξη λειτουργίας 2004
Διαχειριστής ΤΡΑΜ Α.Ε. (2004-2011)
ΣΤΑ.ΣΥ. ΑΕ[1] (2011-Σήμερα)
Τεχνικά χαρακτηριστικά
Μήκος συστήματος 27 χιλιόμετρα
Εύρος γραμμής 1,435 χιλιοστά
Μέγιστη ταχύτητα 70χλμ/ώρα[2]
Commons page Σχετικά πολυμέσα
δεδομένα

Το τραμτροχιόδρομος) της Αθήνας είναι ένα μεταφορικό μέσο σταθερής τροχιάς στην Αθήνα. Με τη σημερινή του μορφή, το τραμ υπάρχει στην Αθήνα από το 2004. Πρωτοεμφανίστηκε όμως στην πόλη το 1882 με τη μορφή ιππήλατων οχημάτων. Το 1908 κυκλοφόρησαν τα πρώτα ηλεκτρικά οχήματα. Σταδιακά, το δίκτυο τραμ έφθασε τις 21 γραμμές. Η λειτουργία του όμως σταμάτησε το 1960, όταν τα τραμ αντικαταστάθηκαν από ηλεκτροκίνητα λεωφορεία (τρόλλεϋ) και θερμικά λεωφορεία.[3]

Το σύγχρονο τραμ διαθέτει τρεις γραμμές. Οι δύο από αυτές, έχοντας αρχικά κοινή πορεία, συνδέουν το κέντρο της Αθήνας, μέσω Νέου Κόσμου και Νέας Σμύρνης, με το Παλαιό Φάληρο, και από εκεί, ακολουθούν χωριστές, αλλά παραλιακές διαδρομές, με τη μία γραμμή να κατευθύνεται προς το Νέο Φάληρο, και την άλλη προς τη Βούλα. Η τρίτη γραμμή συνδυάζει τα παραλιακά τμήματα των άλλων δύο, συνδέοντας απευθείας το Νέο Φάληρο με τη Βούλα.

Ιστορικό[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Παλαιό τραμ Αθήνας
Τραμ
Athens, Greece1950's.jpg
Πληροφορίες
Περιοχή Ευρύτερη Αθήνα. Ευρύτερος Πειραιάς
Γραμμές 26
Λειτουργία
Έναρξη λειτουργίας 1882
Παύση λειτουργίας 1977
Διαχειριστής Ε.Τ.Α.Π.Π (1882-1925)
ΗΕΜ (1925-1960)
Τεχνικά χαρακτηριστικά
Εύρος γραμμής 1,000 χιλιοστά (μετρικό εύρος)
Commons page Σχετικά πολυμέσα
δεδομένα

Ιππήλατο τραμ[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι πρώτες γραμμές τραμ στην Αθήνα έκαναν την εμφάνισή τους το 1882[4]. Λειτουργούσαν από την βελγικών συμφερόντων Εταιρεία Τροχιοδρόμων Αθηνών - Πειραιώς - Περιχώρων (E.T.A.Π.Π). Το πρώτο δίκτυο ένωνε το κέντρο της Αθήνας με τα Πατήσια, τους Αμπελόκηπους και την Κολοκυνθού[4][5]. Το τροχαίο υλικό αποτελούνταν από 16 οχήματα που τα έσερναν 800 άλογα, χωρητικότητας 16 ατόμων το χειμώνα και 20 το καλοκαίρι[4]. Εξαίρεση αποτέλεσε πέντε χρόνια αργότερα, το 1887, η γραμμή Ακαδημία-Νέο Φάληρο-Παλαιό Φάληρο, η οποία ήταν ατμοκίνητη[4]. Λόγω των ατμών, αλλά και της χαμηλής ταχύτητας στις ανηφόρες, η γραμμή αυτή ονομάστηκε από τους επιβάτες "κωλοσούρτης"[5].

Παράλληλα, οι ΣΑΠ, η εταιρεία που λειτουργούσε τη γραμμή Πειραιά-Θησείου, το 1882 ίδρυσε μία γραμμή τραμ κανονικού εύρους που ένωνε το σταθμό ΣΑΠ Πειραιά με το τελωνείο. Το 1910 οι ΣΑΠ προσπάθησαν να ενισχύσουν τη γραμμή, ώστε να μεταφερθούν περισσότερα εμπορεύματα, μία κίνηση που βρήκε ενάντια τους υπαλλήλους της εταιρείας. Αυτή η γραμμή έμεινε στην ιστορία μέσω των γυρισμάτων της ταινίας Ποτέ την Κυριακή[5].

Ηλεκτροκίνητο τραμ[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στις 30 Οκτωβρίου 1908, κυκλοφόρησαν τα πρώτα ηλεκτροκίνητα τραμ, ενώ δύο χρόνια αργότερα ολοκληρώθηκε η παραλαβή τους (257 τραμ-150 κινητήρια και 107 ρυμολκούμενα)[4]. Τα οχήματα ήταν κλειστά, χρώματος μπεζ, κατασκευασμένα στο Βέλγιο και είχαν χωρητικότητα 16 καθήμενων και 14 όρθιων επιβατών[4].

Το 1925 η αγγλική εταιρεία Power Finance and Traction εξαγόρασε τους ΣΑΠ και την ΕΤΑΠΠ, με αντάλλαγμα τον εξηλεκτρισμό της Αθήνας[6]. Η Power Finance and Traction δημιούργησε δύο εταιρείες: την Ηλεκτρική Εταιρεία Μεταφορών (ΗΕΜ), στην οποία έδωσε το δίκτυο των τραμ και λεωφορειακών γραμμών της ΕΤΑΠΠ, και τους Ελληνικούς Ηλεκτρικούς Σιδηρόδρομους (ΕΗΣ), στην οποία έδωσε τη γραμμή Πειραιάς-Ομόνοια και το τραμ κανονικού εύρους[5].

Παράλληλα, με τον ερχομό της Power Finance and Traction, άρχισαν να ισχύουν συμβατικές δεσμεύσεις ανάμεσα στην ΗΕΜ και στους ιδιώτες των ΚΤΕΛ. Αυτό σήμαινε πως τα λεωφορεία με διαδρομή παράλληλη των τραμ δεν μπορούσε να αποβιβάζει κατά μήκος των γραμμών, ενώ είχε περιορισμένα δρομολόγια.

Το 1939 πωλήθηκε μεγάλο μέρος των βελγικών βαγονιών, ενώ τα εναπομείναντα βάφτηκαν σκούρο πράσινο χρώμα. Τον επόμενο χρόνο, η ΗΕΜ παρέλαβε 60 τραμ, κατασκευασμένα από την ιταλική ΟΜ/CGE/Breda, που ξεχώριζαν για την αεροδυναμική τους[4]. Τα νέα οχήματα όμως βγήκαν στους δρόμους για να βοηθήσουν στην επιστράτευση, λόγω του Ελληνοϊταλικού πόλεμου και κατά τη διάρκεια της κατοχής, πολλά τραμ καταστράφηκαν[4].

Μετά τον πόλεμο, πολλές γραμμές τραμ καταργήθηκαν λόγω έλλειψης τροχαίου υλικού. Στις 16 Νοεμβρίου 1953, ο τότε υπουργός Δημοσίων Έργων Κωνσταντίνος Καραμανλής ξήλωσε τις γραμμές τραμ στη Χαυτεία, με αποτέλεσμα σε μία νύχτα να καταργηθούν οι γραμμές προς Κυψέλη,Παγκράτι και Αμπελόκηπους[4][7]. Το τέλος του παλαιού τραμ ήρθε τα μεσάνυχτα της 15 Οκτωβρίου 1960 με την οριστική κατάργησή του[4]. Πολλές γραμμές αντικαταστάθηκαν με τρόλεϊ, ενώ οι γραμμές των τροχιοδρόμων είτε αφαιρέθηκαν από το οδόστρωμα είτε καλύφθηκαν με νέα στρώματα ασφάλτου.

Τραμ Περάματος[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Κύριο λήμμα: Τραμ Περάματος

Γραμμές παλαιού τραμ[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι γραμμές μετρικού εύρους του δικτύου της Η.Ε.Μ. ήταν οι εξής:

Αριθμός
γραμμής
Δρομολόγια τραμ (μέχρι το 1977) Αριθμός
γραμμής
Δρομολόγια τραμ (μέχρι το 1977)
1[8] Ακαδημία - Καλλιθέα - Τζιτζιφιές[9] (1887-1958)[10] 11 Ιπποκράτους - Αριστείδου(-16/10/1960) - Κολοκυνθού (1882-16/10/1960)
1A Ακαδημία - Νέο Φάληρο[11] (1887-) 12 Πλατεία Αμερικής - Ακαδημία - Ζάππειο(1882) - Στάδιο (1896) - Παγκράτι (-16/11/1953)
Ακαδημία - Παλαιό Φάληρο (1887-) - Έδεμ 13 Πεδίον Άρεως - Λεωφόρος Αλεξάνδρας - Αμπελόκηποι (Θων)
Παλαιό Φάληρο - Νέο Φάληρο 14 Χαριλάου Τρικούπη - Σπύρου Τρικούπη - Λεωφόρος Αλεξάνδρας - Θων
2 Ομόνοια - Σύνταγμα - Αγγλικανική Εκκλησία (έως το 1926) 15 Μοναστηράκι - Μαράσλειον (-1926)
2[12] Ομόνοια - Κυψέλη (1928[13]-16/11/1953)[14] 16 Θων - Ιπποκράτους - Σύνταγμα - Ακρόπολις - Θησείον
3[15] Ομόνοια - Πατήσια (1882-16/11/1953)[16] 17 Άγιος Βασίλειος - Νέο Φάληρο (-1959)
4 Ομόνοια - Κεραμεικός(1882) - Ρουφ (-16/10/1960) 18 Νέο Φάληρο - Οδός Μακράς Στοάς
5[17] Ομόνοια - Σταθμός Λαρίσσης (1908-) 19 Πειραιάς - Φρεαττύδα
6 Ομόνοια - Αχαρνών[18] 20 Πειραιάς - Καστέλλα - Νέο Φάληρο (-1937)
7 Ομόνοια - Αμπελόκηποι[19](1882-16/11/1953) 21 Άγιος Βασίλειος - Παλαμηδίου (-1959)
8[20] Ομόνοια - Σεπόλια[21] Κ Πλατεία Λαυρίου - Αττική
9 Ομόνοια - Πετράλωνα[22] (-16/10/1960) Πειραιάς(Π3,Π4) - Άγιος Γεώργιος Κερατσινίου (Π3) - Πέραμα(Π4) (20/7/1936-4/4/1977[23])
10 Ιπποκράτους - Βοτανικός[24] Σταθμός Λαρίσης (Πειραιά)(Π1) - Πειραιάς(1878) - Τελωνείο(Π1,Π2) - Παλατάκι(Π2) (1882-)[25]

Σύγχρονο Τραμ[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Συρμός τραμ στη στάση «Σύνταγμα».

Σοβαρή πρόθεση επαναφοράς των τροχιοδρόμων και προετοιμασίας νέων γραμμών εκδηλώθηκε επί υπουργίας – και αργότερα δημαρχίας – Αντώνη Τρίτση. Το δίκτυο της νέας γενιάς τροχιοδρόμων της Αθήνας, που τελικά δημιουργήθηκε, ακολούθησε τους σχεδιασμούς της Μελέτης Ανάπτυξης του Μετρό Αθήνας και λειτούργησε από θυγατρική εταιρεία της Αττικό Μετρό, την Τραμ Α.Ε.. Από το 2011, τη λειτουργία του τραμ έχει αναλάβει η εταιρεία Σταθερές Συγκοινωνίες (ΣΤΑ.ΣY.) ΑΕ. Κατά την κατασκευή των γραμμών το 2002, ενώ είχε προγραμματιστεί η αφετηρία να βρίσκεται στο Ζάππειο και μέσω των λεωφόρων Όλγας και Αμαλίας να κατευθυνθεί προς νότια, ο σχεδιασμός μεταβλήθηκε λόγω της διέλευσης από την Πύλη Αδριανού, που θεωρήθηκε αρχαιολογικός χώρος, τόπος από τον οποίο διερχόταν το τραμ πριν το 1960, με αποτέλεσμα η αφετηρία να μεταφερθεί από το Ζάππειο στο Σύνταγμα.[26] Οι γραμμές του νέου τροχιοδρομικού δικτύου της Αθήνας είναι κανονικού εύρους (1.435 χιλιοστά).

Το σύγχρονο δίκτυο του τραμ εγκαινιάστηκε στις 19 Ιουλίου του 2004. Τρία χρόνια αργότερα, στις 15 Νοεμβρίου 2007, λειτούργησε μία μικρή επέκταση[27], από το Κολυμβητήριο της Γλυφάδας μέχρι το Ασκληπιείο Νοσοκομείο της Βούλας, με μία νέα στάση με την ονομασία «Ασκληπιείο Βούλας».

Γραμμές και στάσεις[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το σύγχρονο δικτυο τραμ της Αθήνας διαθέτει τρεις γραμμές[28]:

  • Athens Tram Line 3.svg ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ: Στάδιο Ειρήνης και Φιλίας (Σ.Ε.Φ.) - Ασκληπιείο Βούλας
  • Athens Tram Line 4.svg ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Σύνταγμα - Στάδιο Ειρήνης και Φιλίας (Σ.Ε.Φ.)
  • Athens Tram Line 5.svg ΠΛΑΤΩΝΑΣ: Σύνταγμα - Ασκληπιείο Βούλας (διάρκεια γραμμής 1 ώρα, η μεγαλύτερη από τις γραμμές του τραμ Αθήνας[29]).

Οι Γραμμές 4 και 5 έχουν ένα κοινό τμήμα, από το Σύνταγμα μέχρι την παραλία, στην περιοχή του Παλαιού Φαλήρου (στάση «Μουσών»). Από το σημείο αυτό, και οι δύο κινούνται παραλιακά, μόνο που η πρώτη γραμμή (Σύνταγμα - Σ.Ε.Φ.) στρίβει προς τα βορειοδυτικά και κατευθύνεται προς το Νέο Φαληρο, περνώντας από το Δέλτα Φαλήρου, τις Τζιτζιφιές και το Μοσχάτο, ενώ η άλλη (Σύνταγμα - Ασκληπιείο Βούλας), με κατεύθυνση νοτιοανατολική, φθάνει μέχρι τη Βούλα, αφού περάσει από το Καλαμάκι, το Ελληνικό και τη Γλυφάδα. Η Γραμμή 3 ακολουθεί μία παραλιακή διαδρομή, από το Νέο Φάληρο μέχρι τη Βούλα, συνδυάζοντας τα δύο χωριστά παραλιακά τμήματα των δύο πρώτων γραμμών.

Σύνταγμα - Μουσών[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η διαδρομή Σύνταγμα - Μουσών είναι το κοινό τμήμα των δύο γραμμών 4 και 5, που έχουν αφετηρία στην περιοχή του Συντάγματος. Τα τραμ ξεκινούν από το Σύνταγμα, στο κέντρο της Αθήνας, διέρχονται από το Νέο Κόσμο, συνεχίζουν την πορεία τους μέσα από τη Νέα Σμύρνη και φθάνουν στο Παλαιό Φάληρο.

Κοινή διαδρομή Γραμμών 4 και 5: Στάση «Σύνταγμα» - Λεωφόρος Βασιλίσσης Αμαλίας - Λεωφόρος Βασιλίσσης Όλγας - Αρδηττού - Καλλιρρόης - Κασομούλη - Γουβέλη - Ηλία Ηλιού - Μάχης Αναλάτου - Λεωφόρος Ελευθερίου Βενιζέλου - Αχιλλέως - Στάση «Μουσών».

Τροχαίο υλικό τραμ Αθήνας[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • 1η παραλαβή: AnsaldoBreda Sirio 35 συρμοί από 19 Ιουλίου 2004
  • 2η παραλαβή: Citadis X05 305 της Alstom (όπως σε Σύδνευ, Καέν και Καοσιούγκ): 25 συρμοί: 2019-2021[30]

Φωτογραφικό άλμπουμ[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Μελλοντικές επεκτάσεις[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Επέκταση υπό κατασκευή[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Νέο Φάληρο - Ακτή Ποσειδώνος - Στάδιο Ειρήνης και Φιλίας (Αρχές 2019)[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Υπό κατασκευή βρίσκεται η επέκταση του τραμ προς τον Πειραιά από την άνοιξη του 2013 έως τα τέλη Ιουλίου 2018. Η σχετική σύμβαση υπογράφτηκε στις 14 Ιανουαρίου 2013 ανάμεσα στην Αττικό Μετρό Α.Ε. και την ανάδοχο εταιρεία Θεμέλη Α.Ε. και είχε ύψος 61,5 εκ. ευρώ. Τον Οκτώβριο του 2018 θα ξεκινήσουν τα δοκιμαστικά δρομολόγια ενώ το έργο αναμένεται να ολοκληρωθεί στις αρχές του 2019.[31][32] H επέκταση της γραμμής του τραμ στον Πειραιά θα είναι μονής τροχιάς και κυκλική, δηλαδή τα τραμ θα διέρχονται από κάθε στάση προς μία μόνο κατεύθυνση.[33] H σύνδεση Φαλήρου με Πειραιά θα είναι επαναλειτουργία του παλαιού τραμ Πειραιά, στα τμήματα Φαλήρου-Λαμπράκη, Πλατεία Δεληγιάννη-Ακτή Ποσειδώνος και Ακτή Ποσειδώνος-Φάληρο. [34]

Σταθμοί[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Κατεύθυνση προς Ακτή Ποσειδώνος:

  • Γήπεδο Καραϊσκάκη (σύνδεση με τον σταθμό του μετρό "Νέο Φάληρο")
  • Μικράς Ασίας
  • Λαμπράκη
  • Ευαγγελίστρια
  • Πλατεία Δεληγιάννη
  • Δημαρχείο Πειραιά (σύνδεση με τον μελλοντικό σταθμό του μετρό "Δημοτικό Θέατρο")

Κατεύθυνση προς Φάληρο:

  • Αγία Τριάδα
  • Πλατεία Ιπποδαμείας
  • 34ου Συντάγματος Πεζικού (σύνδεση με τον μελλοντικό σταθμό του μετρό "Καμίνια")
  • Ανδρούτσου
  • Ομηρίδου Σκυλίτση

Επαναλειτουργία υπό μελέτη[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Πειραιάς - Κερατσίνι - Πέραμα (2023) [35][Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Χρονοδιάγραμμα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
  • Αρχές 2019: Ολοκλήρωση Μελετών
  • Απρίλιος 2019: Διαγωνισμός
Σταθμοί[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Κατεύθυνση προς Κερατσίνι:

  • Λιμάνι (Σύνδεση με τον σταθμό του μετρό και του Προαστιακού "Πειραιάς")
  • Άγ. Διονύσιος
  • Άγ. Δημήτριος
  • Παναγιωτάκου
  • Πλατεία Λαού (Ταμπούρια)
  • Αγ. Γεώργιος
  • Δημοκρατίας
  • Νέο Ικόνιο

Κατεύθυνση προς Πέραμα:

  • Λανίτου
  • Αγ. Νικολάου
  • Πλατεία Ηρώων
  • Πλατεία
  • Λιμήν Περάματος

Κατεύθυνση προς Πειραιά:

  • Δημαρχείο
  • Κέκροπος
  • Ορφέως
  • Λανίτου

Επεκτάσεις υπό σχεδίαση [36][Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Πειραιάς - Χατζηκυριάκειο - Φρεαττύδα (10 νέες στάσεις)
  • Ελληνικό – Μετρό Ελληνικό - Μετρό Αργυρούπολη (2022, 7 νέες στάσεις)[37]
  • Σύνταγμα – Πεδίο Άρεως (4 νέες στάσεις) - Άνω Πατήσια (β'φάση)

Παλαιότεροι σχεδιασμοί επεκτάσεων[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Ασκληπιείο Βούλας - Πλαζ Βουλιαγμένης[38] "Λουκιανός Κηλαϊδόνης"[39]
  • Ελληνικό – Βάρη – Αεροδρόμιο[40]
  • Σταθμός Λαρίσης - Αλεξάνδρας - Πανεπιστημιούπολη[41]

Χάρτες[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οικονομικά αποτελέσματα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Τον Μάρτιο του 2011 η εταιρεία ΤΡΑΜ Αθηνών ανακοίνωσε συσσωρευμένες ζημιές 202,09 εκατ. ευρώ[42]. Για το 2010 οι ζημιές ήταν 43 εκατομμύρια ευρώ. Από τα χρέη της οι μακροπρόθεσμες δανειακές υποχρεώσεις είναι ύψους 137,20 εκατ. ευρώ[43].

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. Σὐσταση της εταιρείας Σταθερές Συγκοινωνίες, ΣΤΑΣΥ Α.Ε.
  2. «Δίκτυο και Υποδομές». ΤΡΑΜ. Σταθερές Συγκοινωνωίες Α.Ε. Ανακτήθηκε στις 26 Aυγούστου 2014.  Ελέγξτε τις τιμές ημερομηνίας στο: |accessdate= (βοήθεια)
  3. Τα μεσάνυχτα του Σαββάτου 15 Οκτωβρίου 1960 ακούστηκε για τελευταία φορά κουδούνισμα από καμπανάκι Αθηναϊκού Τραμ έξω απ' το αμαξοστάσιο της Αγ. Τρίαδας στον Κεραμεικό.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 4,8 4,9 «Τραμ - Ιστορικά στοιχεία». ΣΤΑΣΥ. 
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 «Τα τρένα που φύγαν - Τα τρένα που έρχονται (σελ. 7)». Ελευθεροτυπία. 1999.  H παράμετρος |url= είναι κενή ή απουσιάζει (βοήθεια)
  6. Διασώζοντας τη μνήμη μιας δημόσιας εταιρείας enet.gr 26 Απριλίου 2013
  7. Το ξήλωμα του τραμ από τον Κωνσταντίνο Καραμανλή bloko.gr 16 Νοεμβρίου 2016
  8. Kατά καιρούς υπήρξε η συνένωση 1/3 Καλλιθέα-Πατήσια
  9. Στάσεις γραμμής: Ακαδημία, Ανάκτορα, Γαργαρέττα, Γέφυρα Κουκακίου, Παλαιά Σφαγεία, Χαροκόπου, Αμαξοστάσιον Καλλιθέας, Αγία Ελεούσα, Περόνια, Τζιτζιφιές
  10. H Καλλιθέα του χθες και του σήμερα, Έρευνα Καλλιθέας, Χρήστος Παπάζογλου, Ιανουάριος 2000, σελ.100
  11. Στάσεις γραμμής: Μοσχάτο, Νέο Φάληρο, Νέο Φάληρο(ΣΕΦ)
  12. Kατά καιρούς υπήρξαν οι συνενώσεις 2/7 Κυψέλη-Αμπελόκηποι(Θων) & 2/12 Κυψέλη-Παγκράτι
  13. εφημερίς "Σκριπ", 1 Σεπτεμβρίου 1928 σελ.2 Στήλη Από την ζωήν
  14. Στάσεις γραμμής: Κυψέλη, Σκύρου, Ζακύνθου, Ιθάκης, Επτανήσου
  15. Kατά καιρούς υπήρξε η συνένωση 3/7 Πατήσια-Αμπελόκηποι
  16. Στάσεις γραμμής: Πατήσια, Σωτηριάδου, Κλωναρίδου, Άγιος Λουκάς, Πλατεία Κολιάτσου, Λυσιατρείον, Καλλιφρονά, Πλατεία Αγάμων, Λεβίδου, Αγγελοπούλου, Πλατεία Αιγύπτου, Μουσείον, Ομόνοια
  17. Kατά καιρούς υπήρξε η συνένωση 5/12 Λάρισα-Παγκράτι
  18. Στάσεις γραμμής: Πλατεία Λαυρίου, Καποδιστρίου, Πλατεία Βάθης, Ηπείρου, Χέυδεν, Άγιος Παντελεήμων, Ιθάκης, Αγίου Μελετίου, Ρόδου, Ολυμπίας, Άγιος Νικόλαος, Κάτω Πατήσία
  19. Στάσεις γραμμής: Ρεξ, Aκαδημίας, Αμερικής, Βουλή, Κήπος, Ρηγίλλης, Ευαγγελισμός, Ιλίσια, Νοσοκομείο Αλεξάνδρα, Πλατεία Μαβίλη, Ιπποκράτειο, Αμπελόκηποι (Θων)
  20. Kατά καιρούς υπήρξε η συνένωση 8/9 Σεπόλια-Πετράλωνα
  21. Στάσεις γραμμής: Ηπείρου, Παιωνίου, Ξανθίππης, Σίδερα (Σημείο 8), Σεπόλια (Άγιος Μελέτιος)
  22. Στάσεις γραμμής: Δημαρχείο, Σοφοκλέους, Αγορά, Μοναστηράκι, Θησείον, Βασιλακάκη, Μυρμιδόνων, Γέφυρα, Τρεις Ιεράρχαι, Φαρμακείον, Πετράλωνα
  23. ΤΟ ΤΡΑΜ ΤΟΥ ΠΕΡΑΜΑΤΟΣ
  24. Στάσεις γραμμής: Τέρμα Ιπποκράτους, Λασκάρεως, Τσιμισκή, Διδότου, Σόλωνος, Ακαδημίας, Ιπποκράτους, Βιβλιοθήκη, Σύνταγμα, Μητρόπολη, Άγιοι Ασώματοι, Πειραιώς, Λεωνίδου, Πλαταιών, Λαίς, Σπύρου Πάτση, Βοτανικός
  25. Ο ΠΕΙΡΑΙΑΣ ΤΟΥ 1927 ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΕΝΑ ΧΑΡΤΗ
  26. Αφιέρωμα: 14 χρόνια Τραμ στην Αθήνα: Η νεότερη ιστορία 1990-2018
  27. Δελτίο τύπου για την επέκταση του τραμ στη Βούλα, ιστότοπος Υπουργείου Υποδομών και Μεταφορών, 15/11/2007
  28. «Χάρτης Δικτύου Αστικών Συγκοινωνιών Αθηνών». Σταθερές Συγκοινωνίες Α.Ε. Ανακτήθηκε στις 2 Σεπτεμβρίου 2014. 
  29. Διάρκεια Διαδρομής
  30. Η Alstom προμηθεύει με 25 υπερσύγχρονα Τραμ την Αθήνα
  31. Επέκταση Τραμ προς Πειραιά: Από Οκτώβρη δοκιμαστικά δρομολόγια, σε λειτουργία την Άνοιξη του 2019
  32. «Το 2019 θα παραδοθεί η επέκταση του Τραμ στον Πειραιά». Athens Transport. 2018-02-14. https://www.athenstransport.com/2018/02/tram-pireas/. Ανακτήθηκε στις 2018-02-20. 
  33. «Έργα Τραμ στον Πειραιά - Α΄ Φάση». Χάρτης Τραμ. Αττικό Μετρό Α.Ε. Ανακτήθηκε στις 14 Oκτωβρίου 2013.  Ελέγξτε τις τιμές ημερομηνίας στο: |accessdate= (βοήθεια)
  34. mlp-blo-g-spot.blogspot.com/2015/12/map1927.htmlΟ ΠΕΙΡΑΙΑΣ ΤΟΥ 1927 ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΕΝΑΝ ΧΑΡΤΗ | MLP Blo-G-Spot
  35. «Ξεκινούν οι μελέτες για την επέκταση του Τραμ προς Κερατσίνι και Πέραμα – Το 2023 η ολοκλήρωση». Athens Transport. 2017-01-12. https://www.athenstransport.com/2017/01/tram-perama/. Ανακτήθηκε στις 2018-02-20. 
  36. «Κατασκευή Επεκτάσεων ΤΡΑΜ – ΑΤΤΙΚΟ ΜΕΤΡΟ Α.Ε.». www.ametro.gr. Ανακτήθηκε στις 2018-02-20. 
  37. Η πρώτη κατασκευή μέσου σταθερής τροχιάς μέσω ιδιωτικής επένδυσης είναι γεγονός
  38. Eφημερίδα Καθημερινή 9-4-1997 - Στον αέρα οι εξαγγελίες για το τραμ
  39. Το όνομα του Λουκιανού Κηλαηδόνη θα πάρει η Πλαζ της Βουλιαγμένης
  40. Οι συγκοινωνίες στο Ρυθμιστικό Αθήνας – Αττικής 2021
  41. Αφιέρωμα: 14 χρόνια Τραμ στην Αθήνα: Τραμ και επεκτάσεις
  42. http://www.athina984.gr/node/143352
  43. http://www.newsit.gr/default.php?pname=Article&art_id=70917&catid=3&la=1

Βιβλιογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Σύλλογος Φίλων του Σιδηροδρόμου, Οι Ελληνικοί Σιδηρόδρομοι: Η διαδρομή τους από το 1869 έως σήμερα, Αθήνα: Μίλητος, 1997. ISBN 9608460077

Δείτε επίσης[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Εξωτερικοί σύνδεσμοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]