Μετάβαση στο περιεχόμενο

Τζον Κητς

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
(Ανακατεύθυνση από Τζον Κιτς)
 Το λήμμα δεν περιέχει πηγές ή αυτές που περιέχει δεν επαρκούν. Μπορείτε να βοηθήσετε προσθέτοντας την κατάλληλη τεκμηρίωση. Υλικό που είναι ατεκμηρίωτο μπορεί να αμφισβητηθεί και να αφαιρεθεί.
Η σήμανση τοποθετήθηκε στις 31/08/2019.
Τζον Κητς
Γέννηση31  Οκτωβρίου 1795[1][2][3]
Moorgate
Λονδίνο[4]
Θάνατος23  Φεβρουαρίου 1821[1][2][3]
Ρώμη[5]
Αιτία θανάτουφυματίωση[6][7][8]
Συνθήκες θανάτουφυσικά αίτια[6][7][8]
Τόπος ταφήςΠροτεσταντικό Κοιμητήριο[9] και Grave of John Keats
ΚατοικίαΑγγλία
Ιρλανδία
Σκωτία
γεωγραφική περιοχή της Ιταλίας
Χώρα πολιτογράφησηςΗνωμένο Βασίλειο της Μεγάλης Βρετανίας και Ιρλανδίας
ΣπουδέςΒασιλικό Κολέγιο του Λονδίνου
Ιδιότηταποιητής[10][11], judge-rapporteur, ιατρός[12][13][14] και συγγραφέας[15]
ΑδέλφιαFrances Mary Keats
George Keats
Κίνημαρομαντισμός
Καλλιτεχνικά ρεύματαρομαντισμός
Υπογραφή
Commons page Σχετικά πολυμέσα
δεδομένα (π • σ • ε )

Ο Τζoν Κητς (αγγλ. John Keats, 31 Οκτωβρίου 1795 - 23 Φεβρουαρίου 1821) ήταν Άγγλος λυρικός ποιητής της δεύτερης γενιάς των Ρομαντικών μαζί με τον Πέρσυ Σέλλεϋ και τον Λόρδο Μπάυρον.

Τα ποιήματά του δημοσιεύτηκαν μόλις τέσσερα χρόνια πριν πεθάνει· δεν έτυχαν θερμής υποδοχής όσο ζούσε, η φήμη του όμως αυξήθηκε γρήγορα μετά τον θάνατό του[16]. Μέχρι το τέλος του αιώνα, συμπεριλήφθηκε στους κορυφαίους της αγγλικής λογοτεχνίας, επηρεάζοντας έντονα πολλούς συγγραφείς της Αδελφότητας των Προραφαηλιτών.

Σήμερα τα ποιήματα και τα γράμματά του παραμένουν από τα πιο δημοφιλή και αναλυμένα στην αγγλική λογοτεχνία – ιδιαίτερα τα Ωδή σε ένα αηδόνι,  Ωδή για μια ελληνική υδρία (Ode on a Grecian Urn),  Ύπνος και ποίηση (Sleep and Poetry) και το σονέτο Όταν πρωτοδιάβασα τον Όμηρο του Τσάπμαν (On First Looking into Chapman's Homer).

Αφιέρωσε τη σύντομη ζωή του στην τελειοποίηση μιας ποίησης που χαρακτηρίζεται από δυνατές εικόνες και σχήματα λόγου, τη μεγάλη αισθητική έλξη που ασκεί και την προσπάθεια να εκφράσει μια φιλοσοφική στάση μέσα από τους μύθους της κλασικής αρχαιότητας.

Πέθανε στα 25 του χρόνια από φυματίωση στη Ρώμη όπου είχε πάει αναζητώντας θεραπεία.

Ο Τζον Κητς γεννήθηκε στο Μούργκεϊτ (Moorgate) του Λονδίνου στις 31 Οκτωβρίου του 1795. Η οικογένειά του και ο ίδιος θεωρούσαν την 29η Οκτωβρίου ως τα γενέθλιά του, αλλά στην ληξιαρχική πράξη βάπτισης καταγράφεται η 31η Οκτωβρίου[17][18]. Ήταν το μεγαλύτερο από τα πέντε παιδιά του Τόμας Κητς (περίπου 1773–1804), διευθυντή πανδοχείου, και της συζύγου του, Φράνσις Κητς, μετέπειτα Ρόουλινγκς (1775–1810), κόρης του Τζον και της Άλις Τζέννινγκς. Αδέρφια του ήταν ο Τζώρτζ (George Keats1797–1841), ο Τόμας (1799–1818), ο Έντουαρντ (1801-1802)[18] και η Φράνσις Μαίρη «Φάννυ» (1803–1889), η οποία αργότερα παντρεύτηκε τον Ισπανό ποιητή Βαλεντίν ντε Λάνος Γκουντιέρες (Valentín de Llanos Gutiérrez)[19] .Ο Κητς βαφτίστηκε στον Ναό St Botolph-without-Bishopsgate στις 18 Δεκεμβρίου 1795 και πήγε σε ιδιωτικό παιδικό σταθμό[17][20].

Λέγεται ότι ο πατέρας του ήταν αρχικά ιπποκόμος[20] στους στάβλους του πανδοχείου Κύκνος και τσέρκι (Swan and Hoop Inn) που ανήκε στον πεθερό του, μια επιχείρηση που διαχειρίστηκε αργότερα, και όπου έζησαν για μερικά χρόνια. Η παμπ Σφαίρα (Globe Αρχειοθετήθηκε 2015-08-06 στο Wayback Machine.) βρίσκεται σήμερα εκεί, λίγα μέτρα από τον καινούργιο σταθμό του Μούργκεϊτ (Moorgate station)[21]

Ο Κητς νομίζοντας ότι γεννήθηκε στο πανδοχείο, θεωρούσε ότι ήταν ταπεινής καταγωγής,όμως δεν υπάρχουν στοιχεία που να υποστηρίζουν την ακριβή τοποθεσία γέννησής του. Αντιθέτως, το οικογενειακό του υπόβαθρο, παρ' όλες τις ασάφειες, δεν ήταν καθόλου φτωχό. Λίγα είναι γνωστά για τον πατέρα του, στον οποίο φαίνεται ότι έμοιαζε, και περιγράφεται ως λογικός και αξιοσέβαστος άνθρωπος, μικρόσωμος και γεροδεμένος, ελκυστικός και αεικίνητος. Το όνομα της οικογένειας φαίνεται να προέρχεται από το Ντέβον ή την Κορνουάλη και υπάρχουν ενδείξεις ότι ο Τόμας Κητς μπορεί να κατάγονταν από το Ρέντινγκ. Η Φράνσις Τζένινγκς, μητέρα του ποιητή, περιγράφεται ως ελκυστική, ενθουσιώδης και απερίσκεπτη. Ο πατέρας της, εύπορος και καλοκάγαθος, αγόρασε το πανδοχείο το 1774, και το διπλανό ακίνητο το 1785. Ο Τόμας και η Φράνσις έμειναν αρχκά με τους γονείς της και τα Χριστούγεννα του 1798 μετακόμισαν στην Κρέιβεν Στρητ, (Craven Street) έξω από το Σίτυ Ρόουντ (City Road). Αργότερα, τον Δεκέμβριο του 1802, η οικογένεια μετακόμισε ξανά, στο πανδοχείο, οι παππούδες αποσύρθηκαν και ο πατέρας του Κητς ανέλαβε τη διαχείριση[18].

Οι γονείς του Κητς ήθελαν να στείλουν τους γιους τους στο Ήτον ή στο Χάροου (Harrow School) , αλλά δεν είχαν την οικονομική δυνατότητα[22][23]. Το καλοκαίρι του 1803, ο Τζον μπήκε εσωτερικός στο σχολείο του Τζον Κλαρκ στο Ένφιλντ (Enfield), κοντά στο σπίτι των παππούδων του. Το μικρό αυτό σχολείο είχε φιλελεύθερη προοπτική και προοδευτικό πρόγραμμα σπουδών, πιο σύγχρονο από τα μεγαλύτερα και πιο αναγνωρισμένα σχολεία. Στην οικογενειακή ατμόσφαιρα του σχολείου, αναπτύχθηκε το ενδιαφέρον του Κητς για τους κλασικούς και την ιστορία, το οποίο θα διατηρούσε σε όλη τη σύντομη ζωή του. Επιπρόσθετα, ο γιος του διευθυντή, Τσαρλς Κάουντεν Κλαρκ (Charles Cowden Clarke), έγινε σημαντικός μέντορας και φίλος, εισάγοντας τον Κητς στη λογοτεχνία της Αναγέννησης, συμπεριλαμβανομένων των Τάσσο, Σπένσερ και των μεταφράσεων του Τσάπμαν. Ο φίλος του, Έντουαρντ Χολμς (Edward Holmes) περιέγραψε τον νεαρό Κητς ως κυκλοθυμικό, μαχητικό και δημοφιλή. Στα 13 του άρχισε να εστιάζει την ενέργειά του στην ανάγνωση και τη μελέτη, κερδίζοντας το πρώτο του ακαδημαϊκό βραβείο στα μέσα του καλοκαιριού του 1809[24].

Tον Απρίλιο του 1804 σκοτώθηκε ο πατέρας του πέφτοντας από το άλογo ενώ επέστρεφε από το σχολείο όπου είχε πάει να επισκεφθεί τον Τζoν και τον αδελφό του Τζωρτζ[25]. Ο Τόμας Κητς πέθανε χωρίς να αφήσει διαθήκη. Η Φράνσις ξαναπαντρεύτηκε δύο μήνες αργότερα τον Γουίλιαμ Ρόουλινγκς. Η βιασύνη αυτού του γάμου τροφοδότησε τις φήμες ότι ο Ρόουλινγκς ήταν τυχοδιώκτης και προικοθήρας. Το ζευγάρι εγκαταστάθηκε στο πανδοχείο, με διευθυντή τον Ρόουλινγκς[18], ενώ τα παιδιά ζούσαν με τους παππούδες στο Πόντερς Εντ (Ponders End). Σύντομα πέθανε και ο παππούς, γεγονός που κλόνισε σοβαρά τις οικογενειακές σχέσεις. Ο Τζον Τζέννινγκς άφησε σημαντική περιουσία που κληροδότησε γενναιόδωρα σε πολλά μέλη της οικογένειάς του. Οι όροι της διαθήκης του όμως αμφισβητήθηκαν νομικά από τη μητέρα του Κητς, περιπλέκοντας και καθυστερώντας έτσι οποιοδήποτε έσοδο. Η απόφαση βγήκε τον Ιούλιο του 1806, η Φράνσις δεν δικαιώθηκε, εγκατέλειψε τον Ρόουλινγκς και τα ίχνη της χάνονται για μερικά χρόνια[18].

Η γιαγιά του Κητς, μετά τον θάνατο του συζύγου της, κι εξαιτίας της δικαστικής διαμάχης που είχε με την κόρη της, νοίκιασε ένα μικρότερο σπίτι στην Τσερτς Στρητ (Church Street) του Έντμοντον (Edmonton)[18], κοντά στη Σχολή του Κλαρκ. Η οικογένεια διασπάστηκε, και ο Κητς βρέθηκε παγιδευμένος σε ένα εχθρικό κλίμα ανάμεσα στη μητέρα του, τη γιαγιά του και τον θείο του Μίτζλι, που ήταν στρατιωτικός και ο Κητς θαύμαζε από παιδί. Έτσι εξηγείται η παντελής απουσία οποιασδήποτε αναφοράς από τον Κητς στους γονείς του. Όταν ο Μίτζλι πέθανε από φυματίωση στις 21 Νοεμβρίου 1808, σε ηλικία μόλις τριάντα ενός, η Φράνσις ξεκίνησε νέα καταγγελία, αλλά μέχρι το καλοκαίρι του 1809 συμφιλιώθηκε με την οικογένειά της, υποχώρησε και πήγε να ζήσει μαζί τους στο Έντμοντον[23], άρρωστη και χρεωκοπημένη. Ο Κητς δένεται πολύ μαζί της και την φροντίζει με αφοσίωση. Τον Μάρτιο του 1810 πέθανε από φυματίωση[18].

Μετά τον θάνατο της μητέρας, την επιμέλεια πήρε η γιαγιά η οποία όρισε δύο κηδεμόνες, τον Ρίτσαρντ Άμπι και τον Τζων Σάντελ. Μετά τον θάνατο του Άμπι το 1816 ο Σάντελ έμεινε μοναδικός κηδεμόνας. Το φθινόπωρο του 1811 ο Κητς άφησε το σχολείο του Κλαρκ για να γίνει μαθητευόμενος στον Τόμας Χάμοντ, έναν χειρουργό και φαρμακοποιό που ήταν γείτονας και γιατρός της οικογένειας Τζέννινγκς. Ο Κητς έμενε στη σοφίτα πάνω από το ιατρείο, στην οδό Τσερτς 7, μέχρι το 1813[18]. Ο Κάουντεν Κλαρκ, ο οποίος παρέμεινε φίλος του Κήτς, αποκάλεσε αυτή την περίοδο «την πιο ήρεμη περίοδο στη ζωή του Κητς»[26]. Παράλληλα μεταφράζει την Αινειάδα του Βιργίλιου σε πεζό κείμενο[27].

Από το 1814, ο Κητς είχε δύο κληροδοτήματα, τα οποία κρατήθηκαν σε καταπίστευμα μέχρι τα 21α γενέθλιά του. Το πρώτο από τον παππού του, Τζον Τζένινγκς, που του άφησε στη διαθήκη του 800 λίρες, και το δεύτερο από τη μητέρα του η οποία κληροδότησε 8.000 λίρες μοιρασμένες εξίσου στα παιδιά της. Πιθανολογείται ότι δεν γνώριζε για το ποσό των 800 λιρών, γιατί δεν τα διεκδίκησε ποτέ. Ιστορικά, έχουν αποδοθεί ευθύνες στον Άμπι ως νόμιμο κηδεμόνα, αλλά πιθανόν  να αγνοούσε κι αυτός την κληρονομιά[28]. Ο Γουίλιαμ Γουόλτον, δικηγόρος της μητέρας και της γιαγιάς του Κητς, σίγουρα το γνώριζε και είχε καθήκον να ενημερώσει τον Κητς. Προφανώς δεν το έκανε, περιορίζοντας καθοριστικά τις προσδοκίες του ποιητή που δυσκολευόταν πολύ οικονομικά και αγωνιζόταν να μη χρεωθεί ώστε να καταφέρει να προχωρήσει στη ζωή του ανεξάρτητος[18]

Ιατρική εκπαίδευση και συγγραφή ποίησης

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Τον Οκτώβριο του 1815, έχοντας ολοκληρώσει την πενταετή μαθητεία του με τον Χάμοντ, ο Κητς γράφτηκε στην  ιατρική σχολή στο Νοσοκομείο Γκάι (Guy's Hospital), σήμερα τμήμα του Βασιλικού Κολεγίου του Λονδίνου. Μέσα σε ένα μήνα, έγινε δεκτός ως φροντιστής στο νοσοκομείο βοηθώντας χειρουργούς κατά τη διάρκεια των επεμβάσεων, κάτι που σήμερα ισοδυναμεί με ειδικευόμενο χειρουργό. Ήταν μια σημαντική προαγωγή που επεσήμανε μια ξεχωριστή ιατρική ικανότητα, έχοντας περισσότερες ευθύνες και μεγαλύτερο φόρτο εργασίας[18].

Η μακρά και δαπανηρή ιατρική εκπαίδευση του Κητς, τόσο με τον Χάμοντ  όσο και στο νοσοκομείο, έκανε την οικογένειά του να υποθέσει ότι θα ακολουθούσε ιατρική σταδιοδρομία, εξασφαλίζοντας οικονομικά τη ζωή του, και πράγματι, τότε, ο Κητς είχε γνήσια επιθυμία να γίνει γιατρός[18][24]. Διέμενε κοντά στο νοσοκομείο, στην οδό Σεντ Τόμας 28 (St Thomas street) στο Σάουθγουορκ (Southwark), με άλλους φοιτητές ιατρικής, συμπεριλαμβανομένου του Χένρι Στήβενς (Henry Stephens) που έγινε ευρύτερα γνωστός ως εφευρέτης του μελανιού διαρκείας[29].

Η εκπαίδευση του Κητς δεν του άφηνε χρόνο για συγγραφή πράγμα που τον έκανε όλο και περισσότερο αμφίθυμο. Ένιωθε ότι βρισκόταν μπροστά σε ένα σκληρό δίλημμα[24][29]. Είχε γράψει το πρώτο του  ποίημα, Μίμηση του Σπένσερ (Imitation of Spencer), το 1814, όταν ήταν 19 ετών. Τώρα, έντονα παρασυρμένος από τη φιλοδοξία, εμπνευσμένος από συναδέλφους του ποιητές όπως ο Λη Χαντ (Leigh Hunt) και ο Λόρδος Βύρων, και πολιορκημένος από οικογενειακές υποχρεώσεις, περνούσε περιόδους κατάθλιψης. Ο αδερφός του, Τζορτζ, έγραψε ότι ο Τζον «φοβόταν ότι δεν θα γινόταν ποτέ ποιητής και αν τελικά δεν τα κατάφερνε θα κατέστρεφε τον εαυτό του[30]». Το 1816, ο Κητς πήρε την άδεια του φαρμακοποιού, η οποία του έδινε τη δυνατότητα να ασκήσει το επάγγελμα του φαρμακοποιού, του γιατρού και του χειρουργού, αλλά πριν από το τέλος του έτους ενημέρωσε τον κηδεμόνα του ότι αποφάσισε να γίνει ποιητής και όχι χειρουργός[18].

Εκδόσεις και λογοτεχνικοί κύκλοι

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Αν και συνέχισε τη δουλειά και την εκπαίδευσή του στο νοσοκομείο, ο Κητς αφιέρωνε όλο και περισσότερο χρόνο στη μελέτη της λογοτεχνίας, πειραματιζόμενος με στιχουργικές μορφές και ειδικότερα με το σονέτο[18]. Τον Μάιο του 1816, ο Λη Χαντ συμφώνησε να δημοσιεύσει το σονέτο Α, Μοναξιά (O Solitude) στο περιοδικό του The Examiner, ένα κορυφαίο φιλελεύθερο περιοδικό της εποχής[31]. Αυτή ήταν η πρώτη εμφάνιση της ποίησης του Κητς σε έντυπη μορφή. Ο Τσαρλς Κάουντεν Κλαρκ χαρακτήρισε τη μέρα αυτή αξιομνημόνευτη για τον φίλο του[32], και την πρώτη απόδειξη ότι οι φιλοδοξίες του Κητς ήταν βάσιμες. Ανάμεσα στα ποιήματα του 1816 ήταν και το Στους Αδελφούς μου (To My Brothers). Εκείνο το καλοκαίρι, ο Κητς πήγε με τον Κλαρκ στην παραθαλάσσια πόλη Μάργκεϊτ (Margate) για να γράψει. Εκεί ξεκίνησε το Κάλιντορ (Calidore) και μια εποχή συγγραφής εξαιρετικών γραμμάτων. Επιστρέφοντας στο Λονδίνο, μετακόμισε στην οδό Ντην 8 του Σάουθγουορκ (8th Dean str. Southwork), και ξεκίνησε την προετοιμασία περαιτέρω σπουδών ώστε να γίνει μέλος του Βασιλικού Συλλόγου Χειρουργών (Royal College of Surgeons of England).[33]

Τον Οκτώβριο του 1816, ο Κλαρκ σύστησε τον Κητς στον Λη Χαντ, στενό φίλο του Βύρωνα και του Σέλλεϋ και άνθρωπο με μεγάλη επιρροή. Πέντε μήνες αργότερα κυκλοφόρησε η πρώτη συλλογή με στίχους του Κητς, με τον τίτλο Ποιήματα (Poems), η οποία περιελάμβανε τα Στάθηκα στις μύτες των ποδιών (I stood tiptoe upon a little hill) και Ύπνος και Ποίηση (Sleep and poetry), και τα δύο έντονα επηρεασμένα από τον Χαντ[31]. Το βιβλίο έλαβε αρνητικές κριτικές, προκαλώντας ελάχιστο ενδιαφέρον, αν και ο Ρέινολντς (John Hamilton Reynolds) το σχολίασε θετικά στο Champion[24][34].

Οι εκδότες του Κητς, Τσαρλς και Τζέιμς ΄Ολλιερ (Charles Ollier) δυσανασχέτησαν κι ο Κητς απευθύνθηκε στους Τέιλορ (John Taylor) και Έσσεϊ (James Hessey)[35] Σε αντίθεση με τους Όλλιερς, οι νέοι εκδότες του ήταν ενθουσιασμένοι με το έργο του. Μέσα σε ένα μήνα από την έκδοση των Ποιημάτων του είχαν δώσει προκαταβολή για νέο βιβλίο. Ο Έσσεϊ έγινε στενός φίλος του Κητς και διέθεσε αίθουσες στον  εκδοτικό του οίκο στην οδό Φλιτ (Fleet Street) για να συναντώνται νέοι συγγραφείς. Οι εκδοτικές τους λίστες περιλάμβαναν τους Κόλεριτζ, Χάζλιτ, Κλερ, Χογκ (Thomas Jefferson Hogg), Κάρλαϊλ και Τσαρλς Λαμπ (Charles Lamb).[35].

Ο Κητς γνώρισε τον Ρίτσαρντ Γούντχαουζ, δικηγόρο των Τέιλορ και Έσσεϊ, που είχε σπουδάσει στο ‘Ητον, ο οποίος τους συμβούλεψε για λογοτεχνικά καθώς και νομικά θέματα και εντυπωσιάστηκε βαθιά από τα Ποιήματα. Παρόλο που παρατήρησε ότι ο Κητς ήταν «αλλοπρόσαλλος, τρεμάμενος και τρόμαζε εύκολα», ο Γουντχάουζ ήταν πεπεισμένος για την ιδιοφυΐα του και τον στήριξε. Έγιναν στενοί φίλοι, και ο Γούντχαουζ άρχισε να συλλέγει και να αρχειοθετεί τα έργα του Κητς. Αυτό το αρχείο σώζεται ως μια από τις κύριες πηγές πληροφοριών για το έργο του[18]. Παράλληλα προωθούσε ασταμάτητα το έργο του και τον υπερασπιζόταν με πάθος. Τα επόμενα χρόνια, ο Γούντχαουζ ήταν ένας από τους λίγους που συνόδευσαν τον Κητς στο Γκρέιβσεντ (Gravesend) του Κεντ, για να ξεκινήσουν το τελευταίο του ταξίδι στη Ρώμη[36].

Παρά τις κακές κριτικές των Ποιημάτων, ο Χαντ δημοσίευσε το δοκίμιο Νέοι Ποιητές (Young Poets) (Σέλλεϋ, Κητς και Ρέινολντς) και το σονέτο Όταν πρωτοδιάβασα τον Όμηρο του Τσάπμαν, προβλέποντας σπουδαία πράγματα για το μέλλον[37]. Παρουσίασε τον Κητς σε πολλούς επιφανείς άντρες του κύκλου του, συμπεριλαμβανομένου του συντάκτη των Τάιμς (TheTimes), Τόμας Μπαρνς (Thomas Barnes), τον συγγραφέα Τσαρλς Λαμπ, τον μαέστρο Βίνσεντ Νοβέλλο (Vincent Novello) και τον ποιητή Τζον Χάμιλτον Ρέινολντς (George Hamilton Reynolds), ο οποίος θα γινόταν στενός του φίλος[38]. Ο Κητς συναντιόταν επίσης τακτικά με τον Ουίλλιαμ Χάζλιτ , μια ισχυρή λογοτεχνική προσωπικότητα της εποχής. Ήταν ένα σημείο καμπής για τον Κητς, καθιερώνοντάς τον στο κοινό ως μια φιγούρα σε αυτό που ο Χαντ ονόμασε «μια νέα σχολή ποίησης»[39].

Εκείνη την εποχή ο Κητς έγραψε στον φίλο του Μπέιλι:«Δεν είμαι σίγουρος για τίποτα άλλο εκτός από την αγιότητα της στοργικής καρδιάς και την αλήθεια της φαντασίας. Ό,τι η φαντασία εκλαμβάνει ως Ομορφιά πρέπει να είναι αλήθεια.» Αυτό το απόσπασμα τελικά θα τροποποιηθεί και θα κλείσει τo Ωδή για μια Eλληνική Yδρία: «Η ομορφιά είναι αλήθεια, η αλήθεια ομορφιά» - «Αυτή είναι η γνώση κι ό, τι αξίζει να γνωρίσεις.» Στις αρχές Δεκεμβρίου του 1816, υπό τη μεθυστική επιρροή των καλλιτεχνών φίλων του, ο Κητς ανακοίνωσε στον Άμπι ότι είχε αποφασίσει να εγκαταλείψει την ιατρική για την ποίηση, κάνοντάς τον έξαλλο. Ο Κητς είχε ξοδέψει πολλά για την ιατρική του εκπαίδευση και παρά την οικονομική του δυσπραγία και τα χρέη, δάνειζε μεγάλα ποσά σε φίλους όπως ο ζωγράφος Μπέντζαμιν Χέιντον (Benjamin Robert Haydon), ο Λη Χαντ και στον αδελφό του Τζορτζ. Δανείζοντας τόσα πολλά, ο Κητς δεν μπορούσε πλέον να καλύψει τους τόκους των δικών του χρεών[18][40].

Ταξίδια και κακή υγεία

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Αφού εγκατέλειψε πλέον την εκπαίδευσή του στο νοσοκομείο και καθώς υπέφερε από συνεχή κρυολογήματα, αποφάσισε να φύγει από τα υγρά δωμάτια του Λονδίνου και να μετακομίσει στο Χάμστεντ (Hampstead) για να ζήσει μαζί με τα αδέρφια του, τον Απρίλιο του 1817. Εκεί ο Τζον και ο Τζόρτζ φρόντισαν τον φυματικό αδελφό τους Τομ. Το σπίτι ήταν κοντά στον Χαντ και σε άλλους του κύκλου του στο Χάμστεντ, και στον Κόλεριτζ, σεβαστό εκπρόσωπο του πρώτου κύματος των ρομαντικών ποιητών, που τότε ζούσε στο Χάιγκεϊτ (Highgate). Στις 11 Απριλίου 1818, ο Κητς ανέφερε ότι αυτός και ο Κόλεριτζ είχαν κάνει μια μεγάλη βόλτα στο Χάμστεντ Χiθ (Hampstead Heath). Σε μια επιστολή προς τον αδελφό του Τζορτζ, έγραψε ότι είχαν μιλήσει για «χίλια πράγματα, ... αηδόνια, ποίηση, ποιητική αίσθηση, μεταφυσική». Αυτό το χρονικό διάστημα γνωρίστηκε με τον Τσαρλς Γουέντγουορθ Ντίλκ (Charles Wentworth Dilke) και τον Τζέιμς Ράις (James Rice)[41].

Τον Ιούνιο του 1818, ο Κητς ξεκίνησε μια πορεία με τα πόδια στη Σκωτία, την Ιρλανδία και την περιοχή των λιμνών (Lake District) με τον Τσαρλς Άρμιτατζ Μπράουν (Charles Armitage Brown). Ο αδερφός του Κητς, Τζορτζ και η σύζυγός του Τζορτζιάνα τους συνόδευσαν στο Λάνκαστερ και στη συνέχεια συνέχισαν για το Λίβερπουλ, από όπου μετανάστευσαν στην Αμερική, ζώντας στο Οχάιο και στο Λούισβιλ του Κεντάκι[42][43].

Τον Ιούλιο, ενώ βρισκόταν στη Νήσο Μαλ κρυολόγησε άσχημα και ήταν πολύ αδύνατος και εμπύρετος για να συνεχίσει το ταξίδι. Αφού επέστρεψε νότια τον Αύγουστο, ο Κητς συνέχισε να φροντίζει τον Τομ. Υπάρχουν ισχυρισμοί ότι τότε προσβλήθηκε από τη φυματίωση που θεωρούσε «οικογενειακή ασθένεια». Η φυματίωση δεν θεωρούνταν μεταδοτική ασθένεια μέχρι το 1820. Αποτελούσε στίγμα για τους ασθενείς καθώς συνδέονταν με αδυναμία, καταπιεσμένο σεξουαλικό πάθος ή αυνανισμό[44]. Ο Κητς δεν κατονόμαζε την ασθένειά του στις επιστολές του[45][46][47]. Ο Τομ Κητς πέθανε την 1η Δεκεμβρίου 1818.

Γουέντγουορθ Πλέις: annus mirabilis

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο Τζον Κητς μετακόμισε στο νεόκτιστο Γουέντγουορθ Πλέις (Wentworth Place), του φίλου του Τσαρλς Άρμιτατζ Μπράουν τον Δεκέμβροι του 2018. Ήταν στην άκρη του Χάμστεντ Χιθ, δέκα λεπτά με τα πόδια νότια από το παλιό του σπίτι στο Γουέλ Γουόκ. Ο χειμώνας του 1818–1819, αν και ήταν μια δύσκολη περίοδος για τον ποιητή, σηματοδότησε την αρχή του annus mirabilis στο οποίο έγραψε το πιο ώριμο έργο του[46]. Είχε εμπνευστεί από μια σειρά πρόσφατων διαλέξεων του Χάζλιτ σχετικά με τους Άγγλους ποιητές και την ποιητική ταυτότητα και είχε επίσης γνωρίσει τον Γουόρντσγουορθ[48][49]. Ο Κητς μπορεί να φαινόταν στους φίλους του ότι ζει άνετα, αλλά στην πραγματικότητα δανειζόταν τακτικά από τον Άμπι και τους φίλους του[18].

Συνέγραψε πέντε από τις έξι μεγάλες ωδές του στο Γουέντγουορθ Πλέις τον Απρίλιο και τον Μάιο και, αν και συζητείται με ποια σειρά γράφτηκαν, το Ωδή στην Ψυχή (Ode to Psyche) ήταν το πρώτο ποίημα της νέας συλλογής που δημοσιεύτηκε. Σύμφωνα με τον Μπράουν, το Ωδή σε ένα αηδόνι γράφτηκε κάτω από μια δαμασκηνιά στον κήπο[50][51].

Ο Μπράουν έγραψε:«Την άνοιξη του 1819 ένα αηδόνι έφτιαξε τη φωλιά του κοντά στο σπίτι μου. Ο Κητς ένιωθε μια ήρεμη και συνεχή απόλαυση στο κελάηδημά του· ένα πρωί τοποθέτησε την καρέκλα του από το τραπέζι του πρωινού στο γρασίδι, κάτω από μια δαμασκηνιά, όπου κάθισε για δύο τρεις ώρες. Όταν μπήκε στο σπίτι, κατάλαβα ότι είχε κάποια κομμάτια χαρτί στο χέρι του που τα έχωνε αθόρυβα πίσω από τα βιβλία. Ψάχνοντας, βρήκα αυτά τα χαρτιά, τέσσερα ή πέντε τον αριθμό, στα οποία αποτύπωνε τα ποιητικά του συναισθήματα για το κελάηδημα του αηδονιού μας»[52]. Ο Ντίλκ, συνιδιοκτήτης του σπιτιού, αμφισβήτισε σθεναρά την ιστορία, που αναφέρεται στη βιογραφία του Κητς του Ρίτσαρντ Μόνκτον Μάιλνς (Richard Monckton Milnes) το 1848, απορρίπτοντάς την ως «καθαρή αυταπάτη»[53].

Τα Ωδή για μια Ελληνική Υδρία και Ωδή στη Μελαγχολία εμπνεύστηκαν από μορφές σονέτου και πιθανότατα γράφτηκαν μετά το Ωδή σε ένα Αηδόνι[18]. Οι νέοι, προοδευτικοί εκδότες του Κητς, Τέιλορ και Έσσεϊ, εξέδωσαν τον Ενδυμίωνα, τον οποίο ο Κητς αφιέρωσε στον Τόμας Τσάτερτον, ένα έργο που χαρακτήρισε «δοκιμή των δυνάμεων της φαντασίας μου»[18]. Μια ιδιαίτερα σκληρή κριτική από τον Τζον Ουίλσον Κρόκερ (John Wilson Croker) εμφανίστηκε στην έκδοση Απριλίου 1818 του Κουόρτερλι Ρίβιου (Quarterly Review). Ο Τζον Γκίμπσον Λόκχαρτ (John Gibson Lockhart) γράφοντας στο Μπλακγουντς Μάγκαζιν (Blackwood's Magazine), περιέγραψε τον Ενδυμίωνα ως «απαθή, ανόητη ηλιθιότητα». Με έντονο σαρκασμό, ο Λόκχαρτ συμβούλεψε: «Είναι καλύτερο και σοφότερο πράγμα να είσαι πειναλέος φαρμακοποιός αντί πειναλός ποιητής· έτσι, πίσω στο μαγαζί, κύριε Τζον, πίσω στους επιδέσμους, τα χάπια και τις αλοιφές»[54].

Ήταν ο Λόκχαρτ στο Μπλάκγουντς που επινόησε τον δυσφημιστικό όρο «Σχολή Κόκνεϊ» (Cockney School) για τον Χαντ και τον κύκλο του, ο οποίος περιλάμβανε και τον Χάζλιτ και τον Κητς. Η απόρριψη ήταν τόσο πολιτική όσο και λογοτεχνική, με στόχο νέους συγγραφείς που θεωρούνταν ακατάλληλοι εξαιτίας ελλιπούς μόρφωσης, ελεύθερου στίχου και φτωχού λεξιλογίου. Δεν είχαν σπουδασει στο Ήτον, το Χάροου ή το Όξμπριτζ (Oxbridge) και δεν ήταν από την ανώτερη τάξη[55].

Το 1819 ο Κητς έγραψε τα H Παραμονή της Αγίας Αγνής (The Eve of St. Agnes), Η Ωραία χωρίς Οίκτο (La Belle Dame sans Merci), Υπερίων (Hyperion), Λάμια (Lamia) και ένα θεατρικό έργο, Όθων ο Μέγας, που πήρε κακές κριτικές και δεν παίχτηκε μέχρι το 1950[56]. Τα ποιήματα Φάννυ και Βάρδοι Πάθους κι Ευθυμίας ήταν εμπνευσμένα από τον κήπο του Γουέντγουορθ Πλέις. Τον Σεπτέμβριο, ελλείψει χρημάτων και απελπισμένος με το ενδεχόμενο να ασχοληθεί με τη δημοσιογραφία ή να μπαρκάρει ως χειρουργός πλοίου, έδωσε στους εκδότες του μια νέα συλλογή ποιημάτων η οποία δεν τους εντυπωσίασε[18]. Το Λάμια τους φάνηκε συγκεχυμένο και η Αγία Αγνή φαινόταν να έχει μια χροιά εριστικής αποστροφής και ένα ύφος Δον Ζουάν που ανακάτευε το συναίσθημα με τον χλευασμό, καταλήγοντας ότι ήταν «ένα ποίημα ακατάλληλο για κυρίες»[57]. Η τελευταία συλλογή που είδε ο Κητς να εκδίδεται, Λάμια, Ισαβέλλα, Η Παραμονή της Αγίας Αγνής, και Άλλα Ποιήματα, δημοσιεύτηκε τον Ιούλιο του 1820. Έλαβε μεγαλύτερη αναγνώριση από τα Ενδυμίων και Ποιήματα, παίρνοντας ευνοϊκά σχόλια τόσο στο The Examiner όσο και στο Edinburgh Review. Aναγνωρίστηκε ως ένα από τα σημαντικότερα ποιητικά έργα που δημοσιεύτηκαν ποτέ[18][58].

Στο Γουέντγουορθ Πλέις στεγάζεται σήμερα το Μουσείο Κητς (Keats House)

Ιζαμπέλλα Τζόουνς και Φάννυ Μπρων, 1817–1820

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο Κητς έγινε φίλος με την Ιζαμπέλλα Τζόουνς τον Μάιο του 1817, ενώ βρισκόταν σε διακοπές στο χωριό Μπο Πιπ (Bo Peep), κοντά στο Χέιστινγκς (Hastings). Περιγράφεται ως όμορφη, ταλαντούχα και πολυδιαβασμένη, όχι από την υψηλή κοινωνία, αλλά οικονομικά ανεξάρτητη, μια αινιγματική φιγούρα που θα γινόταν μέρος του κύκλου του Κητς[59][60]. Καθ' όλη τη διάρκεια της φιλίας τους, ο Κητς εκδήλωνε τον έρωτά του, αν και περισσότερο απολάμβαναν βόλτες με το ποδήλατο  αντί να δημιουργήσουν σχέση. Γράφει ότι σύχναζε στο σπίτι της τον χειμώνα του 1818–19, και στις επιστολές του προς τον Τζορτζ αναφέρει ότι τη φίλησε[60].

Οι συναντήσεις αυτές ίσως ήταν η ερωτική αφύπνηση για τον Κητς σύμφωνα με τους Μπέιτ (Walter Jackson Bate) και Τζίττινγκς (Robert Gittings)[60]. Η Τζόουνς εμπνεύστηκε και διαχειριζόταν τα γραπτά του Κητς. Τα θέματα των H Παραμονή της Αγίας Αγνής και Η Παραμονή του Αγίου Μάρκου (The Eve of Saint Marc) μπορεί κάλλιστα να έχουν προταθεί από αυτήν, το λυρικό Σώπα, Σώπα! [«ω γλυκιά Ίζαμπελ»] (Hush, hush!) [«O sweet Isabel»] αφορούσε αυτήν, και η πρώτη έκδοση του Λαμπρού Αστεριού πιθανόν να ήταν αρχικά για εκείνη[61]. Το 1821, η Τζόουνς ήταν ένας από τους πρώτους ανθρώπους στην Αγγλία που ενημερώθηκαν για τον θάνατο του Κητς[59].

Επιστολές και προσχέδια ποιημάτων υποδηλώνουν ότι ο Κητς συνάντησε για πρώτη φορά τη 18χρονη Φάννυ Μπρων (Fanny Brawn) μεταξύ Σεπτεμβρίου και Νοεμβρίου 1818[62]. Είναι πιθανό ότι η Μπρων επισκεπτόταν την οικογένεια Ντιλκ πριν κατοικήσει στο Γουέντγουορθ Πλέις. Γεννήθηκε στο χωριουδάκι του Γουέστ Εντ, στην περιοχή του Γουέστ Χάμστεντ (West Hampstead), στις 9 Αυγούστου 1800. Ο παππούς της διατηρούσε ένα πανδοχείο στο Λονδίνο και είχε χάσει κι αυτή αρκετά μέλη της οικογένειάς της από φυματίωση. Ήταν συνονόματη τόσο με την αδερφή όσο και με τη μητέρα του Κητς, είχε ταλέντο στη ραπτική και στις γλώσσες καθώς και μια φυσική θεατρική κλίση[63]. Τον Νοέμβριο του 1818 ήρθαν πολύ κοντά με τον Κητς, αλλά την οικειότητά τους επισκίαζε η ασθένεια του Τομ, τον οποίο ο Τζον φρόντιζε στοργικά[64].

Στις 3 Απριλίου 1819, η Μπρων και η χήρα μητέρα της μετακόμισαν στο άλλο μισό του σπιτιού του Ντίλκ κι ετσι ο Κητς μπορούσε να βλέπει τη Μπρων καθημερινά, να της δανείζει βιβλία, όπως την Κόλαση του Δάντη και να διαβάζουν μαζί. Της χάρισε το ερωτικό σονέτο Λαμπρό αστέρι (ίσως τροποποιημένο για εκείνη) ως απόδειξη αγάπης. Δούλευε συνεχώς πάνω στο ποίημα μέχρι τους τελευταίους μήνες της ζωής του, με αποτέλεσμα αυτό να συνδεθεί με τη σχέση τους. Η Φάννυ ήταν το επίκεντρο του πόθου του. Από το σημείο αυτό και μετά δεν υπάρχει άλλη τεκμηριωμένη αναφορά στην Ιζαμπέλλα Τζόουνς[65].

Κάποια στιγμή πριν από τα τέλη Ιουνίου, αμοιβαία συμφώνησαν ότι δεν θα είχαν κάποια επίσημη δέσμευση, καθώς ο ποιητής είχε οικονομική στενότητα[66]. Ο Κητς υπέφερε πολυ γιατί έβλεπε ότι η αδυναμία του να καθιερωθεί απέκλειε τον γάμο του με τη Μπρων. Η αγάπη τους παρέμεινε πλατωνική, η ζήλια για το 'αστέρι' του τον έτρωγε, το σκοτάδι, η αρρώστια και η κατάθλιψη τον περιέβαλαν. Τα συναισθήματα αυτά αντανακλώνται στα έργα του Η Παραμονή της Αγίας Αγνής και Η Ωραία χωρίς οίκτο όπου κυριαρχούν η αγάπη και ο θάνατος. «Έχω δύο πολυτέλειες να σκέφτομαι στις βόλτες μου...» της έγραψε, «...την ομορφιά σου και την ώρα του θανάτου μου»[66].

Σε μια από τις εκατοντάδες σημειώσεις και επιστολές του, ο Κητς έγραψε στη Μπρων στις 13 Οκτωβρίου 1819: «Η αγάπη μου με έκανε εγωιστή. Δεν μπορώ να υπάρχω χωρίς εσένα - Ξεχνώ τα πάντα εκτός από το να σε ξαναδώ - Η ζωή μου σταματά εκεί - δεν βλέπω τίποτα άλλο. Με έχεις απορροφήσει. Έχω μια αίσθηση αυτή τη στιγμή σαν να διαλύομαι – θα ήμουν εξαιρετικά δυστυχής χωρίς την ελπίδα να σε δω σύντομα… Έμενα έκπληκτος που οι άνθρωποι μπορούσαν να πεθάνουν μαρτυρικά για τη θρησκεία – μου έφερνε ρίγη αυτό – δεν ανατριχιάζω πια – θα μπορούσα να μαρτυρήσω κι εγώ για τη θρησκεία μου – Η αγάπη είναι η θρησκεία μου – θα μπορούσα να πεθάνω για σένα»[58].

Η υγεία του επιδεινώθηκε και οι γιατροί τον συμβούλεψαν να μετακομίσει σε ένα πιο ζεστό κλίμα. Τον Σεπτέμβριο του 1820 ο Κητς έφυγε για τη Ρώμη γνωρίζοντας ότι πιθανότατα δεν θα έβλεπε ποτέ ξανά τη Μπρων. Αφού έφυγε, αισθανόταν ανήμπορος να της γράψει ή να διαβάσει τα γράμματά της, αν και αλληλογραφούσε με τη μητέρα της[18]. Πέθανε πέντε μήνες αργότερα.

Χρειάστηκε ένας μήνας για να φτάσει η είδηση του θανάτου του στο Λονδίνο, και η Μπρων τον πένθησε έξι χρόνια. Το 1833, περισσότερα από 12 χρόνια μετά το θάνατό του, παντρεύτηκε και απέκτησε τρία παιδιά[67].

Τελευταίοι μήνες: Ρώμη, 1820

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Κατά τη διάρκεια του 1820 ο Κητς εμφάνιζε ολοένα και πιο σοβαρά συμπτώματα φυματίωσης, υποφέροντας από δύο αιμοπτύσεις τις πρώτες ημέρες του Φεβρουαρίου[68][69]. Στην πρώτη, στις 3 Φεβρουαρίου 1820, είπε στον Μπράουν: «Ξέρω το χρώμα αυτού του αίματος! Είναι αρτηριακό αίμα. Δεν γελιέμαι. Αυτή η σταγόνα αίματος είναι το ένταλμα θανάτου μου. Πρέπει να πεθάνω»[70].

Έχανε μεγάλες ποσότητες αίματος και ο Χαντ τον φρόντιζε στο Λονδίνο το επόμενο καλοκαίρι. Μετά από σύσταση των γιατρών, συμφώνησε να μετακομίσει στην Ιταλία με τον φίλο του Τζόζεφ Σέβερν (Joseph Severn). Στις 13 Σεπτεμβρίου, έφυγαν για το Γκρέιβσεντ (Gravesend) και τέσσερις ημέρες αργότερα επιβιβάστηκαν στο ιστιοφόρο Μαρία Κράουθερ (Maria Crowther Brig). Την 1η Οκτωβρίου το πλοίο προσάραξε στον κόλπο του Λουλγουορθ (Lulworth Cove) ή στον κόλπο του Χόλγουορθ  Holworth, όπου και οι δύο βγήκαν και περπάτησαν στη στεριά. Πίσω στο πλοίο έκανε τις τελευταίες διορθώσεις στο Λαμπρό Αστέρι[71].

Το ταξίδι ήταν μια μικρή καταστροφή: ξέσπασαν καταιγίδες, τις οποίες ακολούθησε μια νηνεμία που επιβράδυνε την πορεία του πλοίου. Όταν τελικά έδεσαν στη Νάπολη, το πλοίο μπήκε σε καραντίνα για δέκα ημέρες λόγω ύποπτου ξεσπάσματος χολέρας στη Βρετανία. Ο Κητς έφτασε στη Ρώμη στις 14 Νοεμβρίου, οπότε κάθε ελπίδα για θερμότερο κλίμα είχε χαθεί[58].

Η τελευταία επιστολή του Κητς γράφτηκε στις 30 Νοεμβρίου 1820 προς τον Τσαρλς Άρμιτατζ Μπράουν. «Είναι το πιο δύσκολο πράγμα στον κόσμο για μένα να γράψω μια επιστολή. Το στομάχι μου συνεχίζει να είναι τόσο άσχημα, που το νιώθω χειρότερα όταν ανοίγω οποιοδήποτε βιβλίο - κι όμως είμαι πολύ καλύτερα από ό,τι ήμουν στην καραντίνα. Μετά φοβάμαι να αντιμετωπίσω την εξαπάτηση και την αυταπάτη για κάθε τι που με ενδιαφέρει στην Αγγλία. Έχω μια αίσθηση ότι η πραγματική μου ζωή έχει περάσει και ότι ζω μια μεταθανάτια ύπαρξη»[72].

Με την άφιξή του στην Ιταλία, μετακόμισε σε μια βίλα στα Ισπανικά Σκαλιά στη Ρώμη, ανατολικά της Πλατείας της Ισπανίας (Piazza di Spagna), που σήμερα στεγάζει το Μουσείο Κητς-Σέλλεϋ (Keats-Shelley Memorial House).προς τιμήν των δύο ποιητών που έχασαν τη ζωή τους στην Ιταλία. Στο μουσείο εκτίθενται και αντικείμενα σχετικά με τους Μπάυρον, Ουόρντσγουορθ, Ρόμπερτ Μπράουνινγκ, Ελίζαμπεθ Μπάρρετ Μπράουνινγκ και Όσκαρ Ουάιλντ.

Παρά τη φροντίδα του Σέβερν και του Δρ. Τζέιμς Κλαρκ, η υγεία του επιδεινώθηκε ραγδαία. Η ιατρική φροντίδα που έλαβε γενικότερα ο Κητς μπορεί να επιτάχυνε τον θάνατό του[73]. Τον Νοέμβριο του 1820, ο Κλαρκ δήλωσε ότι η πηγή της ασθένειάς του ήταν η «ψυχική καταπόνηση» και ότι η πηγή βρισκόταν σε μεγάλο βαθμό στο στομάχι του. Ο Κλαρκ τελικά διέγνωσε φυματίωση και έβαλε τον Κιτς σε ολιγοθερμιδική διατροφή με μια αντζούγια και ένα κομμάτι ψωμί την ημέρα, με σκοπό να μειώσει τη ροή του αίματος στο στομάχι του. Επιπλέον του έκανε αφαιμάξεις: τυπική ιατρική πράξη της εποχής, που πιθανότατα συνέβαλε καθοριστικά στην αδυναμία του Κητς[74].

Η βιογράφος του Σέβερν, Σου Μπράουν, γράφει: «Θα μπορούσε να του είχε χορηγηθεί  όπιο σε μικρές δόσεις, και ο ίδιος ο Κητς είχε ζητήσει από τον Σέβερν να αγοράσει ένα μπουκάλι λάβδανο όταν ξεκινούσαν για το ταξίδι τους. Αυτό που δεν είχε συνειδητοποιήσει ο Σέβερν ήταν ότι ο Κητς το έβλεπε ως πιθανό μέσο αυτοκτονίας. Προσπάθησε να πάρει το μπουκάλι από τον Σέβερν και στο ταξίδι, αλλά και στη Ρώμη. Ο Σέβερν ήρθε σε δύσκολη θέση. συμβουλεύτηκε τον Κλαρκ, ο οποίος τελικά του πήρε το λάβδανο. Το αποτέλεσμα ήταν να υποφέρει ο Κητς φρικτά, χωρίς να έχει τίποτα να απαλύνει τον πόνο». Ο Κητς θύμωνε τόσο με τον Σέβερν όσο και με τον Κλαρκ που δεν του έδιναν λάβδανο. Ρωτούσε επανειλημμένα: «Πόσο καιρό θα συνεχιστεί αυτή η μεταθανάτια ύπαρξή μου;»[74].

Οι πρώτοι μήνες του 1821 σηματοδότησαν μια αργή και σταθερή επιδείνωση στο τελικό στάδιο της φυματίωσης. Η νεκροψία έδειξε ότι ο πνεύμονάς του είχε σχεδόν αποσυντεθεί. Ο Κητς είχε αιμοπτύσεις και ήταν λουσμένος στον ιδρώτα. Ο Σέβερν τον φρόντιζε με αφοσίωση και σημείωσε πώς ο Κητς μερικές φορές έκλαιγε μόλις ξυπνούσε και έβρισκε τον εαυτό του ακόμα ζωντανό. Ο Σέβερν έγραψε: «Ο Κητς τραγουδάει παραληρώντας μέχρι που τρέμω εντελώς γι' αυτόν... γύρω στις τέσσερις, πλησίασε ο θάνατος. [Ο Keats είπε]: "Σέβερν – εγώ – σήκωσέ με – πεθαίνω – θα πεθάνω ήσυχα· μην φοβάστε – να είστε δυνατοί και δόξα τω Θεώ που ήρθε". Τον σήκωσα στην αγκαλιά μου. Τα φλέγματα έμοιαζαν να έβραζαν στο λαιμό του και αυξάνονταν μέχρι τις έντεκα, όταν σταδιακά βυθίστηκε στον θάνατο, τόσο ήσυχα, που νόμιζα ότι ακόμα κοιμόταν»[75].

Ο Τζον Κητς πέθανε στη Ρώμη στις 23 Φεβρουαρίου 1821 και ενταφιάστηκε στο Προτεσταντικό Νεκροταφείο της πόλης. Η τελευταία του επιθυμία ήταν να τοποθετηθεί κάτω από μια ταφόπλακα που δεν θα φέρει όνομα ή ημερομηνία, παρά μόνο τη φράση: «Ενθάδε κείται Κάποιος που το Όνομά του γράφτηκε στο Νερό» (Here lies One whose Name was writ in Water). Οι Σέβερν και Μπράουν έστησαν την πλάκα, η οποία κάτω από ένα ανάγλυφο λύρας με σπασμένες χορδές, περιλαμβάνει την επιτύμβια επιγραφή:

Αυτός ο τάφος / περιέχει όλα όσα ήταν θνητά, / ενός / ΝΕΑΡΟΥ ΑΓΓΛΟΥ ΠΟΙΗΤΗ, / που, / στο νεκροκρέβατό του, / στην πικρία της καρδιάς του, / στην κακεντρέχεια των εχθρών του, / επιθύμησε / αυτά τα λόγια να χαραχθούν στην ταφόπλακά του: / Ενθάδε κείται Κάποιος / που το Όνομα του γράφτηκε στο Νερό / 24 Φεβρουαρίου 1821

Οι Σέβερν και Μπράουν πρόσθεσαν τις δικές τους γραμμές στην πλάκα ως ένδειξη διαμαρτυρίας για την κριτική υποδοχή του έργου του Κητς. Ο Χαντ απέδωσε τον θάνατό του στην καυστική επίθεση του Ενδυμίωνα από την Κουόρτερλι Ριβιου. Ομοίως πικρόχολα έγραψε ο Μπάυρον στο αφηγηματικό του ποίημα Δον Ζουάν.«Είναι παράξενο το μυαλό, αυτό το περήφανο σωματίδιο, που αφέθηκε να σβήσει από ένα άρθρο!», Ωδή 11, στροφή 60 ("Tis strange the mind, that very fiery particle / Should let itself be snuffed out by an article" canto 11, stanza 60).

Επτά εβδομάδες μετά την κηδεία, ο Σέλλεϋ τίμησε τη μνήμη του Κητς στο ποίημά του Άδωνις (Adonais). Ο Κλαρκ φρόντισε να φυτευτούν μαργαρίτες στον τάφο, λέγοντας ότι ο Κητς θα το επιθυμούσε. Για λόγους δημόσιας υγείας, οι ιταλικές υγειονομικές αρχές έκαψαν τα έπιπλα στο δωμάτιο του Κητς, έξυσαν τους τοίχους και έφτιαξαν νέα παράθυρα, πόρτες και δάπεδα[76][77]. Οι στάχτες του Σέλλεϋ, ενός από τους πιο ένθερμους υποστηρικτές του Κητς, είναι θαμμένες στο ίδιο νεκροταφείο και ο Σέβερν είναι θαμμένος δίπλα στον Κητς. Για τη σημερινή τοποθεσία η Μαρς έγραψε: «Το παλιό τμήμα του κοιμητηρίου ήταν χωράφι όταν θάφτηκε ο Κητς, τώρα υπάρχουν πεύκα, μυρτιές, τριανταφυλλιές και χαλιά από άγριες βιολέτες»[58].

Αποτίμηση του έργου του

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Όταν ο Κητς πέθανε σε ηλικία 25 ετών, είχε ασχοληθεί σοβαρά με την ποίηση μόνο για περίπου έξι χρόνια, από το 1814 μέχρι το καλοκαίρι του 1820, ενώ τα ποιήματά του εκδίδονταν μόνο για τέσσερα χρόνια. Κατά τη διάρκεια της ζωής του, οι πωλήσεις και των τριών τόμων ποίησής του  ανήλθαν σε μόλις 200 αντίτυπα[78].

Η ποίηση του Κητς, στις καλύτερες της στιγμές, μεταδίδει μια άμεση, ζωγραφική σχεδόν εντύπωση τού πράγματος ή της κατάστασης που περιγράφει. Αυτό είναι συνέπεια της θεωρίας του για τη χαμαιλεοντική φύση τού ποιητή, ο οποίος ιδιοποιείται τον χαρακτήρα κάθε βιώματος, χωρίς να επιτρέπει στο βαθύτερο του εγώ να επεμβαίνει στη μετάδοση αυτού που αισθάνεται.[79]

Αν και παραγωγικός κατά τη διάρκεια της σύντομης σταδιοδρομίας του, και τώρα ένας από τους πιο μελετημένους και θαυμαστούς Βρετανούς ποιητές, η φήμη του στηρίζεται σε ένα μικρό μέρος της δουλειάς του, με επίκεντρο τις Ωδές[80], και μόνο στο δημιουργικό ξέσπασμα των τελευταίων ετών της σύντομης ζωής του μπόρεσε να εκφράσει την εσωτερική ένταση για την οποία επαινέθηκε μετά τον θάνατό του[81]. Ο Κητς ήταν πεπεισμένος ότι δεν είχε γράψει κάτι αξιομνημόνευτο. Γνωρίζοντας ότι πέθαινε, έγραψε στη Φάννυ Μπρων τον Φεβρουάριο του 1820: «Δεν έχω αφήσει κανένα αθάνατο έργο πίσω μου - τίποτα που να κάνει τους φίλους μου περήφανους για τη μνήμη μου - αλλά αγάπησα την έννοια της ομορφιάς σε όλα τα πράγματα, και αν είχα χρόνο, θα είχα καταφέρει να γίνω αξιομνημόνευτος»[82].

Το πρώτο του ποίημα, το σονέτο Α, Μοναξιά δημοσιεύτηκε στο Examiner τον Μάιο του 1816, ενώ η συλλογή του Λάμια, Ιζαμπέλλα, Η Παραμονή της Αγ. Αγνής και άλλα ποιήματα δημοσιεύτηκε τον Ιούλιο του 1820 πριν από την τελευταία του επίσκεψη στη Ρώμη. Η ποιητική του ωριμότητα σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα είναι μόνο μια από τις αξιοσημείωτες πτυχές του έργου του[83].

Η ικανότητα και το ταλέντο του Κητς αναγνωρίστηκαν από αρκετούς σημαντικούς σύγχρονούς του ομότεχνους, όπως ο Σέλλεϋ και ο Χαντ[78]. Οι θαυμαστές του τον επαίνεσαν επειδή ήταν παρορμητικός, ανέπτυξε ένα αισθησιακό στυλ, πιο υπέροχο και ηδονικά ζωντανό από οποιονδήποτε ποιητή πριν από αυτόν. Ο Σέλλεϋ συχνά αλληλογραφούσε με τον Κητς στη Ρώμη και δήλωνε ότι ο θάνατος του Κητς είχε προκληθεί από τις κακές κριτικές στην Κουόρτερλι Ρίβιου. Επτά εβδομάδες μετά την κηδεία έγραψε τον Άδωνι, μια απελπισμένη ελεγεία, δηλώνοντας ότι ο πρόωρος θάνατος του Κητς ήταν τόσο προσωπική όσο και δημόσια τραγωδία:

Η αγαπημένη ελπίδα σου, η μόνη κι η στερνή σου, The loveliest and the last,

Μπουμπούκι, που τα πέταλά του, πέσαν πρίν ανοίξουν The bloom, whose petals nipped before they blew

Κι αντί καρπό που πρόσμενε, τ’ αντάμωσε μαράζι ΄ [84] Died on the promise of the fruit[85][86].

Μολονότι ο Κητς υποστήριζε πως «αν η ποίηση δεν προκύπτει με φυσικό τρόπο, όπως τα φύλλα στο δέντρο, καλύτερα να μην έρχεται καθόλου», η ποίηση γι αυτόν δεν ήτανε εύκολη υπόθεση. Το έργο του ήταν καρπός μιας σκόπιμης και παρατεταμένης κλασικής αυτομόρφωσης. Μπορεί να διέθετε μια έμφυτη ποιητική ευαισθησία, αλλά τα πρωτόλειά του ήταν σαφώς ερασιτεχνικά πονήματα, συχνά αόριστα και νωχελικά[81]. Η ποιητική του αίσθηση βασιζόταν στις συμβατικές προτιμήσεις τού φίλου του Τσαρλς Κλαρκ, ο οποίος τον μύησε στην κλασική λογοτεχνία, και στο ύφος του περιοδικού Examiner του Χαντ, το οποίο ο Κητς διάβαζε μικρός[87].

Ο Χαντ περιφρονούσε την Αυγουστιανή σχολή στην οποία κυριαρχούσε ο Αλεξάντερ Πόουπ και επιτίθετο στους προηγούμενους ρομαντικούς ποιητές Γουόρντσγουορθ και Κόλεριτζ, οι οποίοι τότε ήταν σαραντάρηδες, ως απλοϊκούς, σκοτεινούς και άξεστους. Τα λίγα χρόνια που ο Κητς δημοσίευσε τα έργα του, η φήμη της παλαιότερης ρομαντικής σχολής ήταν στο ναδίρ. Τα έργα του Κητς απηχούσαν παρόμοια συναισθήματα, ταυτίζοντάς τον για ένα διάστημα με μια «νέα σχολή» και διαχωρίζοντάς τον κάπως από τους Γουόρντσγουορθ, Κόλεριτζ και Μπάυρον, δίνοντας ωστόσο στον Μπλάκγουντ λαβή για καυστικές επιθέσεις στην Κουόρτερλι Ρίβιου[87].

Μέχρι τον θάνατό του, ο Κητς είχε συσχετιστεί με τα μειονεκτήματα τόσο των παλιών όσο και των νέων σχολών: την ασάφεια των Ρομαντικών του πρώτου κύματος και την αμόρφωτη προσποίηση της «Σχολής Κόκνεϊ» του Χαντ. Η μεταθανάτια φήμη του Κητς συνδύαζε την καρικατούρα των κριτικών για τον απλοϊκό αλήτη με την εικόνα μιας υπερευαίσθητης ιδιοφυΐας που σκοτώθηκε από υψηλά συναισθήματα και που αργότερα απεικόνισε ο Σέλλεϋ[87].

Η βικτωριανή αντίληψη περί ποίησης ως έργου απόλαυσης και πλούσιας φαντασίας προσέφερε ένα σχήμα στο οποίο ο Κητς εντάχθηκε μετά θάνατον. Χαρακτηρισμένος ως ο σημαιοφόρος της αισθητηριακής γραφής, η φήμη του αυξανόταν σταθερά και αξιοσημείωτα[87]. Το έργο του είχε την πλήρη υποστήριξη των επιδραστικών Αποστόλων του Κέιμπριτζ (Cambridge Apostles), στα μέλη των οποίων περιλαμβανόταν ο νεαρός Άλφρεντ Τέννυσον αργότερα δημοφιλής δαφνοστεφανωμένος ποιητής, που θεωρούσε τον Κητς ως τον μεγαλύτερο ποιητή του 19ου αιώνα[49]. Η Κόνστανς Νέιντεν (Constance Naden) ήταν μεγάλη θαυμάστρια των ποιημάτων του, υποστηρίζοντας ότι η ιδιοφυΐα του έγκειτο στην «εξαιρετική ευαισθησία του σε όλα τα στοιχεία της ομορφιάς»[88].

Το 1848, είκοσι επτά χρόνια μετά τον θάνατο του Κητς, ο Μάιλνς (Richard Monckton Milnes) δημοσίευσε την πρώτη πλήρη βιογραφία, η οποία συνέβαλε στην ένταξη του Κητς στους κορυφαίους της αγγλικής λογοτεχνίας. Η Αδελφότητα των Προραφαηλιτών, συμπεριλαμβανομένων των Μίλαι και Ροσέτι, εμπνεύστηκαν από τον Κητς και ζωγράφισαν σκηνές από τα ποιήματά του Η παραμονή της Αγίας Αγνής, Ιζαμπέλα και Η Ωραία χωρίς Οίκτο, πλούσιες, συναρπαστικές και δημοφιλείς εικόνες που παραμένουν στενά συνδεδεμένες με το έργο του Κητς[87].

Το 1882, ο Σουίνμπερν έγραψε στην Εγκυκλοπαίδεια Μπριτάνικα ότι «η Ωδή σε ένα Αηδόνι [ήταν] ένα από τα τελευταία ανθρώπινα αριστουργήματα όλων των εποχών»[89]. Τον 20ό αιώνα, ο Κητς ενέπνεε ποιητές όπως τον Όουεν, ο οποίος θεωρούσε την ημέρα θανάτου του Κητς ως ημέρα πένθους, τον Γέιτς και τον Έλιοτ[87]. Η ακαδημαϊκός Έλεν Βέντλερ (Helen Vendler) δήλωσε ότι οι ωδές «είναι μια ομάδα έργων στα οποία η αγγλική γλώσσα βρίσκει την απόλυτη ενσάρκωση»[90]. Ο Γουόλτερ Μπέιτ (Walter Jackson Bate) είπε για το Φθινόπωρο: «Κάθε γενιά θεωρεί ότι είναι ένα από τα τελειότερα ποιήματα της αγγλικής γλώσσας»[91] και ο Ρόι Ρίντλεϊ (Roy Ridley) στη μελέτη του για την εξέλιξη της ποιητικής του Κητς το χαρακτήρισε «το πιο γαλήνια άψογο ποίημα στη γλώσσα μας»[92].

Ο Χόρχε Λουίς Μπόρχες χαρακτήρισε την πρώτη του ανάγνωση του Κητς ως μια εμπειρία που καθόρισε όλη του τη ζωή[93][94].

Ο Χάρης Βλαβιανός έγραψε: «Ο Κητς είναι ο ποιητής του αποκλεισμού-ποθεί την είσοδο σ΄ έναν άλλον, φανταστικό κόσμο. Στο ΄Υπνος & Ποίηση επικαλείται τη στιγμή που θα μπορούσε ο ίδιος να γίνει λαμπρός πολίτης του Παραδείσου της Ποίησης,,,»[95].

Ο Αναστάσης Βιστωνίτης: «Ο Κητς θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί τρομερό παιδί των αγγλικών γραμμάτων, αν δεν βασανιζόταν από την φθίση που τον οδήγησε στον θάνατο στην ηλικία των 26 μόνον ετών. Ο συγγραφικός του βίος δε ξεπερνά τα 10 χρόνια, που μολαταύτα ήταν αρκετά για να παραχθεί έργο που θα σημάδευε τα παγκόσμια γράμματα,,,»[95].

Ο Κωνσταντίνος Καβάφης: «Είναι αληθές ότι ο ποιητής ούτος, ο Άγγλος Κητς, ήτο άξιος εκμεταλλετής του Φιλοστράτου, εκ των ωραίων λόγων του οποίου συνέθεσεν ευγενέστατον ποίημα...»[95].

Ο Κωστής Παλαμάς: «Είναι μια λατρευτική εξαίρεση ο Κητς, ο ποιητής που νεότατος πέθανε συντριμμένος από τη βαρβαρότητα που του δείξανε οι Άγγλοι κριτικοί. Ο Κητς είναι ο ερημικός εραστής της άδολης ομορφιάς δανεισμένης, πλούσια από την αρχαία Ελλάδα, χωρίς καμιά κονωνική φιλοδοξία, χωρίς κανένα φιλοσοφικό σκοπό»[95].

Ο Οδυσσέας Ελύτης: «Αν στ' αλήθεια υπάρχει ένας αέρας ποιητικός, αυτός μόνο μέσα απ' τις ρωγμές της σπασμένης συμβατικότητας πνέει και ξεχύνει τις ζωοδότρες του ριπές... Από τη Σαπφώ, ίσαμε τον Σολωμό, τον Κητς...»[95].

Ο Ζήσιμος Λορεντζάτος: «Η ποίηση τραγουδά στην Αγγλία με την τριάδα Κόλεριτζ, Σέλλεϋ, Κητς»[95].

Ο Μήτσος Λυγίζος: «Το έργο του έχει ταυτιστεί με τη μυστηριακή έλξη του ανεξήγητου Κάλλους, που συνδέει την ομορφιά του λυρισμού του με την ανεξιχνίαστη ακτινοβολία ενός μυστηρίου»[95].

Η μεγαλύτερη συλλογή επιστολών, χειρογράφων και άλλων εγγράφων του Κητς βρίσκεται στη Βιβλιοθήκη Χιούτον (Houghton Library) στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ. Υλικό υπάρχει επίσης στη Βρετανική Βιβλιοθήκη, στο Μουσείο του Κητς στο Χάμπστεντ (Keats House), στο Μουσείο Κητς - Σέλλεϊ στη Ρώμη και στη Βιβλιοθήκη Μόργκαν (Pierpont Morgan) στη Νέα Υόρκη. Από το 1998, ο Βρετανικός Σύνδεσμος Μνήμης Κητς-Σέλλεϊ απονέμει ετησίως ένα βραβείο ρομαντικής ποίησης[96]. Μια μπλε πλάκα της Βασιλικής Εταιρείας Τεχνών (Royal Society of Arts) τοποθετήθηκε το 1896 προς τιμήν του Κητς στο Μουσείο Κητς[97].

Οι επιστολές του Κητς δημοσιεύθηκαν για πρώτη φορά το 1848 και το 1878. Οι κριτικοί του 19ου αιώνα τις αγνόησαν[98], αλλά τον 20ό αιώνα έγιναν σχεδόν εξίσου θαυμαστές και μελετήθηκαν όσο και τα ποιήματά του[99] και χαίρουν μεγάλης εκτίμησης ως έργα της αγγλικής λογοτεχνιας[100]. Ο Έλλιοτ τις αποκάλεσε «σίγουρα τις πιο αξιοσημείωτες και πιο σημαντικές που γράφτηκαν ποτέ από Άγγλο ποιητή»[99][101].

Η αλληλογραφία του αποκαλύπτει μια εκπληκτικά ώριμη στάση απέναντι στην ζωή και την τέχνη και φανερώνει με ελάχιστες εξαιρέσεις, ένα πρόσωπο αξιαγάπητο, ακριβώς επειδή η ισορροπία που είχε κατορθώσει ήταν το αποτέλεσμα μιας νίκης πάνω στην εσωτερική βιαιότητα τής ιδιοσυγκρασίας του. Η επίδραση πάνω σε άλλους ποιητές ήταν σημαντική τον 19ο αιώνα και συνεχίζεται μέχρι σήμερα.[79]

Ο Κητς αφιέρωνε πολύ χρόνο στοχαζόμενος την ίδια την ποίηση, τη δομή και τον αντίκτυπό της, επιδεικνύοντας ένα βαθύ ενδιαφέρον ασυνήθιστο για το περιβάλλον του, το οποίο αποσπόταν πιο εύκολα από τη μεταφυσική ή την πολιτική, τη μόδα ή την επιστήμη. Ο Έλλιοτ έγραψε για τα συμπεράσματα του Κητς: «Σχεδόν όλες οι αναφορές του Κητς για την ποίηση θα αποδειχθούν αληθινές, και επιπλέον, αληθινές για ακόμη μεγαλύτερη και ωριμότερη ποίηση από οτιδήποτε έγραψε ποτέ ο Κητς»[98][102].

Λίγες επιστολές του Κητς υπάρχουν από την περίοδο πριν ενταχθεί στους λογοτεχνικούς κύκλους. Από την άνοιξη του 1817, ωστόσο, υπάρχει ένα πλούσιο αρχείο των εντυπωσιακών δεξιοτήτων του στη συγγραφή επιστολών[18]. Αυτός και οι φίλοι του, ποιητές, κριτικοί, μυθιστοριογράφοι και εκδότες,αλληλογραφούσαν καθημερινά, μιλώντας για την καθημερινότητα, τα νέα, τα ευτράπελα και τα κοινωνικά δρώμενα. Λάμπουν από χιούμορ και κριτική ευφυία[18]. Γεννημένες από ένα «ανεπιτήδευτο ρεύμα συνείδησης», είναι παρορμητικές, γεμάτες επίγνωση της δικής του φύσης και των αδύναμων σημείων του[103].

Όταν ο αδελφός του Τζορτζ πήγε στην Αμερική, ο Κητς του έγραφε λεπτομερώς, με το σύνολο των επιστολών να γίνεται «το πραγματικό ημερολόγιο» και η αυτοαποκάλυψη της ζωής του Κητς, καθώς και μια έκθεση της φιλοσοφίας του, με τα πρώτα προσχέδια ποιημάτων να περιέχουν μερικά από τα καλύτερα γραπτά και σκέψεις του[104]. Ο Τζίττινγκς τα χαρακτηρίζει ένα «πνευματικό ημερολόγιο»[98]

Ο Κητς επίσης στοχαζόταν το υπόβαθρο και τη σύνθεση της ποίησής του. Συγκεκριμένες επιστολές συχνά συμπίπτουν ή προηγούνται των ποιημάτων που περιγράφουν[98]. Από τον Φεβρουάριο έως τον Μάιο του 1819 έγραψε πολλές από τις καλύτερες επιστολές του[18]. Γράφοντας στον αδελφό του Τζορτζ, διερεύνησε την ιδέα του κόσμου ως «την κοιλάδα της δημιουργίας ψυχών», προβλέποντας τις μεγάλες ωδές που έγραψε μερικούς μήνες αργότερα[98][105]. Στις επιστολές του επινόησε ιδέες όπως «η Έπαυλη με τα Πολλά Διαμερίσματα» και «ο Ποιητής Χαμαιλέοντας», οι οποίες κέρδισαν κοινή αποδοχή και κατέκτησαν τη φαντασία του κοινού, παρόλο που εμφανίστηκαν μόνο μεμονωμένες φράσεις στην αλληλογραφία του[106]. Το ποιητικό πνεύμα, υποστήριξε ο Κητς:

Δεν έχει εαυτό – είναι τα πάντα και τίποτα – Δεν έχει χαρακτήρα – απολαμβάνει τόσο το φως όσο και τη σκιά... Αυτό που σοκάρει τον ενάρετο φιλόσοφο, ενθουσιάζει τον χαμαιλέοντα Ποιητή. Δεν βλάπτει ούτε από την απόλαυση της σκοτεινής πλευράς των πραγμάτων ούτε από την προτίμησή του για τη φωτεινή· επειδή και τα δύο καταλήγουν σε εικασίες. Ένας Ποιητής είναι το πιο αντιποιητικό από οτιδήποτε υπάρχει· επειδή δεν έχει Ταυτότητα – αναζητά συνεχώς – και συμπληρώνει κάποιο άλλο Σώμα – Ο Ήλιος, η Σελήνη, η Θάλασσα και οι Άνδρες και οι Γυναίκες που είναι πλάσματα της παρόρμησης είναι ποιητικοί και κατέχονται από ένα αμετάβλητο χαρακτηριστικό – ο ποιητής δεν έχει κανένα· καμμία ταυτότητα – είναι σίγουρα το πιο αντιποιητικό από όλα τα πλάσματα του Θεού[95].

Χρησιμοποίησε τον όρο αρνητική ικανότητα (negative capability) για να συζητήσει την κατάσταση ύπαρξης στην οποία είμαστε «ικανοί να βρισκόμαστε σε αβεβαιότητες, μυστήρια, αμφιβολίες χωρίς καμία εκνευριστική αναζήτηση γεγονότων και λογικής... [Το να είμαστε] ικανοποιημένοι με μισή γνώση» όπου κάποιος εμπιστεύεται τις προσλαμβάνουσες της καρδιάς[107]. Έγραψε αργότερα ότι δεν ήταν «σίγουρος για τίποτα άλλο παρά για την αγιότητα των συναισθημάτων της Καρδιάς και την αλήθεια της Φαντασίας - Αυτό που η φαντασία συλλαμβάνει ως Ομορφιά πρέπει να είναι αλήθεια - είτε υπήρχε πριν είτε όχι - γιατί έχω την ίδια Ιδέα για όλα τα Πάθη μας όπως και για την Αγάπη, όλα είναι στην υψηλή, δημιουργική τους ουσιαστική Ομορφιά»[108] επιστρέφοντας συνεχώς στο τι σημαίνει να είσαι ποιητής[48]. «Η Φαντασία μου είναι ένα Μοναστήρι και εγώ είμαι ο Μοναχός του», γράφει στον Σέλλεϋ.

Τον Σεπτέμβριο του 1819, ο Keats έγραψε στον Ρέινολντς «Πόσο όμορφη είναι η εποχή τώρα – Πόσο υπέροχος ο αέρας. Με μια μέτρια δριμύτητα.... Ποτέ δεν μου άρεσαν τα χωράφια με τις καλαμιές τόσο πολύ όσο τώρα – Ναι, καλύτερα από το ψυχρό πράσινο της άνοιξης. με κάποιον τρόπο η πεδιάδα με τις καλαμιές φαίνεται ζεστή – με τον ίδιο τρόπο που μερικές εικόνες φαίνονται ζεστές – με εντυπωσίασε τόσο πολύ στον κυριακάτικο περίπατο μου, που συνέθεσα...»[109].[119] Η τελευταία στροφή της τελευταίας μεγάλης ωδής του Στο Φθινόπωρο, λέει:

Πού είναι τα τραγούδια της Άνοιξης; Μα πού είναι τώρα; Where are the songs of Spring? Ay, where are they? Ω μην το συλλογιέσαι! Έχεις κι εσύ τη μουσική σου, Think not of them, thou hast thy music too, –

Όταν τ’ αμοίραστα σύννεφα δωρίζουν απαλότατο φως, While barred clouds bloom the soft-dying day, στη μέρα π΄αργοπεθαίνει,

Με ρόδινα βάφοντας χρώματα τις θερισμένες καλαμιές του κάμπου[110], And touch the stubble-plains with rosy hue;[111]

Το Στο Φθινόπωρο έμελλε να γίνει ένα από τα πιο αξιόλογα ποιήματα στην αγγλική γλώσσα[110].

Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι ο Κητς παρέλειπε στις επιστολές του πλευρές της ζωής και της καθημερινότητάς του. Ελάχιστα αναφερόταν στην παιδική του ηλικία ή τα οικονομικά του προβλήματα, προφανώς από αμηχανία και δεν υπήρξε καμία αναφορά στους γονείς του[18]. Τον τελευταίο χρόνο της ζωής του, καθώς η υγεία του επιδεινώθηκε, οι ανησυχίες του συχνά δίνουν τη θέση τους στην απόγνωση και σε νοσηρές εμμονές. Οι επιστολές του προς τη Φάννυ Μπρων, που δημοσιεύθηκαν το 1870, επικεντρώνονται στην περίοδο αυτή και τονίζουν την τραγική της πλευρά, δίνοντας αφορμή για εκτεταμένες επικρίσεις[98]

Καμία από τις βιογραφίες του Κητς δεν γράφτηκε από άτομα που τον γνώριζαν[112]. Λίγο μετά τον θάνατό του, οι εκδότες του ανακοίνωσαν ότι θα δημοσίευαν άμεσα το βιβλίο Τα απομνημονεύματα του Τζον Κητς, αλλά οι φίλοι του αρνήθηκαν να συνεργαστούν και διαφώνησαν μεταξύ τους σε τέτοιο βαθμό που το έργο εγκαταλείφθηκε. Το βιβλίο Ο Λόρδος Μπάυρον και μερικοί από τους συγχρόνους του (1828) του Λη Χαντ αποτελεί την πρώτη βιογραφική αφήγηση, δίνοντας έμφαση στην υποτιθέμενη ταπεινή καταγωγή του Κητς, μια παρεξήγηση που συνεχίζεται μέχρι σήμερα[18]. Δεδομένου ότι εξελισσόταν σε σημαντική προσωπικότητα στους καλλιτεχνικούς κύκλους, ακολούθησε μια σειρά από άλλες δημοσιεύσεις, συμπεριλαμβανομένων ανθολογιών με τις σημειώσεις, τα δοκίμια και τις επιστολές του[112].

Ωστόσο, οι πρώτες αφηγήσεις συχνά έδιναν αντιφατικές ή μεροληπτικές εκδοχές των γεγονότων και αποτέλεσαν αντικείμενο αμφισβήτησης. Οι φίλοι του Μπράουν, Σέβερν, Ντιλκ, Σέλλεϋ και ο κηδεμόνας του Άμπι, ο εκδότης του Τέιλορ, η Φάννυ Μπρων και πολλοί άλλοι εξέδωσαν μεταθανάτια κάποια πρώιμα γραπτά σχόλια για τη ζωή του Κητς. Αυτά επηρέασαν όλες τις επόμενες βιογραφίες και έχουν ενσωματωθεί σε ένα σύνολο θρύλων γύρω από τον Κητς[113].

Ο Σέλλεϋ παρουσίασε τον Κιτς ως κάποιον του οποίου το επίτευγμα δεν μπορούσε να διαχωριστεί από την αγωνία, που είχε «πνευματικοποιηθεί» από την παρακμή του και ήταν πολύ λεπτεπίλεπτος για να αντέξει τη σκληρότητα της ζωής: η εικόνα του φυματικού, βασανισμένου νεου που είναι ευρέως διαδεδομένη σήμερα[114]. Η πρώτη πλήρης βιογραφία δημοσιεύτηκε το 1848 από τον Ρίτσαρντ Μόνκτον Μίλνς. Στους βιογράφους-ορόσημα του Κιτς από τότε περιλαμβάνονται οι Σίντνεϊ Κόλβιν, Ρόμπερτ Τζίττινγκς, Γουόλτερ Τζάκσον Μπέιτ, Άιλιν Γουόρντ και Άντριου Μόσιον.

Η εξιδανικευμένη εικόνα του ηρωικού ρομαντικού ποιητή που πάλεψε με τη φτώχεια και πέθανε νέος, διογκώθηκε από την καθυστέρηση έκδοσης μιας έγκυρης βιογραφίας. Τα περισσότερα από τα σωζόμενα πορτρέτα του Κητς ζωγραφίστηκαν μετά τον θάνατό του, και όσοι τον γνώριζαν υποστήριζαν ότι δεν κατάφεραν να αποτυπώσουν τη μοναδική του ποιότητα και ένταση[18].

Άλλες απεικονίσεις

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η ταινία Τζον Κητς: Η Ζωή και ο Θάνατος του (John keats: Life and death), δημιουργήθηκε το 1973 από τη Μπριτάνικα. Σκηνοθετήθηκε από τον Τζον Μπαρνς (John Barnes). Ο Τζον Στράιντ (John Stride) υποδύθηκε τον Κητς και η Τζανίνα Φέι (Janina Faye) τη Φάννυ Μπρων[115].

H ταινία Λαμπρό Αστέρι (Bright Star) της Τζέιν Κάμπιον το 2009, επικεντρώνεται περισσότερο στη σχέση του Κητς με τη Φάννυ Μπρων. Εμπνευσμένη από τη βιογραφία του Κητς του 1997 από τον Άντριου Μόσιον, ο Μπεν Γουίσο (Ben Whishaw) υποδύθηκε τον Κητς και η Άμπι Κόρνις (Abbie Cornish) τη Φάννυ[116].

Ο Άγγελος Σικελιανός εμπνεύστηκε στα 1915 το ποίημά του Γιάννης Κητς[117].

Ο βραβευμένος ποιητής Σάιμον Άρμιτατζ (Simon Armitage) έγραψε το Μιλώ Ως Κάποιος... (I Speak As Someone) για να τιμήσει την 200ή επέτειο από τον θάνατο του Κητς[118]. Δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στους Τάιμς στις 20 Φεβρουαρίου 2021[119][120].

Το 2007 στο νοσοκομείο Γκάις και Σεντ Τόμας έγιναν τα αποκαλυπτήρια ενός αγάλματος του Κητς καθισμένου σε παγκάκι, από τον γλύπτη Στούαρτ Γουίλιαμσον (Stuart Wlliamson), και τον ακαδημαϊκό και ποιητή Άντριου Μόσιον, ο οποίος σχολίασε πώς «Ο Κητς δεν εγκατέλειψε ποτέ την αφοσίωσή του στον Απόλλωνα, τον προστάτη θεό τόσο της ποίησης όσο και της θεραπείας»[121].

Ένα γλυπτό του 21χρονου Κητς, έργο του Μάρτιν Τζένινγκς (Martin Jennings), αποκαλύφθηκε από τον Μάικλ Μέινελι (Michael Mainelli), Δήμαρχο του Λονδίνου, στο Μούργκεϊτ στις 31 Οκτωβρίου 2024, στην 229η επέτειο από τη γέννηση του Κιτς[122].

Στην πανεπιστημιούπολη Λέιντεν της Ολλανδίας το ποίημα Στον Θάνατο στολίζει τον εσωτερικό τοίχο ενός βιβλιοπωλείου στην οδό Μπρέενστραατ 13 (Breestraat 113)[123]

  • Imitation of Spenser[124] (1814)
  • On Peace [125] (1814)
  • As from the darkening gloom a silver dove[126] (1814)
  • Στον Λόρδο Βύρωνα / To Lord Byron[127] (1814)
  • Written on the Day That Mr. Hunt Left Prison[128] (1815)
  • Ode to Apollo[129] (1815)
  • Δως μου γυναίκες, κρασί και καπνό[130] / Give me women, wine, and snuff[131] (1815)
  • To George Felton Mathew[132] (1815)
  • Oh Chatterton[133] (1815)
  • To Hope[134] (1815)
  • To Some Ladies[135] (1815)
  • Calidore[136] (1816)
  • Woman! When I behold thee…[137] (1816)
  • Α Μοναξιά[138] / To Solitude[139] (1816)
  • Όποιος στην πόλη κλείστηκε καιρό[130] / To one who has been long in city pent[140] (1816)
  • To a Friend Who Sent Me Some Roses[141] (1816)
  • Στον Αδελφό μου Τζορτζ / To My Brother George[142] (1816)
  • To Charles Cowden Clarke[143] (1816)
  • Στον Όμηρο του Τσάπμαν[130][144] / Chapman’s Homer[145] (1816)
  • Keen, Fitful Gusts[146] (1816)
  • On Leaving Some Friends[147] (1816)
  • Ύπνος και Ποίηση[148] Sleep and Poetry[149] (1816)
  • I stood tip-toe[150] (1816)
  • Great spirits now on earth are sojourning[151] (1816)
  • To My Brothers[152] (1816)
  • Addressed to Haydon[153] (1816)
  • Addressed to the Same [Haydon][154] (1816)
  • To G. A. W.[155] (1816)
  • To Kosciusko[156] (1816)
  • Written in Disgust of Vulgar Superstition[157] (1816)
  • Στην Ακρίδα και τον Γρύλλο[130] / On the Grasshopper and Cricket[158] (1816)
  • To the Ladies Who Saw Me Crown’d[159] (1816)
  • On Receiving a Laurel Crown from Leigh Hunt[160] (1817)
  • After dark vapours[161] (1817)
  • Glory and Loveliness[162] (1817)
  • This pleasant tale[163] (1817)
  • Βλέποντας τα Ελγίνεια[130] / On Seeing the Elgin Marbles[164] (1817)
  • To B. R. Haydon[165] (1817)
  • On The Story of Rimini[166] (1817)
  • Στη Θάλασσα[130] On the Sea[167] (1817)
  • Ενδυμίων[168] Endymion[169] (1817)
  • The Gothic looks solemn[170] (1817
  • Think not of it, sweet one[171] (1817)
  • In drear nighted December[172] (1817)
  • Lines on Seeing a Lock of Milton’s Hair[173] (1818)
  • On Sitting Down to Read King Lear Again[174] (1818)
  • Στην ταβέρνα της Γοργόνας Lines on the Mermaid Tavern[175] (1818)
  • Υπερίων (ημιτελές)[176] / Hyperion (1818, unfinished)
  • Όταν Φοβάμαι[130][148] / When I have fears[177] (1818)
  • Oh blush not so![178] (1818)
  • Hence burgundy, claret, and port[179] (1818)
  • God of the Μeridian[180] (1818)
  • Ισαβέλλα ή Η Γλάστρα με τον Βασιλικό / Isabella or The Pot of Basil[181] (1818)
  • Robin Hood [182](1818)
  • To the Nile[183] (1818)
  • Time’s sea hath been[184] (1818)
  • Spenser, a jealous honorer of thine[185] (1818)
  • Blue! Tis the life of heaven[186] (1818)
  • O thou whose face hath felt the winter’s wind[187] (1818)
  • Ωδή στη Μαία / Fragment of an Ode to Maia (1818)[188]
  • Where be ye going, you Devon maid[189] (1818)
  • For there’s Bishop’s Teign[190] (1818)
  • Over the hill and over the dale[191] (1818)
  • Dear Reynolds, as I last night lay in bed[192] (1818)
  • Give me your patience[193] (1818)
  • Sweet, sweet is the greeting of eyes[194] (1818)
  • Η Μεγκ η τσιγγάνα[130] / Old Meg she was a gipsey[195] (1818)
  • There was a naughty boy[196] (1818)
  • Ah, ken ye[197] (1818)
  • To Ailsa Rock[198] (1818)
  • This mortal body[199] (1818)
  • All gentle folks[200] (1818)
  • Of late two dainties[201] (1818)
  • There is a joy[202] (1818)
  • Not Aladdin magian[203] (1818)
  • Read me a lesson, Muse[204] (1818)
  • Upon my life, Sir Nevis[205] (1818)
  • On Visiting the Tomb of Burns[206] (1818)
  • Bards of passion and of mirth[207] (1818)
  • Την Παραμονή της Αγίας Αγνής[208] / The Eve of St. Agnes[209] (1819)
  • The Eve of St Mark[210] (1819)
  • Ode on Indolence[211] (1819)
  • Ode to Fanny[212] (1819)
  • Όμορφη, Άσπλαχνη Κυρά[130][148] / La Belle Dame sans Merci[213] (1819)
  • Στη Φήμη[130] / On Fame (Fame, like a wayward girl)[214] (1819)
  • On Fame (How fever’d is the man)[215] (1819)
  • Ode to Psyche[216] (1819)
  • If by dull rhymes[217] (1819)
  • Ωδή σε μια Ελληνική Υδρία[130][218] / Ode on a Grecian Urn[219] (1819)
  • Ωδή Στη Μελαγχολία[130] / Ode on Melancholy[220] (1819)
  • Ωδή σε ένα Αηδόνι[130][148] / Ode to a Nightingale[221] (1819)
  • Otho the Great (1819)
  • Λάμια[222] / Lamia[223] (1819)
  • Στο φθινόπωρο[110]To Autumn[224] (1819)
  • Η Πτώση του Υπερίωνα: Ένα Όνειρο (ημιτελές) The Fall of Hyperion: A Dream[225] (1819, unfinished)
  • Λαμπρό Αστέρι [130][148] / Bright Star[226] (1819)
  • The Cap and Bells[227] (1819, unfinished)
  • This living hand[228] (1819)

• Η Αγάπη είναι η θρησκεία μου, θα μπορούσα να πεθάνω γι’ αυτήν.[130]

• Το μόνο μέσο για να δυναμώσεις τη διάνοιά σου είναι να μην έχεις κατασταλάξει για τίποτε, να αφήνεις το μυαλό σου να είναι ένα πανηγύρι για όλες τις σκέψεις.

• Είσαι πάντα καινούργια, το τελευταίο φιλί σου είναι πάντα το πιο γλυκό.

* Αν η ποίηση δεν έρθει με φυσικό τρόπο, όπως τα φύλλα σ' ένα δέντρο, τότε καλλίτερα να μην έρθει καθόλου.

* Η ποίηση πρέπει να 'ναι σπουδαία και διακριτική, κάτι που θα μπαίνει στη ψυχή του καθενός και δεν θα τη ξαφνιάζει μ' αυτό το ίδιο, αλλά με το θέμα του[95].

* Το αξίωμα στη φιλοσοφία δεν είναι αξίωμα, μέχρι ν' αποδειχθεί σωστό πάνω στο κορμί μας: διαβάζουμε εκπληκτικά πράγματα, μα δεν τα κατανοούμε, μέχρι να ζήσουμε τις ίδιες εμπειρίες με το συγγραφέα.

* Η ποίηση πρέπει να εκπλήττει με κάποια λεπτή υπερβολή, και όχι με το ασυνήθιστο. Πρέπει να δημιουργεί στον αναγνώστη την εντύπωση ότι είναι η έκφραση των δικών του υψηλών σκέψεων, που θα πρέπει να μοιάζουν περισσότερο με ανάμνηση.

* Η φιλοσοφία θα ψαλιδίσει τα φτερά ενός αγγέλου.

* Η φαντασία μου είναι ένα μοναστήρι, και εγώ είμαι ο μοναχός[229].

Βιβλιογραφία στα Ελληνικά

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
  • Επτά Ωδές, Μετάφραση: Κώστας Μπουρναζάκης - Εκδόσεις: Ίκαρος, Αθήνα 1997- ISBN 960-7556-36-4
  • Όθων ο Μέγας - Εκδόσεις: Έλλην- ISBN 960-286-466-4
  • Το εντευκτήριον, Μετάφραση: Στυλιανός Αλεξίου (Περιλαμβάνει και άλλους ποιητές)- Εκδόσεις: Στιγμή, Αθήνα 2004
  • Την παραμονή της αγίας Αγνής - Εκδόσεις: ΟΜΒΡΟΣ- ISBN 960-7281-72-1
  • Την παραμονή της Αγι΄ Αγνής, Τζων Κητς, μετάφραση Α. Οικονόμου Έκδοσεις: Οδός Πανός - Σιγαρέττα, 2023 - ISBN 9789604776054
  • “A thing of beauty”, Ποιήματα και επιστολές του Τζων Κητς, επιλογή – μετάφραση – σχόλια : Ασπασία Λαμπρινίδου, (Δίγλωσση έκδοση), Κίχλη
  • Ποίηση, Εκλογή από το έργο του Τζων Κητς, μετάφραση - σχόλια Γιώργος Βάρσος, (Δίγλωσση έκδοση, ελληνικά, αγγλικά), Gutenberg, 2022 - ISBN 9789600123968
  • Ξένη ποίηση, Τζων Κητς, επιμέλεια Π. Τσακρη - Ει. Παλιουρα, μετάφραση Κ. Λυκιαρδόπουλος, Εκδόσεις: Σιδέρης Μιχάλης, 2015 - ISBN 9789604681167

Βιβλιογραφία στα Αγγλικά

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Βιογραφίες του Κητς στα Αγγλικά

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
  • John Keats: Walter Jackson Bate (1963)
  • John Keats: Robert Gittings (1968)
  • John Keats: The Making of a Poet- Aileen Ward (1963)
  • Keats: Andrew Motion (1997)
  • John Keats: Sidney Colvin (1917)
  1. 1 2 Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας: (Γαλλικά) καθιερωμένοι όροι της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Γαλλίας. data.bnf.fr/ark:/12148/cb12174982p. Ανακτήθηκε στις 10  Οκτωβρίου 2015.
  2. 1 2 «Encyclopædia Britannica» (Αγγλικά) biography/John-Keats. Ανακτήθηκε στις 9  Οκτωβρίου 2017.
  3. 1 2 (Αγγλικά) SNAC. w68p60xk. Ανακτήθηκε στις 9  Οκτωβρίου 2017.
  4. ↑ Τσεχική Εθνική Βάση Δεδομένων Καθιερωμένων Όρων. jo20000080652. Ανακτήθηκε στις 7  Απριλίου 2024.
  5. ↑ «Большая советская энциклопедия» (Ρωσικά) Η Μεγάλη Ρωσική Εγκυκλοπαίδεια. Μόσχα. 1969. Ανακτήθηκε στις 28  Σεπτεμβρίου 2015.
  6. 1 2 (Αγγλικά) NNDB. 851/000024779. Ανακτήθηκε στις 19  Μαΐου 2023.
  7. 1 2 «Encyclopædia Britannica». (Αγγλικά) Encyclopædia Britannica Online. biography/John-Keats. Ανακτήθηκε στις 19  Μαΐου 2023.
  8. 1 2 (Αγγλικά) SNAC. w6nt1m9v. Ανακτήθηκε στις 19  Μαΐου 2023.
  9. ↑ (Αγγλικά) Find A Grave. Ανακτήθηκε στις 3  Ιουλίου 2024.
  10. ↑ www.nytimes.com/1998/03/01/magazine/hampstead-high.html.
  11. ↑ The Fine Art Archive. cs.isabart.org/person/26172. Ανακτήθηκε στις 1  Απριλίου 2021.
  12. ↑ journals.lww.com/pidj/Fulltext/2001/05000/John_Keats_and_tuberculosis.14.aspx.
  13. ↑ onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1553-2712.2009.00575.x/full.
  14. ↑ 3803325.
  15. ↑ «Library of the World's Best Literature». Library of the World's Best Literature. 1897.
  16. ↑ Wilcockson, Amy (2 Φεβρουαρίου 2021). «The Romantic Reputation of John Keats». History Today: 13-16. https://www.historytoday.com/archive/history-matters/romantic-reputation-john-keats.
  17. 1 2 Motion, Andrew (2018) [1997]. Keats (στα Αγγλικά). Λονδίνο: Faber & Faber. σελ. 10. ISBN 9780571346660.
  18. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 Everest, Kelvin. «Keats, John (1795–1821), poet». Oxford Dictionary of National Biography (στα Αγγλικά). doi:10.1093/ref:odnb/15229. Ανακτήθηκε στις 23 Απριλίου 2025.
  19. ↑ «"Literary gossip"». The Week: A Canadian Journal of Politics, Literature, Science and Arts. 27 December 1883. https://archive.org/details/weekcanadianjour01toro/page/n3/mode/1up?view=theater. Ανακτήθηκε στις 23 April 2013.
  20. 1 2 Gittings., Robert (1968). John Keats. London: Heinemann. σελ. 11-24.
  21. ↑ «Two become one at The Globe». The Standard (στα Αγγλικά). 10 Απριλίου 2012. Ανακτήθηκε στις 24 Απριλίου 2025.
  22. ↑ Bate, Walter Jackson (2009). John Keats. Harvard University Press. σελ. 5. ISBN 9780674020566.
  23. 1 2 Monckton Milnes, Richard, ed. (Lord Houghton), Richard (1848). Life, Letters and Literary Remains of John Keats. London: Edward Moxon.CS1 maint: Πολλαπλές ονομασίες: authors list (link)
  24. 1 2 3 4 Gittings, Robert (1987). Selected poems and letters of Keats. London: Heinemann. σελ. 1, 3.
  25. ↑ Colvin, Sidney (1917). John Keats: His Life and Poetry, His Friends Critics and After-Fame. London: Macmillan.
  26. ↑ Motion, Andrew (1999). Keats. University of Chicago Press, 1999. σελ. 46. ISBN 9780226542409.
  27. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology: 1730-1815». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  28. ↑ Motion, Andrew (1999). Keats. University of Chicago Press. σελ. 43. ISBN 978-0226542409.
  29. 1 2 Motion, Andrew (1998). Keats. London: Faber & Faber. σελ. 74. ISBN 9780571172283.
  30. ↑ Motion, Andrew (2018) [1997]. Keats. Λονδίνο: Faber. σελ. 94. ISBN 9780571346660.
  31. 1 2 Keats, John· Hirsch, Edward (2001). Complete poems and selected letters of John Keats. The Modern library classics. New York: the Modern library. ISBN 9780375756696.
  32. ↑ Colvin, Sidney (2006). John Keats: His Life and Poetry, His Friends, Critics and After-Fame Paperback. Λονδίνο: Adamant Media Corporation. σελ. 35. ISBN 9781402147913.
  33. ↑ Motion, Andrew (1998). Keats (στα Αγγλικά). Λονδίνο: Faber & Faber. σελ. 104-105. ISBN 9780571172283.
  34. ↑ Jones, Leonidas M. (1958). «Reynolds and Keats». Keats-Shelley Journal 7: 47–59. ISSN 04534387. http://www.jstor.org/stable/30212579.
  35. 1 2 Motion, Andrew (2018) [1997]. Keats: A Biography. Λονδίνο: Faber. σελ. 156. ISBN 9780571346660.
  36. ↑ Motion, Andrew (2018) [1997]. Keats: A Biography. Λονδίνο: Faber. σελ. 157. ISBN 9780571346660.
  37. ↑ Gittings, Robert (1968). John Keats. Heinemann. σελ. 155.
  38. ↑ Motion, Andrew (2018) [1997]. Keats: A Biography. Λονδίνο: Faber. σελίδες 116–120. ISBN 9780571346660.
  39. ↑ Motion, Andrew (2018) [1997]. Keats: A Biography. Λονδίνο: Faber. σελ. 130. ISBN 9780571346660.
  40. ↑ Bate, Walter Jackson (1 Ιανουαρίου 1967). John Keats. Harvard University Press. σελ. 632.
  41. ↑ Motion, Andrew (2018) [1997]. Keats: A Biography. Λονδίνο: Faber. σελίδες 364, 184. ISBN 9780571346660.
  42. ↑ Koch, Felix (30 July 1922). «Tracing the Keats Family in America». New York Times.
  43. ↑ Motion, Andrew (2018) [1997]. Keats: A Biography (στα Αγγλικά). Λονδίνο: Faber. σελ. 494. ISBN 9780571346660.
  44. ↑ Müller, Johannes (1838). Zur Pathogenie der Impetigines. Auszug aus einer brieflichen Mitteilung an den Herausgeber. Archiv für Anatomie, Physiologie und wissenschaftliche Medicin (στα Γερμανικά). Βερολίνο. σελ. 82. Ανακτήθηκε στις 25 Απριλίου 2025.
  45. ↑ De Almeida, Hermione (1991). Romantic medicine and John Keats. New York: Oxford University Press. σελίδες 206–207. ISBN 978019506307-3.
  46. 1 2 O'Neill, Michael, επιμ. (2008). Romantic poetry: an annotated anthology. Blackwell annotated anthologies. Malden, MA: Blackwell Pub. σελ. 418. ISBN 9780631213161. ocm80019853.
  47. ↑ Motion, Andrew (2018) [1997]. Keats: A Biography (στα Αγλική). Λονδίνο: Faber. σελ. 290. ISBN 9780571346660.CS1 maint: Μη αναγνωρίσιμη γλώσσα (link)
  48. 1 2 O'Neill, Michael, επιμ. (2008). Romantic poetry: an annotated anthology. Blackwell annotated anthologies. Malden, MA: Blackwell Pub. σελ. 419. ISBN 9780631213161. ocm80019853.
  49. 1 2 "Keats, John" The Oxford Companion to English Literature. Edited by Dinah Birch. Oxford University Press Inc.
  50. ↑ Brown, Charles Armitage (1937). The Life of John Keats, ed. London: Oxford University Press.
  51. ↑ Hart, Christopher (2 August 2009). "Savour John Keats' poetry in garden where he wrote". The Sunday Times. Retrieved 29 January 2010.
  52. ↑ Bate, Walter Jackson (1963). John Keats. Cambridge: Belknap press of Harvard university press. σελ. 63. ISBN 9780674478008.
  53. ↑ Keats, John; Gittings, Robert (1970). The odes of Keats and their earliest known manuscripts. Kent State University Press. ISBN 9780873380997.
  54. ↑ Blackwood's Edinburgh Magazine, 3 (1818) pp. 519–524. Nineteenth Century Literary Manuscripts, Part 4. Retrieved 29 January 2010.
  55. ↑ Motion, Andrew (2018) [1997]. Keats: A Biography. Λονδίνο: Faber. σελίδες 204–205. ISBN 9780571346660.
  56. ↑ Watts, Cedric Thomas (1996). A preface to Keats. Preface books (στα Αγγλικά) (5. impr έκδοση). Λονδίνο: Longman. σελ. 90. ISBN 9780582353671.
  57. ↑ Gittings, Robert (1968). John Keats. Heinemann. σελ. 504.
  58. 1 2 3 4 Marsh, Stefanie (2 November 2009). «A window to the soul of John Keats». The Times.
  59. 1 2 Motion, Andrew (2018) [1997]. Keats (στα Αγγλικά). Λονδίνο: Faber & Faber. σελ. 180-181. ISBN 9780571346660.
  60. 1 2 3 Gittings, Robert (1968). John Keats. Λονδίνο: Heinemann. σελ. 139.
  61. ↑ Gittings, Robert (1956). The Mask of Keats: a Study of Problems. Heinemann. σελ. 45.
  62. ↑ Gittings, Robert (1968). John Keats. Λονδίνο: Heinemann. σελ. 262.
  63. ↑ Gittings, Robert (1968). John Keats. Λονδίνο: Heinemann. σελ. 268.
  64. ↑ Gittings, Robert (1968). John Keats. Λονδίνο: Heinemann. σελ. 264.
  65. ↑ Gittings, Robert (1968). John Keats. Λονδίνο: Heinemann. σελίδες 293–298.
  66. 1 2 Gittings, Robert (1968). John Keats. Λονδίνο: Heinemann. σελίδες 327–331.
  67. ↑ Richardson, Joanna (1952). Fanny Brawne: A Biography. Λονδίνο: Thames and Hudson. σελ. 112.
  68. ↑ Bate, Walter (1964). John Keats. Cambridge, Mass: Harvard University Press. σελ. 636.
  69. ↑ Motion, Andrew (2018) [1997]. Keats (στα Αγγλικά). Λονδίνο: Faber & Faber. σελ. 496. ISBN 9780571346660.
  70. ↑ McCormick, Eric H. (1989). The friend of Keats: a life of Charles Armitage Brown. Wellington: Victoria University Press. σελ. 60. ISBN 9780864730817.
  71. ↑ Rodríguez, Andrés (1993). Book of the heart: the poetics, letters, and life of John Keats. Studies in imagination. Hudson, N.Y: Lindisfarne Press. ISBN 9780940262577.
  72. ↑ «Keats's Last Letter – To Charles Armitage Brown».
  73. ↑ Brown, Sue (2009). Joseph Severn: a life the rewards of friendship. Oxford: Oxford university press. ISBN 9780199565023.
  74. 1 2 Flood, Alison (26 Oct 2009). «"Doctor's mistakes to blame for Keats' agonising end, says new biography"». The Guardian. doi:https://www.theguardian.com/books/2009/oct/26/doctors-mistakes-keats. https://www.theguardian.com/books/2009/oct/26/doctors-mistakes-keats.
  75. ↑ Colvin, Sidney (1918). John Keats: His Life and Poetry, His Friends Critics and After-Fame. Λονδίνο: Macmillan. σελ. 208.
  76. ↑ Richardson, Joanna (1952). Fanny Brawne: A Biography. Λονδίνο: Thames and Hudson. σελ. 89.
  77. ↑ Birkenhead, Sheila. Against Oblivion, the Life of Joseph Severn. Λονδίνο: The MacMillan Company 1944.
  78. 1 2 Motion, Andrew (2010-01-23). «An introduction to the poetry of John Keats» (στα αγγλικά). The Guardian. ISSN 0261-3077. https://www.theguardian.com/books/2010/jan/23/john-keats-andrew-motion. Ανακτήθηκε στις 2025-04-29.
  79. 1 2 https://www.vakxikon.gr/john-keats-i-lithi-kai-to-antallagma-mesa-sthn-alhtheia/
  80. ↑ Strachan, John, επιμ. (2003). The poems of John Keats: a sourcebook. Routledge literary sourcebooks. London: Routledge. σελ. 2. ISBN 9780415234788.
  81. 1 2 Walsh, William. "John Keats", in From Blake to Byron. Middlesex: Penguin. σελίδες 220–221.
  82. ↑ Keats, John (2011-07-14). The Letters of John Keats. doi:10.1017/cbo9781139062190. https://doi.org/10.1017/cbo9781139062190.
  83. ↑ O'Neill, Michael, επιμ. (2008). Romantic poetry: an annotated anthology. Blackwell annotated anthologies (1. publ έκδοση). Malden, Mass.: Blackwell. σελ. 418. ISBN 9780631213178.
  84. ↑ Γιώργος, Χ. Μπαλούρδος (5 Σεπτεμβρίου 2018). «Λογοτεχνικά πάρεργα ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ, ΚΡΙΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΥ, ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ, ΠΕΙΡΑΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ». https://giorgosbalurdos.blogspot.com/2018/09/blog-post_6.html. Ανακτήθηκε στις 30 Απριλίου 2025
  85. ↑ https://www.poetryfoundation.org/poems/45112/adonais-an-elegy-on-the-death-of-john-keats
  86. ↑ Shelley, Percy Bysshe (2009). Adonais: An Elegy On The Death Of John Keats, Author Of Endymion, Hyperion Etc. (1821) (στα Αγγλικά). Μοντάνα: Kessinger Publishing. ISBN 9781437474190.
  87. 1 2 3 4 5 6 Gittings, Robert (1987). Selected poems and letters of Keats. Λονδίνο: Heinemann. σελίδες 18–21.
  88. ↑ 'Poesy Club', Mason College Magazine, 4.5 (October 1886), p. 106.
  89. ↑ Swinburne, Algernon Charles (1882). "Keats, John". Encyclopædia Britannica. Vol. XIV (9th ed.). pp. 22–24.
  90. ↑ Vendler, Helen Hennessy (1996). The Odes of John Keats (6. pr έκδοση). Cambridge, Mass.: The Belknap Pr. of Harvard Univ.Pr. ISBN 9780674630765.
  91. ↑ Bate, Walter Jackson (1963). John Keats. Harvard University Press. σελ. 581.
  92. ↑ Baxter, F. W. (1935). [Review of Keats’ Craftsmanship: A Study in Poetic Development, by M. R. Ridley]. The Modern Language Review, 30(2), 233–235. https://doi.org/10.2307/3716112
  93. ↑ Ramírez Rojas, Marco, επιμ. (11 Φεβρουαρίου 2025). Worlding Latin America. De Gruyter. ISBN 9783111431703.
  94. ↑ Borges, Jorge Luis· Mihalescu, Calin-Andrei (2002). This craft of verse. The Charles Eliot Norton lectures (2. print έκδοση). Cambridge, Mass. London: Harvard University Press. σελίδες 98–101. ISBN 9780674008205.
  95. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 «ΠΕΡΙΓΡΑΦΗΣ: Keats John: Ερωτευμένος Με Τη Ποίηση». www.peri-grafis.net. Ανακτήθηκε στις 1 Μαΐου 2025.
  96. ↑ The Keats-Shelley Poetry Award Archived 10 August 2013 at the Wayback Machine. Retrieved 11 February 2010.
  97. ↑ "Keats, John (1795–1821)". English Heritage. Retrieved 23 October 2012.
  98. 1 2 3 4 5 6 Gittings, Robert (1987). Selected Poems & Letters Keats (στα Αγγλικά). Λονδίνο: Heinemann. σελίδες 12–17.
  99. 1 2 Birch, Dinah, επιμ. (1 Ιανουαρίου 2012). The Concise Oxford Companion to English Literature. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-960821-8.
  100. ↑ Strachan, John, επιμ. (2003). The poems of John Keats: a sourcebook. Routledge literary sourcebooks. Λονδίνο: Routledge. σελ. 12. ISBN 9780415234788.
  101. ↑ Eliot, Thomas-Stearns (1933). The Use of Poetry and the Use of Criticism. Harvard University Press. σελ. 100.
  102. ↑ Elliot, Thomas-Stearns (1933). The use of poetry and the use of criticism. Harvard University Press. σελ. 101.
  103. ↑ Gittings, Robert (1987). Selected poems and letters of Keats. London: Heinemann. σελ. 12-17.
  104. ↑ Gittings, Robert (1968). John Keats. London: Heinemann. σελ. 66.
  105. ↑ «To George And Georgiana Keats (Sunday Morng. February 14, 1819) - Poems by John Keats (1795-1821)» (στα Αγγλικά). 15 Ιουνίου 2015. Ανακτήθηκε στις 1 Μαΐου 2025.
  106. ↑ Keats, John· Scott, Grant F. (2009). Selected Letters of John Keats. Cambridge: Harvard University Press. ISBN 9780674018419.
  107. ↑ Wu, Duncan, επιμ. (2008). Romanticism: an anthology. Blackwell anthologies (3. ed., 4. print έκδοση). Malden, Mass.: Blackwell Publ. ISBN 9781405120852.
  108. ↑ «John-Keats.com - Letters». www.john-keats.com. Ανακτήθηκε στις 1 Μαΐου 2025.
  109. ↑ Houghton, Lord (2008). John Keats - Life and Letters (1795-1821) (στα Αγγλικά). Λονδίνο: Pomona Press. ISBN 9781443733779.
  110. 1 2 3 «Τζών Κήτς: "Ωδή στο Φθινόπωρο"». ΑΒΑΛΟΝ ΤΩΝ ΤΕΧΝΩΝ. 19 Σεπτεμβρίου 2020. Ανακτήθηκε στις 1 Μαΐου 2025.
  111. ↑ Gittings, Robert (1987). Selected poems and letters of Keats. London: Heinemann. σελ. 157.
  112. 1 2 Gittings, Robert (1968). John Keats. London: Heinemann. σελ. 3.
  113. ↑ Gittings, Robert (1968). John Keats. London: Heinemann. σελ. 5.
  114. ↑ Motion, Andrew (1997). Keats. London: Faber & Faber. σελ. 499.
  115. ↑ Stride, John; Faye, Janina; Everett, Richard, John Keats, poet, Encyclopædia Britannica Educational Corporation, https://www.imdb.com/title/tt1708428/?ref_=fn_all_ttl_3, ανακτήθηκε στις 2025-05-01
  116. ↑ Poets, Academy of American. «Bright Star: Campion's Film About the Life and Love of Keats». poets.org (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 1 Μαΐου 2025.
  117. ↑ «Άγγελος ΣΙΚΕΛΙΑΝΟΣ, «Γιάννης Κητς» [1915]». www.greek-language.gr. Ανακτήθηκε στις 1 Μαΐου 2025.
  118. ↑ Armitage, Simon (2020). «I Speak As Someone…». Arion: A Journal of the Humanities and the Classics 28 (3): 3–3. ISSN 2327-6436. https://muse.jhu.edu/article/815633/pdf.
  119. ↑ Mitchell, Dana (24 Μαΐου 2021). «Gender, Emotion and Transcendence In John Keats' "Ode On Melanchholy" and Felicia Dorothea Hemans' "Ode to Cheerfulness"». doi.org. Ανακτήθηκε στις 1 Μαΐου 2025.
  120. ↑ Morrison, Richard (20 Φεβρουαρίου 2021). «Simon Armitage: Ode to my hero, John Keats». www.thetimes.com (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 1 Μαΐου 2025.
  121. ↑ «John Keats statue unveiled at Guy's Hospital». London SE1 (στα Αγγλικά). 25 Οκτωβρίου 2007. Ανακτήθηκε στις 1 Μαΐου 2025.
  122. ↑ exploringlondon (5 Νοεμβρίου 2024). «LondonLife – John Keats at Moorgate…». Exploring London (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 1 Μαΐου 2025.
  123. ↑ «File:John Keats - On death - Breestraat 113, Leiden.JPG - Wikipedia». commons.wikimedia.org (στα Αγγλικά). 13 Σεπτεμβρίου 2008. Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  124. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology: 1730-1815». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  125. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology: 1730-1815». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  126. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology: 1730-1815». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  127. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology: 1730-1815». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  128. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology: 1730-1815». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  129. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology: 1730-1815». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  130. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 «ΠΕΡΙΓΡΑΦΗΣ: Keats John: Ερωτευμένος Με Τη Ποίηση». www.peri-grafis.net. Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  131. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology: 1730-1815». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  132. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology: 1730-1815». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  133. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology: 1730-1815». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  134. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology: 1730-1815». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  135. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology: 1730-1815». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  136. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1816». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  137. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1816». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  138. ↑ Αραβανής, Σπύρος (21 Νοεμβρίου 2022). «John Keats, «Εκλογή από το έργο του», Δίγλωσση έκδοση [Μετάφραση–Σχόλια–Επίμετρο: Γιώργος Βάρσος], εκδ. Gutenberg, 2022». Ποιείν. Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  139. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1816». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  140. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1816». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  141. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1816». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  142. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1816». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  143. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1816». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  144. ↑ Αραβανής, Σπύρος (21 Νοεμβρίου 2022). «John Keats, «Εκλογή από το έργο του», Δίγλωσση έκδοση [Μετάφραση–Σχόλια–Επίμετρο: Γιώργος Βάρσος], εκδ. Gutenberg, 2022». Ποιείν. Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  145. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1816». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  146. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1816». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  147. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1816». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  148. 1 2 3 4 5 «ΤΖΩΝ ΚΗΤΣ». ΕΧΩ ΕΡΘΕΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΣΕΙΡΙΟ. Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  149. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1816». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  150. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1816». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  151. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1816». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  152. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1816». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  153. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1816». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  154. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1816». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  155. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1816». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  156. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1816». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  157. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1816». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  158. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1816». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  159. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1816». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  160. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1816». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  161. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1817». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  162. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1817». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  163. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1817». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  164. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1817». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  165. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1817». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  166. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1817». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  167. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1817». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  168. ↑ «John KEATS, Ο Ενδυμίων [1818] (μετ. Σωτ. Σκίπης, 1923)». www.greek-language.gr. Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  169. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1817». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  170. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1817». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  171. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1817». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  172. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1817». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  173. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1818». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  174. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1818». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  175. ↑ «Mapping Keats's Progress: Lines on the Mermaid Tavern». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  176. ↑ «Υπερίων (ποίημα)». el.Alegsaonline.com. 11 Οκτωβρίου 2021. Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  177. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1818». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  178. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1818». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  179. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1818». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  180. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1818». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  181. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1818». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  182. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1818». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  183. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1818». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  184. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1818». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  185. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1818». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  186. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1818». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  187. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1818». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  188. ↑ «Fragment of an Ode to Maia, by John Keats». englishverse.com. Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  189. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1818». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  190. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1818». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  191. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1818». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  192. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1818». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  193. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1818». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  194. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1818». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  195. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1818». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  196. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1818». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  197. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1818». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  198. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1818». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  199. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1818». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  200. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1818». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  201. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1818». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  202. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1818». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  203. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1818». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  204. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1818». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  205. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1818». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  206. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1818». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  207. ↑ «Bards of Passion and of Mirth, by John Keats». englishverse.com. Ανακτήθηκε στις 4 Μαΐου 2025.
  208. ↑ Κητς, Τζων (1998). Την Παραμονής της Αγίας Αγνής. ΟΜΒΡΟΣ. ISBN 9789607281722.
  209. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1819». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  210. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1819». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  211. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1819». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  212. ↑ «Login : All Poetry». allpoetry.com (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 4 Μαΐου 2025.
  213. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1819». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  214. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1819». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  215. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1819». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  216. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1819». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  217. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1819». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  218. ↑ «Ωδή σε μια ελληνική υδρία | Σελιδοδείκτες». selidodeiktes.greek-language.gr. Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  219. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1819». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  220. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1819». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  221. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1819». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  222. ↑ «Κωνσταντίνος Π. Καβάφης: [Από την «Λάμια» του Keats]». www.greek-language.gr. Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  223. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1819». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  224. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1819». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  225. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1819». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  226. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1819». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  227. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1819». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  228. ↑ «Mapping Keats's Progress: Select Chronology & Keats's Key Comments: 1819». myndir.uvic.ca (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2025.
  229. ↑ «Τζων Κητς».
  • Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Μπριτάννικα, τόμος 33, σελίδα 251.
Ανακτήθηκε από "https://el.wikipedia.org/w/index.php?title=Τζον_Κητς&oldid=11223761"