Σκωτικός Τύπος

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Πήδηση στην πλοήγηση Πήδηση στην αναζήτηση

A.A.S.R. ή Α.Α.Σ.Τ.[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Πρόκειται για το αγγλιστί αρκτικόλεξο της επίσημης πλήρους ονομασίας που είναι "Ancient (and) Accepted Scottish Rite" του τεκτονικού (μασονικού) συστήματος το οποίο στην ελληνική έχει αποδοθεί ως «Αρχαίος (και) Αποδεδεγμένος (ή Αποδεκτός) Σκωτικός Τύπος», με αντίστοιχο ελληνικό αρκτικόλεξο Α.Α.Σ.Τ.

Ο «Αρχαίος και Αποδεδεγμένος Σκωτικός Τύπος» του Ελευθεροτεκτονισμού[1], κοινά γνωστός ως «Σκωτικός Τύπος» (Scottish Rite), είναι μια ενιαία πνευματικά και εννοιολογικά σειρά προοδευτικών βαθμών (Αο έως 33ο), οργανωμένων σε δύο διακριτά οργανωτικά, λειτουργικά, διοικητικά Σώματα, τον αποκαλούμενο Συμβολικό Τεκτονισμό (των Α°- Β°- Γ°) ή Μεγάλη Στοά, διοικούμενο από το Μ. Συμβούλιo της Μ. Στοάς (υπό την προεδρία του Μ. Διδασκάλου) , και τον Φιλοσοφικό Τεκτονισμό (4°- 33°), διοικούμενο από το Ύπατο Συμβούλιο (υπό την προεδρία του Υπάτου Μεγάλου Ταξιάρχη), που συνιστά και «φύλακα» (δηλ. τον πνευματικό καθοδηγητή και «προστάτη») του Τύπου.

Ο Φιλοσοφικός Σκωτικός Τεκτονισμός είναι μία από τις δύο κύριες εξελίξεις του Συμβολικού Τεκτονισμού (Α°- Γ°) που ένας Διδάσκαλος Ελευθεροτέκτων μπορεί να ακολουθήσει για εμβάθυνση στις αρχές και έννοιες του Ελευθεροτεκτονισμού. Η άλλη κύρια εξέλιξη είναι ο Τύπος της Υόρκης, που καθιδρύθηκε στην Αμερική (ΗΠΑ) και αναπτύχθηκε κυρίως στις αγγλοσαξονικές χώρες.

Στην Μ. Βρετανία κυριαρχεί, στις δε χώρες της Κοινοπολιτείας έχει έντονη παρουσία, η «Ηνωμένη Μεγάλη Στοά της Αγγλίας» η οποία ασκεί και διακηρύσσει τον Τεκτονισμό των τριών πρώτων βαθμών (υπό τον Τύπο της «Αμίλλης» - «Emulation») και δεν σχετίζεται με οποιοδήποτε σώμα που ασκεί τεκτονισμό ανωτέρων βαθμών. Παρόλα αυτά, δεν απαγορεύεται σε κάποιον που είναι μέλος της να συμμετέχει σε τέτοια σώματα. Στις Ηνωμένες Πολιτείες όπου δραστηριοποιούνται πλείστοι όσοι Τύποι, ο (Φιλοσοφικός) Σκωτικός Τύπος (4°- 33°) αναγνωρίζεται de facto ως προέκταση των βαθμών του Συμβολικού Τεκτονισμού.

Ιστορία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Όταν ο Μέγας Φρειδερίκος της Πρωσίας τέθηκε επικεφαλής του "Δόγματος της Τελειοποίησης" το οποίο αναπτυσσόταν σε 25 βαθμούς, προέβη με τη βοήθεια επιλέκτων τεκτόνων στην αναδιοργάνωση της τεκτονικής αδελφότητας μορφοποιώντας συστηματικά το εφεξής αποκαλούμενο Τάγμα του Αρχαίου και Αποδεδεγμένου Σκωτικού Τύπου ή Δόγματος, ορίζοντας τον αριθμό των βαθμών στους 33 και αναθέτοντας την ανώτατη διοίκηση στο Ύπατο Συμβούλιο, αποτελούμενο από μέλη κατέχοντα τον 33ο βαθμό. Στη συνέχεια συντάχθηκαν αυτά στα - λεγόμενα - Μεγάλα Συντάγματα του Βερολίνου ή του Μ. Φρειδερίκου ή του 1786 τα οποία και διέπουν μέχρι σήμερα τον Τύπο. Μελέτες σοφών Τεκτόνων και ιδίως του Albert Pike (Ύπατου Μεγ. Ταξιάρχη της Νότιας Δικαιοδοσίας, δηλ. κυρίως των Νότιων Πολιτειών των ΗΠΑ) αναίρεσαν τις αμφιβολίες που εκφράσθηκαν περί της γνησιότητας των παραπάνω Συνταγμάτων (εκδόθηκαν με τίτλο «A Historical inquiry in regard to the Grand Constitutions of 1786» υπό του Υ. Σ. της «Νότιας Δικαιοδοσίας»), αν και, όπως ειπώθηκε κάποτε, σημασία δεν έχει η προέλευση τους, αλλά το ότι αυτά τυγχάνουν της αποδοχής των τεκτόνων ως κείμενα και κανόνες αναφοράς τους για τον Τύπο.

Έτσι το πρώτο ιδρυθέν βάσει των παραπάνω Μεγάλων Συνταγμάτων "Ύπατο Συμβούλιο" δημιουργήθηκε το 1801 στο Τσάρλεστον των ΗΠΑ από Γάλλους Τέκτονες, εξουσιοδοτημένους από τεκτονικές οργανώσεις της Γαλλίας και από μυημένους Αμερικανούς. Τούτο σήμερα εδρεύει εις την Ουάσιγκτον, όπου εδρεύει και το αργότερα συσταθέν Υ. Σ. της «Βορείου Δικαιοδοσίας», στο οποίο υπάγονται οι υπόλοιπες πολιτείες των ΗΠΑ.

Εκτός από το Ύπατο Συμβούλιο του Τσάρλεστον υπήρχε, τουλάχιστον από την 28η Φεβρουαρίου 1802, ένα «Ύπατο Συμβούλιο των Προσήνεμων και Υπήνεμων Νήσων της Αμερικής» στο οποίο προήδρευε ως Ύπατος Μέγας Ταξιάρχης ο Auguste de Grasse Tilly Γάλλος στην υπηκοότητα τέκτονας, ο οποίος είναι από τους προαναφερόμενους ιδρυτές του Υ. Σ. του Τσάρλεστον. Mε την επιστροφή του στη Γαλλία τον Ιούλιο του 1804, ο de Grasse Tilly συνέστησε ένα προσωρινό 3μελές Ύπατο Συμβούλιο (την 22α Σεπτεμβρίου), δημιούργησε μια Σύνοδο στις 17 Οκτωβρίου με την προοπτική της ενοποίησης του Σκωτικού Τύπου και τέλος ίδρυσε το Ύπατο Συμβούλιο της Γαλλίας απαρτιζόμενο από 9 μέλη, την 20η Οκτωβρίου 1804.

Ακολούθησαν τα ιδρυθέντα Ύπατα Συμβούλια σ΄ όλη την Υφήλιο.

Στην Ελλάδα ιδρύθηκε το 1872 από τον αποκαλούμενο «Πρίγκιπα» Δημήτριο Ροδοκανάκη, κατά τα ακόλουθα.

Έκτοτε ο Τύπος υπόκειται στις ρυθμίσεις που αρχικά εισήχθησαν με τις αποφάσεις της Παγκόσμιας Συνέλευσης (Convent Universel) της Λωζάνης του 1875, στην οποία συγκεντρώθηκαν 11 Ύπατα Συμβούλια (η Ελλάδα εκπροσωπήθηκε από το Ύπατο Συμβούλιο της Σκωτίας) και αποφάσισαν ομόφωνα (α) μια αναθεώρηση των διατάξεων των Μεγάλων Συνταγμάτων του 1786, βασισμένη στην εκδοχή σε λατινική γλώσσα του 1834 (λαμβανομένου υπ’ όψη ότι υπήρχε και γαλλική εκδοχή) και (β) την διατύπωση του κειμένου των Ορισμών (Définitions), της Διακήρυξης (Declaration) και του Μανιφέστου (Manifeste), με βάση τα οποία διαχωρίζεται διοικητικά ο Τύπος σε συμβολικό Τεκτονισμό υπό το Συμβούλιο της Μ. Στοάς και τον φιλοσοφικό υπό το Υπατο Συμβούλιο. Τον επόμενο χρόνο εκδηλώνεται ρήγμα και οι αγγλοαμερικανικές Δυνάμεις αποκηρύσσουν τις συνθήκες της Λωζάνης και έκτοτε ακολουθούν διαφορετική πορεία από τις λοιπές, ευρωπαϊκές Δυνάμεις.

Στη νεώτερη περίοδο, το Υ.Σ. της Γαλλίας συγκάλεσε την Réunion των Υ.Σ. του ΑΑΣΤ στο Παρίσι τον Σεπ. 1996, όπου συμμετείχε η Ελλάδα με το Ύπατο Συμβούλιο του ΑΑΣΤ (νύν της οδού Κοδριγκτώνος) και έκτοτε συμμετέχει ανελλιπώς σε όλες τις Réunions, στην δε Διεθνή Συνάντηση της Νάπολι της 11ης - 14ης Οκτωβρίου 2012 ιδρύθηκε ο «Διεθνής Τεκτονικός Σκωτικός Σύνδεσμος» ή «Alliance Internationale Maçonnique Ecossaise» (Α:.Ι:.Μ:.Ε:.). Η μέχρι τότε άτυπη Διεθνής Συνάντηση μορφοποιήθηκε σε μια Παγκόσμια Τεκτονική Οργάνωση ανεξάρτητων Υπάτων Συμβουλίων του Αρχαίου και Αποδεδεγμένου Σκωτικού Τύπου. Η Συνθήκη αυτή θα μείνει στην Τεκτονική Ιστορία ως «Traité de Naples» του 2012.

Εκτοτε ιδρύθηκαν από τα Υ.Σ. του παραδοσιακού αυτού Τύπου οι ηπειρωτικές ενώσεις Σκωτικού Τύπου, ενώ από τις Μεγάλες Στοές αρχικά (2000) συστήθηκε από την Μ.Στ. της Γαλλίας, την παραδοσιακή συμβολική γαλλική M.Στ. OPERA και την Εθνική Μ. Στοά της Σερβίας η Ομοσπονδία των Ηνωμένων Μεγάλων Στοών της Ευρώπης (γαλλιστί GLUDE, αγγλιστί CUGLE), στην οποία - πρώτη μετά την ίδρυση- εισήλθε η Μ.Στ. του Α.Α.Σ.Τ. της Ελλάδος (www.aasr.gr) το 2001, κατόπιν δε (2013) συστήθηκε, με την σύμπραξη της Μ.Στ. του Α.Α.Σ.Τ. της Ελλάδος (www.aasr.gr), η (πανηπειρωτική) «Διεθνής Ομοσπονδία των Ηνωμένων Μεγάλων Στοών» (γαλλιστί CIGLU, αγγλιστί ΙCUGL), ταυτόχρονα συστήθηκαν και κατά την Ασία, την Αφρική και την Νότια Αμερική ήπειρο Ομοσπονδίες των Μ.Στοών του Α.Α.Σ.Τ., που λειτουργούν αρμονικά.

Ο Σκωτικός τύπος στην Ελλάδα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η Μεγάλη Στοά του «Αρχαίου και Αποδεδεγμένου Σκωτικού Τύπου» ιδρύθηκε και άρχισε να λειτουργεί στην Ελλάδα (Αθήνα), υπό την ονομασία «Γαληνοτάτη Μεγάλη Ανατολή» τότε, το 1868, αφού η Μεγάλη Ανατολή της Ιταλίας, παρεχώρησε την προς τούτο «άδεια», με το διάταγμα του Μ. Διδασκάλου της την 16/02/1867, στο μέχρι τότε Διευθυντήριο, που διοικούσε (από το 1864) τον υφιστάμενο Ελληνικό Τεκτονισμό (με πρώτες καταγεγραμμένες Στοές στις πόλεις Αθήνα, Πειραιά, Χαλκίδα, Πάτρα, Σύρο, Λαμία και Άργος).

Το «Ύπατο Συμβούλιο του 33° του Αρχαίου και Αποδεδεγμένου Σκωτικού Τύπου της Ελλάδος» ιδρύθηκε και εγκαταστάθηκε στην Αθήνα το έτος 1872, υπό του Δημητρίου Ροδοκανάκη ανυψωθέντος εις τον 33ον υπό του Υπάτου Συμβουλίου της Σκωτίας, με εξουσιοδότηση για την ίδρυση Υπάτου Συμβουλίου εις την Ελλάδα.

Το 1936 η «Γαληνοτάτη Μεγάλη Ανατολή της Ελλάδος» μετονομάσθηκε σε «Μεγάλη Στοά της Ελλάδος», εδρεύουσα – μέχρι σήμερα – στην Αθήνα, επί της οδού Αχαρνών 19 και Σουρμελή.

Ο Σκωτικός Τύπος ήταν ο μόνος ασκούμενος στην Ελλάδα Τεκτονικός Τύπος μέχρι και το 1980. Η τότε εισαγωγή του «Τύπου της Υόρκης» είχε εντέλει ως συνέπεια το 1986 την διάσπαση της «Μ. Στοάς της Ελλάδας» και την δημιουργία της «Εθνικής Μεγάλης Στοάς της Ελλάδος» που εδρεύει έως σήμερα εις το εν Αθήναις Μέγαρον της οδού Ερεσσού 38Α.

Ύστερα από την διάσπαση (1986) της «Μεγάλης Στοάς της Ελλάδος» (της εδρεύουσας στην οδό Αχαρνών 19 και Σουρμελή), μέλη που είχαν παραμείνει στην Μεγάλη Στοά της Ελλάδος, που μέχρι τότε ασκούσε τον τύπο του Α & Α.Σ.Τ., διαφώνησαν με τις προωθούμενες από τον τότε Μ. Διδάσκαλο αλλαγές στα θεσμικά (στο καταστατικό, στις αρχές και πρακτική και εν τέλει στα τυπικά), που οδήγησαν την Μ. Στοά (δηλ. αυτήν της οδού Αχαρνών) στην αλλαγή του Τύπου και την υιοθέτηση εφεξής του Τύπου του επονομαζόμενου «Αρχαίων Ελευθέρων και Αποδεκτών Τεκτόνων» (Α.Ε. & Α.Τ. ή A.F.A.M αγγλιστί). Αυτοί οι διαφωνούντες τελικά (τον Φεβ. 1988) απεχώρησαν από την Μ. Στοά διακηρύσσοντας την προσήλωσή τους στον Αρχαίο & Αποδεδεγμένο Σκωτικό Τύπο και επανασύστησαν αφενός την Μεγάλη Στοά της Ελλάδος του «Αρχαίου και Αποδεδεγμένου Σκωτικού Τύπου» το 1988, αφετέρου το Ύπατο Συμβούλιο του 33ου του Αρχαίου και Αποδεδεγμένου Σκωτικού Τύπου της Ελλάδος το 1991 , έκτοτε εργαζόμενα αμφότερα τα σώματα αυτά αδιάλειπτα κατά την παράδοση του Τύπου, αναπτυσσόμενος προοδευτικά και συνεδρεύοντα από το 2010 στην Αθήνα.

Σήμερα το αρχήθεν Ύπατο Συμβούλιο του 33ου του Αρχαίου και Αποδεδεγμένου Σκωτικού Τύπου της Ελλάδος έχει διασπασθεί, κατ’ αρχήν εξ’αιτίας των προαναφερόμενων διασπάσεων – αποχωρήσεων των ετών 1986 και 1988, αργότερα δε το (εδρεύον στην Αχαρνών) ξαναδιασπάσθηκε εξ’ αιτίας προσωπικών διαφορών, εμπλακέντων των μελών του σε δικαστικές διαμάχες από το 2008, όπερ οδήγησε σε ένα ακόμη Ύπατο Συμβούλιο (με έδρα στην οδό Βρεσθένης στην Αθήνα). Όμως το εδρεύον στην οδό Αχαρνών Υ.Σ., λόγω της ιστορικότητας της έδρας του και της συνδεόμενης – και συστεγαζόμενης - μαζί του Μ. Στοάς, παραμένει ως το εν Ελλάδι πολυπληθέστερο Ύπατο Συμβούλιο (από άποψη αριθμού μελών στα Εργαστήρια υπό την αιγίδα του), με «αναγνωρίσεις» από τις αγγλοαμερικανικές κυρίως δυνάμεις και σχετιζόμενα αμφότερα τα σώματα αυτά (Μ.Στ. και Υ.Σ.) με αντίστοιχες διεθνείς ενώσεις είτε του A.F.A.M., είτε του αγγλοαμερικανικού ή αγγλοσαξωνικού Ελευθεροτεκτονισμού.

Αντίστοιχα, το επανιδρυθέν το 1991 «Ύπατο Συμβούλιο του Α.& Α.Σ.Τ.» (www.aasr.gr), συνδεδεμένο σταθερά με την συστεγαζόμενη Μ. Στοά του Α. & Α.Σ.Τ. της Ελλάδος (επανιδρυθείσα το 1988), αναπτύσσόταν αδιάλειπτα και γαλήνια, με εντεταγμένα αμφότερα αυτά τα τεκτονικά σώματα του Α. & Α.Σ.Τ. σε όλες τις διεθνείς ενώσεις των Μεγάλων Στοών και των Υπάτων Συμβουλίων του Α.& Α.Σ.Τ., δηλαδή στις Ομοσπονδίες και Ενώσεις, Διεθνείς και Πανευρωπαϊκές, όπως η γαλλιστί CIGLU, αγγλιστί ΙCUGL, δηλαδή η Διεθνής Ομοσπονδία των Ηνωμένων Μεγάλων Στοών, και η Α.Ι.Μ.Ε., δηλ. η Διεθνής Σκωτική Τεκτονική Συμμαχία του Σκωτικού Τύπου για τα Ύπατα Συμβούλια του αμιγούς ανδρικού και παραδοσιακού «Αρχαίου και Αποδεδεγμένου Σκωτικού Τύπου». Τονίζεται ότι οι μεταξύ των απολύτως αυθύπαρκτων και ανεξάρτητων αυτών Δυνάμεων (μία και μόνη ανά Κράτος) είναι σχέσεις μόνον «Αμοιβαιότητας και Φιλίας» (και όχι «υπαγωγής» ή «αναγνώρισης» ή άλλης εξάρτησης). Όμως, το Φεβρουάριο του 2017 το επανιδρυθέν το 1991 «Ύπατο Συμβούλιο του Α.& Α.Σ.Τ.» διασπάστηκε εξαιτίας προσωπικών διαφορών, με αποτέλεσμα ένας αριθμός μελών να αποχωρήσει από το μέγαρο της Κορδικτώνος και να εγκαθιδρύσει νέα Μ. Στοά και Υ.Σ. [1] (www.aasr-greece.gr). Το εν λόγω εγχείρημα δημιούργησε στο Ελλαδικό χώρο δυο παράλληλα σώματα υπό από το ίδιο όνομα, επιφέροντας στρεβλώσεις στην εκπροσώπησή τους στις τεκτονικές δυνάμεις και τεκτονικά φόρα που αναγνωρίζουν τον Α. & Α.Σ.Τ. [2](η διεθνής εικόνα του νέου σώματος - http://www.aasr-greece.gr/[3][4] και η διεθνής εικόνα του παλαιού ιδρυτικού σώματος - [5] http://www.aasr.gr/), που βρίσκονται υπό από την επιρροή της Grande Loge de France (https://www.gldf.org/). Αποτέλεσμα της διασπάσεως είναι η αναστολή της αναγνώρισης των δύο ταγμάτων απο την Μεγάλη Στοά της Γαλλίας.

Κανένα Ύπατο Συμβούλιο δεν συνεργάζεται με άλλο και δεν δέχεται μέλη άλλων Συμβουλίων, ενώ συνεργασίες μεταξύ Μ. Στοών, ιδίως των ευαρίθμων, δεν ευοδώθηκαν ιδιαίτερα.

Από τις αρχές του 20ου αιώνα, αναπτύχθηκαν μικτά τεκτονικά σώματα όπως το ελληνικό σκέλος του διεθνούς σώματος "LE DROIT HUMAIN - ΤΟ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟ ΔΙΚΑΙΟ" και σχετικό πρόσφατα το «Διεθνές τάγμα Δελφοί», συνήθως ασκούντα παρεκκλίσεις ή παραμορφωμένο Σκωτικό Τύπο, από το 2010 δε και αμιγώς γυναικεία τεκτονικά σώματα, με πρώτη τέτοια Μ. Στοά την (αμιγώς) Γυναικεία Μεγάλη Στοά του Α.& Α.Σ.Τ. , της οποίας τα μέλη εξελίσσονται στους φιλοσοφικούς βαθμούς του Τύπου, εις εν Ελλάδι Εργαστήρια υπό την αιγίδα του Γυναικείου Υπάτου Συμβουλίου του Α.&Α.Σ.Τ. της Γαλλίας. Τα αμιγώς Γυναικεία αυτά Τεκτονικά σώματα λειτουργούν με τα τα ανδρικά Τυπικά του Αρχ. και Αποδ. Σκωτικού Τύπου, ο οποίος είναι ένας καθαρά ανδρικός Τεκτονικός Τύπος.

Βαθμοί[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι αναγνωρισμένοι σήμερα 33 βαθμοί του Αρχαίου και Αποδεδεγμένου Σκωτικού Τύπου είναι:

  • 1 Μαθητής
  • 2 Εταίρος
  • 3 Διδάσκαλος
  • 4 Μυστικός Διδάσκαλος
  • 5 Τέλειος Διδάσκαλος
  • 6 Εξ απορρήτων Γραμματεύς
  • 7 Έφορος και Δικαστής
  • 8 Επόπτης των Οικοδομών
  • 9 Εκλεκτός Διδάσκαλος των Εννέα (9)
  • 10 Εκλεκτός Διδάσκαλος των δεκαπέντε (15)
  • 11 Υπέρτατος Εκλεκτός των 12
  • 12 Μέγας Διδάσκαλος Αρχιτέκτων
  • 13 Ιππότης της Βασιλικής Αψίδος
  • 14 Μέγας Εκλεκτός, Τέλειος και Υπέρτατος Τέκτων
  • 15 Ιππότης Ανατολής ή του Ξίφους
  • 16 Πρίγκηψ της Ιερουσαλήμ
  • 17 Ιππότης Ανατολής και Δύσεως
  • 18 Πρίγκηψ Ροδόσταυρος, Ιππότης του Αετού και του Πελεκάνος
  • 19 Μέγας Ποντίφηξ
  • 20 Μέγας Διδάσκαλος των Συμβολικών Στοών
  • 21 Νωαχίτης ή Πρώσσος Ιππότης
  • 22 Ιππότης Βασιλικού Πελέκεως ή Πρίγκηψ του Λιβάνου
  • 23 Αρχηγός της Σκηνής
  • 24 Πρίγκηψ της Σκηνής
  • 25 Ιππότης του Χαλκού Όφεος
  • 26 Πρίγκηψ της Χάριτος
  • 27 Ιππότης Ταξιάρχης του Ναού
  • 28 Ιππότης του Ηλίου
  • 29 Σκώτος Ιππότης του Αγίου Ανδρέου
  • 30 Ιππότης Καδώς, Ιππότης του Λευκού και του Μέλανος Αετού
  • 31 Μέγας Επιθεωρητής Ταξιάρχης Δικαστής
  • 32 Υπέρτατος Πρίγκιψ του Βασιλικού Μυστικού
  • 33 Ύπατος Μέγας Γενικός Επιθεωρητής

Εξωτερικοί σύνδεσμοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Πηγές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. «ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ 17ης ΦΕΒΡΟΥΑΡΙOY - ΜΕΓΑΛΗ ΣΤΟΑ ΕΛΛΑΔΟΣ ΑΡΧΑΙΟΥ ΑΠΟΔΕΔΕΓΜΕΝΟΥ ΣΚΩΤΙΚΟΥ ΤΥΠΟΥ». www.aasr-greece.gr. https://www.aasr-greece.gr/%CE%BC%CE%B5%CE%B3%CE%AC%CE%BB%CE%B7-%CF%83%CF%84%CE%BF%CE%AC/%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%81%CE%B9%CE%BA%CE%AC-%CF%83%CF%84%CE%BF%CE%B9%CF%87%CE%B5%CE%AF%CE%B1/%CE%B4%CE%B9%CE%B1%CE%BA%CE%AE%CF%81%CF%85%CE%BE%CE%B9%CF%82/. Ανακτήθηκε στις 2017-05-07. 
  2. «ΣΥΝΤΟΜΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΕΚΤΟΝΙΣΜΟΥ». www.aasr-greece.gr. https://www.aasr-greece.gr/%CE%BC%CE%B5%CE%B3%CE%AC%CE%BB%CE%B7-%CF%83%CF%84%CE%BF%CE%AC/%CF%83%CF%8D%CE%BD%CF%84%CE%BF%CE%BC%CE%B7-%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%81%CE%AF%CE%B1-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CE%B5%CE%BB%CE%B5%CF%85%CE%B8%CE%B5%CF%81%CE%BF%CF%84%CE%B5%CE%BA%CF%84%CE%BF%CE%BD%CE%B9/. 
  3. «ΒΕΛΙΓΡΑΔΙ ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2017 - INITIATORY ENCOUNTERS OF CENTRAL EUROPE». www.aasr-greece.gr. http://www.aasr-greece.gr/%CE%BC%CE%B5%CE%B3%CE%AC%CE%BB%CE%B7-%CF%83%CF%84%CE%BF%CE%AC/%CE%B2%CE%B5%CE%BB%CE%B9%CE%B3%CF%81%CE%AC%CE%B4%CE%B9-%CE%B1%CF%80%CF%81%CE%AF%CE%BB%CE%B9%CE%BF%CF%82-2017-initiatory-encounters-central-europe/. 
  4. «ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ 22ας ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 2017». www.aasr-greece.gr. https://www.aasr-greece.gr/%CE%BC%CE%B5%CE%B3%CE%AC%CE%BB%CE%B7-%CF%83%CF%84%CE%BF%CE%AC/%CE%B1%CE%BD%CE%B1%CE%BA%CE%BF%CE%B9%CE%BD%CF%8E%CF%83%CE%B5%CE%B9%CF%82-%CE%BC%CE%B7%CE%BD%CF%8D%CE%BC%CE%B1%CF%84%CE%B1/%CE%B4%CE%B5%CE%BB%CF%84%CE%AF%CE%BF-%CF%84%CF%8D%CF%80%CE%BF%CF%85-%CE%B4%CE%B5%CE%BA%CE%B5%CE%BC%CE%B2%CF%81%CE%AF%CE%BF%CF%85-2017/. 
  5. «ΣΗΜΑΝΤΙΚΗ ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΓΙΑ ΤΑ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ». http://www.aasr.gr/. http://www.aasr.gr/.