Παγκράτι

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
(Ανακατεύθυνση από Προφήτης Ηλίας (συνοικία))
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση
Παγκράτι βρίσκεται στο τόπο Αθήνα
Παγκράτι
Παγκράτι
Η θέση του Παγκρατίου στο χάρτη
Η Αγορά του Παγκρατίου

Το Παγκράτι είναι συνοικία του νοτιοανατολικού τμήματος του Δήμου Αθηναίων, μια από τις μεγαλύτερες και πολυπληθέστερες. Συνορεύει με το Κολωνάκι, την Καισαριανή, τον Βύρωνα, τον Υμηττό, τον Νέο Κόσμο, ενώ βρίσκεται σε μικρή απόσταση από το ιστορικό κέντρο της Αθήνας. Αρχικά ονομαζόταν έτσι η περιοχή από τον ποταμό Ιλισσό και το Καλλιμάρμαρο στάδιο (σημερινή Λεωφόρος Βασιλέως Κωνσταντίνου) ως το λόφο του Προφήτη Ηλία στην οδό Υμηττού ενώ με την ανάπτυξη της Αθήνας επεκτάθηκε ανατολικά ως την οδό Νικηφορίδη, βόρεια ως την Λεωφόρο Βασιλέως Αλεξάνδρου και νότια ως τη Λεωφόρο Ηλιουπόλεως και το πρώτο νεκροταφείο.

Η αστική αυτή συνοικία της Αθήνας ονομάστηκε έτσι από τον Παγκράτιο Ηρακλή λόγω του ιερού του Παγκράτους Ηρακλέους που βρέθηκε μεταγενέστερα από την ονομασία της περιοχής στη συμβολή των οδών Βασιλέως Κωνσταντίνου και Βασιλέως Γεωργίου Β', ενώ μια λιγότερο πειστική εκδοχή θέλει το όνομα νεότερο, να προέρχεται από κάποιον μοναχό Παγκράτιο που έζησε στην περιοχή κατά την Τουρκοκρατία. Κύριο αξιοθέατο της περιοχής είναι το Παναθηναϊκό Στάδιο. Στο Παγκράτι βρίσκονται το Άλσος Παγκρατίου και το Πρώτο Νεκροταφείο Αθηνών καθώς και πλήθος πλατειών όπως οι πλατείες Σταδίου, Ιλισσού, Αγίου Σπυρίδωνος, Βαρνάβα, Πλαστήρα, Προσκόπων, Προφήτη Ηλία, Παγκρατίου, Μεσολογγίου και Αμβροσίου Πλυτά ενώ πολλοί δρόμοι του είναι πεζοδρομημένοι.

Ιστορία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Παραδοσιακά σπίτια στην Πλατεία Βαρνάβα

Το Παγκράτι αντιστοιχεί γεωγραφικά στον αρχαίο δήμο Άγρας. Ο Παγκράτης ή Hρακλής Παγκράτης ( Παγκρατής είναι ο τα πάντα κρατών) ήταν χθόνιος θεός, και στο κέντρο του ιερού του, που ήταν υπαίθριο, υπήρχε ένα χάσμα. Κατά την αρχαιότητα στα σύνορα του Παγκρατίου, κατά μήκος του Ιλισσού, υπήρχε κτισμένος μεγάλος αριθμός ναών.

Ανάμεσα σε άλλες θεότητες, λατρευόταν η «σκοτεινή» Εκάτη, προστάτιδα της μαγείας, καθώς και η χθόνια Περσεφόνη, σύζυγος του 'Αδη και θεά του Κάτω Κόσμου. Στον ίδιο, μάλιστα, ναό όπου λατρευόταν η Περσεφόνη μαζί με τη Δήμητρα και την 'Αρτεμη τελούνταν και τα λεγόμενα "Μικρά" Ελευσίνια Μυστήρια. Ένα από αυτά τα ιερά ήταν αφιερωμένο στον άγνωστο μέχρι πρότινος θεό Παγκράτη. Συγκεκριμένα στη διασταύρωση της Βασιλέως Κωνσταντίνου με τη Βασιλέως Γεωργίου Β', υπήρχε κατά την αρχαιότητα το ιερό του θεού Παγκράτη.

Άγιος Σπυρίδων

H χρονική περίοδος ακμής του ιερού, όπως εμφανίζεται από τα αναθηματικά ανάγλυφα του ιερού του Παγκράτη, συμπίπτει κατά ένα μέρος με την πολιτική δράση του Λυκούργου στην Aθήνα, ο οποίος ενδιαφέρθηκε μεταξύ άλλων και για την στήριξη της λατρείας του Πλούτωνα στην Aθήνα και την Eλευσίνα. Γενικά από το τελευταίο τρίτο του 4ου αι. έχουμε πολλά ανάγλυφα για χθόνιες θεότητες, γεγονός που πρέπει να συνδεθεί με τη μεταστροφή των πιστών από τους ολύμπιους θεούς στους θεούς του Kάτω Kόσμου. Θρησκειολογική ανάλυση και εικονογραφικές παρατηρήσεις στα ανάγλυφα του Παγκράτη επιβεβαιώνουν την πολύ σημαντική θέση της χθόνιας λατρείας στην αρχαία ελληνική θρησκεία.

Ιστορια Παγκρατίου Αθλήματος[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Κύριο λήμμα: Παγκράτιο

Oι απαρχές του Παγκρατίου αθλήματος συνδέονται με Ελληνικές Παραδόσεις: την πάλη του Hρακλή με το λέοντα της Nεμέας, του Θησέα με το Mινώταυρο, και του Aίαντα με τον Oδυσσέα. Αργότερα, στα ιστορικά χρόνια, αναφέρεται λατρεία του «Ηρακλή Παγκράτη». Οι πηγές των ιστορικών χρόνων που αναφέρονται στο παγκράτιο καλύπτουν το διάστημα από τον 8ο αιώνα π.Χ. μέχρι τον 12ο αιώνα μ.Χ. (Οι αναφορές σε έργα μετά τον 5ο αιώνα μ.Χ. αφορούν σε λεξικογράφους). Η συνδυαστική μελέτη αρχαίων κειμένων, επιγραφικών δεδομένων, εικαστικών αποδόσεων και της νεότερης βιβλιογραφίας συνεισφέρουν στη μελέτη και γνωριμία με το αρχαίο άθλημα του παγκρατίου.

Το Ιερό[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το παριλίσιο ίερό του 'Ηρακλή, στήν άριστερή όχθη του ποταμου καί σ' άπόσταση 500 περίπου μέτρων βορειοανατολικά τής γέφυρας, πού άλλοτε υπήρχε μπροστά στό στάδιο, άποκαλύφτηκε μέ άνασκαφή στά 1952 - 1954 άπό τόν τότε διευθυντή τής Ακρόπολης Γιάννη Μηλιάδη. `Ο `Ηρακλής τιμώνταν εδώ μέ τό έπίθετο Παγκράτης πού μέ τόν καιρό έπισκίασε έντελώς τό ονομα του θεού. Στά ύστερα χρόνια τής άρχαιότητας, όταν οι Ολυμπιακοί Θεοί έπαψαν νά συγκινούν τούς άνθρώπους, ό`Ηρακλής ειχε άρχίσει νά τιμάται μέ θερμή λατρεία, γιατί έξελίχτηκε σέ Θεότητα παρήγορη, όπως ό'Ασκληπιός καί ό Διόνυσος ~ οί Θεότητες τών μυστικών λατρειών. Δέν τόν τιμούσαν μόνο στά γυμνάσια ως «Καλλίνικο» Θεό (πού έδινε στούς νέους τή δύναμη νά νικούν), άλλά έγινε περισσότερο συμπαθής ώς Θεός «Παγκρατής» ή «Αλεξίκακος», πρόθυμος νά παραστέκει σ' δλες τίς άντιξοότητες τής ζωής καί ν' άπομακρύνει τό κακό άπό κάθε πιστό.

Στό κέντρο τής 'Αθήνας (στή Μελίτη) ύπήρχε ίερό τού Αλεξίκακου `Ηρακλή (τόν περασμένο αίώνα μερικοί άπέδιδαν σ' αύτόν τό μεγάλο ναό τού 'Αγοραίου κολωνού). Στά μακεδονικά καi στά ρωμαϊκά χρόνια,οί εύλαβείς έίνθρωποι τού λαού (πού δέν τούς συγκινούσε πιά ή έπίσημη θρησκεία καί ή έπtδεικτική λατρεία στούς καλλιμάρμαρους ναούς),έβλεπαν στόν 'Ηρακλή τό καλόβουλο πνεύμα πού προφύλασσε άπό κακές έπήρειες,θεράπευε άπό άρρώστιες κι ακόμα παράστεκε στούς πιστούς καί πέραν τού τάφου, έξασφαλίζοντας γι' αύτούς μιά καλύτερη μοίρα στόν "Αδη.Ο Παγκρατής `Ηρακλής μέ τήν κάθοδό του έκεί,είχε νικήσει τόν «λαοβόρον κύνα» τού κάτω κόσμου καί μέ τόν σημαντικόν αύτόν άθλο είχε περάσει στήν κατηγορία τών παρήγορων Θεών.

Τά άναθηματικά άνάγλυφα τού ίερού,παρουσιάζουν τόν Παγκράτη σά μιά εύμενή χθόνια θεότητα. Τό ίερό του πού πρός πορράν έφτανε ώς τήν κοίτη τού 'Ιλισσού άποτελούσε περιφερικό ύπαίθριο τέμενος μέ διάμετρο 17 περίπου μέτρων καί ήταν σέ άκμή άπό τόν 4o πχ αίνα ώς τόν 3o μχ. Τόν καιρό τού Παυσανία ή λατρεία άνθούσε καί ή φύση της έμπίπτει στά ίδιαίτερα ένδιαφέροντα τού περιηγητή. Δεν την ανάφερε όχι ώς άφανή και άπόκεντρη, άλλά γιατί δέν ύπήρχαν παραδόσεις σχετικές μ' αύτή καί δέν άσκείτο μέ ένδιαφέρον τελετουργικό.

Μεταξύ τών εύρημάτων είναι άρκετά άναθηματικά άγάλματα καί άνάγλυφα (ή συντριπτική πλειονότητα των άναγλύφων έχουν έπιγραφή «Παγκράτει» και μόνο μιά-δυό «`Ηρακλεί παγκράτει» καί «'Ηρακλεί παλαίμονι») καί ψηφίσματα προορισμένα νά στηθούν στό ίερό. `Η θέση τού ίερού (στή σημερινή διασταύρωση τής όδού Βασιλ. Γεωργίου Β' μέ τή λεωφόρο Βασιλ. Κωνσταντίνου, πρίν ή όδός Βασιλέως Γεωργίου συναντήσει την οδό Ρηγίλλης και μετά τη συνάντησή της με την όδό Σπ. Μερκούρη καί τήν όδό Ριζάρη) δέν άφήνει καμιά άμφιβολία πώς τό ίερό τού Παγκράτη πού ήταν γνωστό ως «παγκράτιον» έδωσε το όνομα στη συνοικία.

Ο Ποταμός Ελάσσων[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Πλατεία Μεσολογγίου

Ο ποταμός Ελάσσων είναι παραπόταμος του Ιλισσού, οι πηγές του οποίου βρίσκονται σε ένα κοίλωμα πλησίον του Ναού του Προφήτη Ηλία. Είχε ως πορεία τις οδούς Φρύνης, Αρχελάου, Σπύρου Μερκούρη, παρά το άλσος Παγκρατίου, Αμύντα και συνέβαλλε με τον Ποταμό Ιλισό στην λεωφόρο Βασ. Κωνσταντίνου. Η ονομασία Ελάσσων ή Αλλάσσωνας, ίσως προέρχεται από το παραθετικό επίθετο "ελάσσων", λόγω παραφθοράς.

Βατραχονήσι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Βατραχονήσι ονομαζόταν από το 19ο αιώνα η νησίδα που δημιουργούνταν μέσα στην κοίτη του Ιλισσού, με την ονομασία να προέρχεται από τους βατράχους που ζούσαν μέσα και γύρω από το ποτάμι. Πρόκειται ουσιαστικά για την πρώτη περιοχή του Παγκρατίου που κατοικήθηκε κατά την πρώτη Οθωνική περίοδο δίπλα στους βασιλικούς στάβλους (οι οποίοι βρίσκονταν στην περιοχή της Ρηγίλλης, όπου και το Ωδείο Αθηνών). Στην περιοχή βρισκόταν και το "Καφέ Τσουράπι" όπου σύχναζαν αντιβασιλικοί, με την ονομασία να προέρχεται από το τσουράπι (κάλτσα) που έπλεκε συνεχώς η γυναίκα του ιδιοκτήτη, η οποία ήταν επιφορτισμένη να ειδοποιεί τους θαμώνες για ενδεχόμενο κίνδυνο. Από τη γυναίκα αυτή, λόγω του μένους των βασιλικών, βγήκε και ο χαρακτηρισμός τσουράπω. Στην περιοχή αυτή αργότερα άνοιξαν πολλά ανοιχτά καφωδεία, τα γνωστά ως καφέ-σαντάν (Café-chantant) που φιλοξενούσαν ξένες καλλιτέχνιδες του καν-καν και άλλα ευρωπαϊκά θεάματα. Στην περιοχή βρισκόταν και η ταβέρνα "Οι Μοιραίοι" η οποία ονομάστηκε έτσι καθώς εκεί σύχναζε ο ποιητής Κώστας Βάρναλης. Το Βατραχονήσι σήμερα οριοθετείται στην περιοχή του Παγκρατίου μεταξύ των ξενοδοχείων Χίλτον και Κάραβελ και του Ιλισσού όπου βρίσκεται και η πλατεία Προσκόπων ή αλλιώς πλατεία Μάνου Χατζιδάκι, λόγω του εστιατορίου που σύχναζε ο κορυφαίος συνθέτης. Ο Μάνος Χατζιδάκις έζησε στο Παγκράτι (και πιο συγκεκριμένα στην οδό Κωνσταντίνου Μάνου κοντά στην οδό Υμηττού) την πιο δημιουργική περίοδο της ζωής του: από το 1936 έως το 1962.

Νεότερη Ιστορία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το Παγκράτι γνώρισε μεγάλη ανάπτυξη κατά το μεσοπόλεμο με κέντρο την οδό Ευτυχίδου όπου σύχναζαν οι κάτοικοι της Αθήνας αλλά και την οδό Υμηττού, όπου σύχναζαν κυρίως κάτοικοι των πέριξ προσφυγικών συνοικιών του Βύρωνα και της Καισαριανής. Η μεταπολεμική ανάπτυξη την περίοδο 1950-1970 σύγχρονα με άλλες μεγάλες και πυκνοδομημένες συνοικίες της Αθήνας άλλαξε το χαρακτήρα της γειτονιάς σε κατεξοχήν αστικό, συγκεντρώνοντας ανώτερα και μεσαία κοινωνικά στρώματα. Σημαντικό εμπορικό κέντρο του Παγκρατίου είναι η οδός Υμηττού και άλλες μεγάλες οδοί κοντά στην πλατεία Παγκρατίου. Στο Παγκράτι, επί της οδού Υμηττού βρίσκεται και ο παλαιότερος σε λειτουργία κινηματογράφος της Αθήνας, ο κινηματογράφος Πάλας ο οποίος λειτουργεί αδιαλείπτως από το 1925. Στο Παγκράτι βρίσκεται επίσης το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, το Μουσείο Ελληνικού Προσκοπισμού, η Εθνική Πινακοθήκη-Μουσείο Αλεξάνδρου Σούτζου, το Ταχυδρομικό και Φιλοτελικό Μουσείο και το Μουσείο Γλυπτικής Νικόλαος Περαντινός. Στο Παγκράτι αναμένεται να ανοίξει σύντομα τις πύλες του το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης του Ιδρύματος Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή. Επίσης στο Παγκράτι πρόσφατα εγκαινιάστηκε το παράρτημα του Κέντρου Ελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πρίνστον. Στο Παγκράτι βρίσκονται και οι κεντρικές εγκαταστάσεις της ΕΛΕΠΑΠ (Ελληνική Εταιρεία Προστασίας και Αποκατάστασης Αναπήρων Παίδων) καθώς και το πρώτο ομοιοπαθητικό φαρμακείο της Αθήνας, το φαρμακείο του Γεώργιου Κορρέ, ιδρυτή της ομώνυμης επιχείρησης.

Το άλσος Παγκρατίου[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το άλσος Παγκρατίου φυτεύτηκε το 1908 από τη Φιλοδασική Ένωση με τη φροντίδα της βασίλισσας Σοφίας η οποία επιμελήθηκε ιδιαιτέρως το πράσινο των Αθηνών. Το Άλσος έχει συνολική έκταση 30 στρέμματα, η οποία παραχωρήθηκε από τη Μονή Πετράκη. Στην αρχή είχε μόνο πεύκα, αλλά μετά το 1936, όταν παραχωρήθηκε στο Δήμο Αθηναίων, φυτεύτηκαν και άλλα δένδρα όπως κουτσουπιές, γαζίες, ακακίες και θάμνοι. Πριν από τη γερμανική κατοχή στο άλσος του Παγκρατίου υπήρχε ζωολογικός κήπος ο οποίος κατεστράφη από τους Γερμανούς. Την περίοδο της Κατοχής το Άλσος Παγκρατίου, όπως και άλλα πάρκα της πρωτεύουσας, κινδύνευσε με ολοκληρωτική καταστροφή καθώς οι Αθηναίοι χρησιμοποιούσαν την ξυλεία του για θέρμανση. Στο χώρο του Άλσους λειτουργούσε κατά τη δεκαετία του ‘70 θερινό θέατρο με ελαφριές κατασκευές, που στέγαζε το διάσημο Eλεύθερο Θέατρο.

Απέναντι από το άλσος Παγκρατίου, στη συμβολή των οδών Ευτυχίδου και Βρυάξιδος είναι τοποθετημένη ορειχάλκινη προτομή του λογοτέχνη Στράτη Μυριβήλη. Επίσης απέναντι από το άλσος βρίσκεται και το ιστορικό 7ο γυμνάσιο Αθηνών το οποίο ανηγέρθη το 1931 επί πρωθυπουργίας Ελευθερίου Βενιζέλου με υπουργό παιδείας το Γεώργιο Παπανδρέου. Πρόκειται για ένα από τα δύο Γυμνάσια της γνωστής Βαρβακείου Σχολής.

Ιστορικές & Σύγχρονες Προσωπικότητες[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Γειτονιά στην καρδιά του Παγκρατίου
Στην Οδό Εμπεδοκλέος που οδηγεί στο Παναθηναϊκό Στάδιο, διασώζονται ιστορικές κατοικίες αθηναϊκών οικογενειών

Το Παγκράτι είναι μια κατεξοχήν αστική γειτονιά της Αθήνας στην οποία έζησαν, μεγάλωσαν και δημιούργησαν πολλές ιστορικές αλλά και σύγχρονες προσωπικότητες της νεότερης Ελλάδας. Τα τελευταία χρόνια αποτελεί εκ νέου πόλο έλξης για κύρια κατοικία πολλών ονομάτων του καλλιτεχνικού και πολιτικού κόσμου καθώς σε αντίθεση με άλλες γειτονιές της Αθήνας, το Παγκράτι κατάφερε να κρατήσει τον αστικό χαρακτήρα της.

Άλλες πηγές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η εν αθήναις αρχαιολογική εταιρεία http://www.archetai.gr/site/content.php?artid=31

Επιτροπή Ιστορικής Έρευνας Παγκρατίου Αθλήματος http://pangration.org/history.html