Τουρκοκρητικοί

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
(Ανακατεύθυνση από Τουρκοκρήτες)
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση
Εθνολογικός χάρτης της Κρήτης το 1861. Τούρκικος πληθυσμός με κόκκινα, Ελληνικός πληθυσμός με μπλε.

Τουρκοκρήτες ή Τουρκοκρητικοί ονομάζονταν οι μουσουλμάνοι κάτοικοι της Κρήτης, από την κατάκτησή του νησιού το 1669, μέχρι την υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας το 1923. Στην Κρήτη δεν εγκαταστάθηκαν ποτέ μαζικά Οθωμανοί από την Ανατολία[1], πλην των μόνιμων στρατευμάτων για την επάνδρωση και φύλαξη των φρουρίων που έστελνε η Υψηλή Πύλη. Οι μουσουλμάνοι της Κρήτης ήταν κρητικής καταγωγής και ομιλητές της κρητικής διαλέκτου[2][3]. Ελάχιστοι εξ αυτών μιλούσαν και έγραφαν την Οθωμανική Τουρκική, που τη μάθαιναν ως ξένη γλώσσα. Θεωρούμενοι δε ως "διαρκώς τελούντες υπό τα όπλα", ουδέποτε κλήθηκαν να υπηρετήσουν στον τακτικό οθωμανικό στρατό, παρά κατατάσσονταν στα κατά τόπους γενιτσαρικά τάγματα (ορτάδες) και καλούνταν Γενίτσαροι από τους χριστιανούς Κρήτες. Οι Τουρκοκρήτες αποτελούσαν, σε διάφορες περιόδους, περίπου το 1/8 έως 1/4 του πληθυσμού της Κρήτης.

Οι Τουρκοκρήτες προέρχονται από: α) Κρητικούς που εξισλαμίσθηκαν μαζικά (ολόκληρα χωριά) σε διάφορες περιόδους[4], προκειμένου να αποφύγουν τον κεφαλικό φόρο των απίστων (jizya). β) Μεγάλους και μικρούς γαιοκτήμονες οι οποίοι εξισλαμίσθηκαν οικειοθελώς μετά την οθωμανική κατάκτηση της Κρήτης, ώστε να μπορέσουν να διατηρήσουν στο ακέραιο τις περιουσίες και τα αξιώματά τους. Κατά κανόνα δεν μιλούσαν την Τουρκική και δεν τηρούσαν τους τύπους της μουσουλμανικής πίστης, έπιναν κρασί, έτρωγαν χοιρινό κρέας κλπ. Χαρακτηριστικό είναι ότι αρκετοί εξισλαμίσθηκαν οικειοθελώς, σε περιπτώσεις διενέξεων, ενδοοικογενειακών ή μη (βεντέτας), ώστε, π.χ. να αρπάξουν την περιουσία του αδελφού τους ή να ξεκληρίσουν -ατιμωρητί, φυσικά- την οικογένεια με την οποία είχαν διαφορές.

Ιδιαίτερη κατηγορία εξαιρετικά αιμοβόρων Τουρκοκρητών της υπαίθρου ήταν οι λεγόμενοι Αμπαδιώτες, που κατοικούσαν κυρίως στην περιοχή του Αμαρίου, νοτιοανατολικά της Ίδης. Η πλειοψηφία των Τουρκοκρητών ήταν ιδιαίτερα βίαιη και καταβασάνιζε ακατάπαυστα τους Ορθοδόξους. Αρχές του 19ου αιώνα (1812) και μετά από διαμαρτυρίες δεκαετιών του χριστιανικού στοιχείου αλλά και των Οθωμανών πασάδων που υπηρετούσαν στην Κρήτη, εδέησε η Πύλη και έστειλε τον κουρδικής καταγωγής χατζή Οσμαν πασά με διαταγή να εξολοθρεύσει τους ανυπότακτους γενιτσάρους, πράγμα που σε αρκετά μεγάλο βαθμό το κατάφερε. Οι Τουρκοκρητικοι του 'δωσαν το παρατσούκλι "Παπαγιάννης" θεωρώντας τον Κρυπτοχριστιανό, οι δεν Κρητικοί τον ονόμασαν "ΠΝΙΓΑΡΗ" αφού οι εκτελέσεις γινόταν δι' απαγχονισμού. Χαρακτηριστικό απόσπασμα από τραγούδι που αναφέρεται στον X' Οσμαν πασά:.

Πολυν καιρό 'χει ο βασιλιάς να μπέψη 'να ζαμπιτη, κι εμπεψε τον Οσμαν πασια και 'μερωσε την Κρήτη,

ουλους τσ' αγαδες τω Χανιω εμπεψε κι αβιζερνει,

πως τα φερμανια ντου γραφαν, να πνίγει και να δέρνει,

Γραφει ο Χ'Mιχαλης Γιανναρης στο κεφαλιο 25 του εμμετρου ποιήματος Κρητικοπούλα:

"Καμετε κι' αλλ' υπομονή και μην με βαρεθείτε, των Σελινιωτων θα σας πω, μόνο ν' αφουγκαστητε.

Έχουν ένα πρόσημα, στην Καντανο μεγάλο, το πρωτοκαθεδρειο των, σαν τούτο δεν ειν' άλλο.

Oι ξακουσμεν' Αγαρηνοι, στην Καντανο φωλευουν, απ' αφανίζουν στοι Ρωμηούς κι απου τσοι ξολοθρευγουν.

Πολυ 'χουνε φανατισμό, περίσσιο απο τσ' άλλους, αντίκρυ των ανε σταθείς, φοβάσαι τσοι μεγάλους.

Εγου'ι' εις τον Χρισιανο, αν δεν τον χαιρετηξn, αν δεν πεζεψη γληγορα, να τονε προσκύνηση.

Aν είναι στο μουλάρι του, απάνω τον σκωτωνουv, κι αν πορπατn αναδια του, οι Τούρκοι τονε σπρώχνουν.

Κι ανε φορεί στην κεφαλή, κοκκινωπό το φέσι, "ίσια με εμέ θα μπεις εσύ; γκιαούρη να ! σ αρέσει;

Δεν το κατεης άπιστε, σε μένα ην η ζωή σου, ποιος μ΄ απαντά** μωρέ σκυλί,

να βγάλω την ψυχή σου;

Ένας από τους πιο αιμοβόρους γενιτσάρους υπήρχε ο Αληδακης στον Εμπροσνερο Αποκoρώνου. Κατατυραννούσε τον Αποκορωνα και τα Σφακια και εξολοθρεύτηκε μαζί με ολόκληρη την πολυάριθμη φρουρά του στον εξαιρετικά οχυρό βενετσιάνικο πύργο του, μετά από καταδρομή κυρίως Σφακιανων οπλαρχηγών. Άλλος πολύ αιμοβόρος γενίτσαρος υπήρξε ο Εμιν Βέργερης απο το Απανωχωρι Σέλινου - στο Σέλινο υπήρχαν αρκετοί Τουρκοκρητικοι. Εξαιρετικό είναι το τραγούδι που αναφέρεται στον φόνο του, από τον χριστιανό ομοχώριο του Θοδωρομανώλη = Μαραγκακης Εμμανουήλ του Θεόδωρου, εξ ου και Θοδωρομανώλης ). Εξαιρέσει αποτέλεσαν λίγες οικογένειες που εξισλαμισθήκαν τυπικά, παρέμειναν όμως κρυπτοχριστιανοί, όπως η γνωστή οικογένεια των Κουρμούληδων στην Μεσσαρα Ηρακλείου, οι οποίοι βοηθούσαν και προστάτευαν τους χριστιανούς και με την πρώτη ευκαιρία συμμετείχαν ανοικτά σε επαναστάσεις κατά της Πύλης. Η αναχώρηση τους από την Κρήτη άρχισε στο τέλος της επανάστασης του 1897, οταν αρκετοί φοβούμενοι γενικευση των αντεκδικήσεων (οι οποίες παρά την αυστηρή εφαρμογή των νόμων από την Κρητική Πολιτεία δεν μπορούσαν να αποφευχθούν τελείως) εγκατέλειψαν οικιοθελώς την Κρήτη (πχ οι άποικοι του γνωστού Χαμιντιε (προς τιμήν του σουλτάνου του Αβδουλ Χαμίντ) στην σημερινή Συρία και τότε Οθωμανική επαρχία). Κατά την υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών του 1923 αναγκάσθηκαν όλοι ανεξαιρέτως να εγκαταλείψουν την Κρήτη ως Οθωμανοί. Στην Τουρκία όπου μετεγκαταστάθηκαν, οι γηγενείς Τούρκοι τους αποκαλούσαν "σουνετλη γκιαούρ", δηλαδή περιτετμημένους απίστους !

  *Εγουι = αλλοίμονο
** απαντώ = εμποδίζω

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. P. Hooper, Thesis, University of New Mexico
  2. Barbara J. Hayden, The Settlement History of the Vrokastro Area and Related Studies, vol. 2 of Reports on the Vrokastro Area, Eastern Crete, p. 299
  3. Chris Williams, "The Cretan Muslims and the Music of Crete", in Dimitris Tziovas, ed., Greece and the Balkans: Identities, Perceptions, and Cultural Encounters since the Enlightenment
  4. Leonidas Kallivretakis, "A Century of Revolutions: The Cretan Question between European and Near Eastern Politics", p. 13f in Paschalis Kitromilides, Eleftherios Venizelos: The Trials of Statesmanship, Edinburgh University Press, 2009, ISBN 0748633642

.

Βιβλιογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Κωνσταντίνος Γ. Γουρναράκης, Τουρκοκρήτες, εκδ. Ι. Γιαννακουδάκι, Χανιά 1929
  • χατζη-ΜιχάληςΓιανναρης, ΚΡΗΤΙΚΟΠΟΥΛΑ, τυπογραφειο Κ. Αντωνιαδου, Αθηναι, 1894.