Παναθηναϊκός Αθλητικός Όμιλος

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση
Παναθηναϊκός Α.Ο.
Όνομα Παναθηναϊκός Αθλητικός Όμιλος
Ίδρυση 3 Φεβρουαρίου 1908
Χρώματα           Πράσινο, Λευκό
Πρόεδρος Ηλίας Μιχαλαριάς
Ιστοσελίδα panathinaikos1908.gr
Ενεργά τμήματα του Π.Α.Ο.
Football pictogram.svg Basketball pictogram.svg Basketball pictogram.svg
Ποδόσφαιρο Μπάσκετ (Ανδρών) Μπάσκετ (Γυναικών)
Volleyball (indoor) pictogram.svg Volleyball (indoor) pictogram.svg Water polo pictogram.svg
Βόλεϊ (Ανδρών) Βόλεϊ (Γυναικών) Πόλο
Rugby union pictogram.svg Baseball pictogram.svg Field hockey pictogram.svg
Ράγκμπι Μπέιζμπολ Χόκεϊ επί χόρτου
Athletics pictogram.svg Swimming pictogram.svg Diving pictogram.svg
Στίβος Κολύμβηση Καταδύσεις
Table tennis pictogram.svg Cycling (track) pictogram.svg Modern pentathlon pictogram.svg
Πινγκ πονγκ Ποδηλασία Μοντέρνο πένταθλο
Fencing pictogram.svg Archery pictogram.svg Shooting pictogram.svg
Ξιφασκία Τοξοβολία Σκοποβολή
Boxing pictogram.svg Wrestling pictogram.svg Weightlifting pictogram.svg
Πυγμαχία Πάλη Άρση βαρών
Karate pictogram.svg Kickboxing pictogram.svg
Καράτε Κικ μπόξινγκ

Ο Παναθηναϊκός Αθλητικός Όμιλος (Π.Α.Ο.) είναι ελληνικός αθλητικός σύλλογος με έδρα την Αθήνα. Ιδρύθηκε το 1908,[1] ενώ έμβλημά του αποτελεί το τριφύλλι, σύμβολο ισορροπίας, ενότητας και καλοτυχίας. Η ονομασία παραπέμπει στο λόγο Παναθηναϊκός του αρχαίου ρήτορα Ισοκράτη, ο οποίος παρουσίαζε την ανωτερότητα των συμπολιτών του Αθηναίων ως προς την παιδεία, τη δημοκρατική φύση, αλλά και τη στρατιωτική τους ισχύ που θεωρούσε ότι χρησιμοποίησαν προς όφελος όλων των Ελλήνων.[2]

Πρόκειται για ένα από τα δημοφιλέστερα ελληνικά σωματεία,[3] [4] [5] τα παλαιότερα αθλητικά στη χώρα και ταυτόχρονα τα πρώτα που ιδρύθηκαν με αφορμή την έλευση του ποδοσφαίρου σε αυτήν, από νεαρούς αθλητές, με εξέχουσα φυσιογνωμία το Γιώργο Καλαφάτη, που θέλησαν να ασχοληθούν και να διαδώσουν το νέο άθλημα. Αργότερα επεκτάθηκε και σε άλλα, ως πλέον πολυαθλητικός όμιλος. Ο Παναθηναϊκός αποτέλεσε τον πρωτοπόρο της εισαγωγής στην Ελλάδα μιας σειράς αθλημάτων, καθώς υπήρξε ο πρώτος ή από τους πρώτους συλλόγους που δημιούργησαν ομάδα σε ποδόσφαιρο, μπάσκετ, βόλεϊ, χόκεϊ, πινγκ πονγκ και χάντμπολ, ενώ πρωτοστάτησε επίσης στην ανάπτυξη του γυναικείου μπάσκετ και ποδοσφαίρου.

Ο σύλλογος σήμερα διατηρεί ενεργά τμήματα για 20 αθλήματα σε ερασιτεχνικό επίπεδο[6] [7] και ακόμη ένα σε επαγγελματικό μόνο, συγκεκριμένα το ποδόσφαιρο. Το τμήμα του μπάσκετ ανδρών –επίσης επαγγελματικό– εδρεύει στο κλειστό γήπεδο ΟΑΚΑ, τα τμήματα βόλεϊ στο κλειστό γυμναστήριο Πανελληνίου (Κυψέλη), ο στίβος και τα τμήματα υγρού στίβου στο Ολυμπιακό Αθλητικό Κέντρο Αθηνών "Σπύρος Λούης" και το πόλο στο κολυμβητήριο των Ιλισίων. Η ιστορική έδρα του συλλόγου βρίσκεται στο γήπεδο Απόστολος Νικολαΐδης στους Αμπελοκήπους του δήμου Αθηναίων.

Ο Παναθηναϊκός είναι ένας από τους πιο επιτυχημένους ελληνικούς συλλόγους με εκατοντάδες τίτλους διαφόρων αθλημάτων σε εγχώριο επίπεδο, τόσο στα ομαδικά (σε ποδόσφαιρο, μπάσκετ, βόλεϊ και μπέιζμπολ), όσο και στα ατομικά (με προεξάρχοντα τα τμήματα του στίβου, της πυγμαχίας, της σκοποβολής, της ξιφασκίας και της ποδηλασίας), ενώ διεθνώς έχει κατακτήσει 6 πρωταθλήματα Ευρώπης και ένα Διηπειρωτικό κύπελλο στο μπάσκετ. Πολλοί από τους αθλητές του έχουν κερδίσει τρόπαια με τα εθνικά χρώματα και έχουν αναδειχθεί νικητές σε Βαλκανικούς, Μεσογειακούς και Ολυμπιακούς αγώνες, πρωταθλητές Ευρώπης και παγκόσμιοι.

Ειδικότερα, οι ομάδες ποδοσφαίρου και μπάσκετ έχουν σημειώσει μεγάλες διακρίσεις κατά τις δεκαετίες της ευρωπαϊκής τους παρουσίας. Η ομάδα ποδοσφαίρου είναι η μοναδική ελληνική ομάδα που έχει συμμετάσχει σε τελικό του Κυπέλλου Πρωταθλητριών Ευρώπης και του Διηπειρωτικού κυπέλλου, ενώ είναι και η μοναδική που έχει αγωνιστεί δύο ακόμη φορές στην ημιτελική φάση της κορυφαίας ευρωπαϊκής διοργάνωσης. Η ομάδα μπάσκετ είναι η πιο επιτυχημένη ομάδα στην Ελλάδα και από τις πιο επιτυχημένες στην Ευρώπη. Έχοντας κατακτήσει 6 ευρωπαϊκά πρωταθλήματα, κατατάσσεται στην δεύτερη θέση (πίσω από τη Ρεάλ Μαδρίτης), ενώ δύο χρονιές έχει πετύχει και τριπλ κράουν (2007, 2009). Χάρη σε αυτές τις επιτυχίες του μπάσκετ, ο Παναθηναϊκός είναι ο σύλλογος με τα περισσότερα ευρωπαϊκά πρωταθλήματα (ανεξαρτήτως σπορ) στην κατοχή του στην Ελλάδα. Συνολικά οι ομάδες του Παναθηναϊκού έχουν αγωνιστεί σε 15 ευρωπαϊκούς και διεθνείς τελικούς στα ομαδικά αθλήματα (σε ποδόσφαιρο, μπάσκετ και βόλεϊ ανδρών και γυναικών).

Στα ατομικά αθλήματα, στις διεθνεις διακρίσεις αθλητών του συλλόγου ξεχωρίζουν το ασημένιο μετάλλιο στο πιστόλι ταχύτητας του Κώστα Μυλωνά στο Παγκόσμιο Πρωτάθλημα της Στοκχόλμης το 1947 στη σκοποβολή, το χάλκινο μετάλλιο στην επιτραπέζια αντισφαίριση του Νίκου Μαντζάρογλου στο Παγκόσμιο Πρωτάθλημα του 1931, αλλά και το παγκόσμιο ρεκόρ του Χρήστου Παπανικολάου (13 φορές Πανελληνιονίκης με τον Παναθηναϊκό, ασημένιος πρωταθλητής Ευρώπης το 1966, τέταρτος Ολυμπιονίκης το 1968 και δύο φορές χρυσός Μεσογειονίκης) στο άλμα επί κοντώ το 1970, του μόναδικού Έλληνα αθλητή του στίβου στην κατηγορία ανδρών που έχει καταρρίψει παγκόσμιο ρεκόρ μέχρι σήμερα.

Πίνακας περιεχομένων

Ιστορία

1908-1910 (Ποδοσφαιρικός Όμιλος Αθηνών)

Το σήμα του Ποδοσφαιρικού Ομίλου Αθηνών
Η ομάδα του 1908

Ιδρύθηκε από τον Γιώργο Καλαφάτη το 1908, όταν αυτός και άλλοι 40 αθλητές έφυγαν από τον Πανελλήνιο Γυμναστικό Σύλλογο, επειδή ο τελευταίος κατήργησε το ποδοσφαιρικό του τμήμα θεωρώντας το ασύμβατο με το στίβο.[8] Στις 3 Φεβρουαρίου 1908 διεξήχθη η πρώτη σύσκεψη των αθλητών και αποφασίστηκε η δημιουργία ενός αμιγώς ποδοσφαιρικού συλλόγου.

Το όνομα που δόθηκε στην ομάδα ήταν Ποδοσφαιρικός Όμιλος Αθηνών (Π.Ο.Α.), αφού οι ιδρυτές της ομάδας ήταν Αθηναίοι –γόνοι μάλιστα διακεκριμένων οικογενειών– και θέλοντας να τονίσουν τον ποδοσφαιρικό σκοπό του νέου συλλόγου.[9] "Εκείνο που γι’αυτούς είχε σημασία ήταν πως θα βάπτιζαν την ομάδα τους, την ομάδα της Αθήνας μας. Όλοι τους –αν και τόσο μικροί– εφλέγοντο από την ίδια μεγάλη πίστι και πεποίθησι. Ότι και τ’όνομα της ομάδος τους θα πρέπει να είναι αθηναϊκό. Να μιλάη στην καρδιά του κάθε Αθηναίου και της κάθε Ατθίδας." (Λ. Πανουργιάς, 1955).[10] Το γήπεδο του ΠΟΑ ήταν το οικόπεδο ιδιοκτησίας Καραπάνου στο Λούνα Παρκ της οδού Πατησίων, χώρος που στεγάζεται πλέον το Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Με την προσωπική εργασία των αθλητών και χορηγία του επιχειρηματία Μαρίνου Μαρινάκη η έκταση μετατράπηκε σε γήπεδο και γραφεία του συλλόγου.[9] Τα πρώτα χρώματα της ομάδας υπήρξαν τα κόκκινο-λευκό,[11] η δε συνεισφορά του ιδρυτή τέτοια ώστε ο νεοσύστατος ΠΟΑ έγινε γνωστός σε Αθήνα και Πειραιά ως "το Σωματείον του Καλαφάτη",[σημ. 1] ενώ πρόεδρος εκλέχθηκε αρχικά ο μεγάλος του αδελφός Αλέξανδρος. Επί κάποιο διάστημα τερματοφύλακας διετέλεσε ο Κωστής Τσικλητήρας, ολυμπιονίκης τα 1908 και 1912 που σε ηλικία 24½ ετών απεβίωσε το 1913 κατά τη διάρκεια των Βαλκανικών πολέμων, και προπονητής ο Άγγλος Τζον Σίριλ Κάμπελ.

Το πρώτο τρόπαιο που απονεμήθηκε στον ΠΟΑ, υπήρξε στις 9 Σεπτεμβρίου 1908 το "κύπελλον μετά τρίποδος" έπειτα τη νίκη του με 9-0 επί του ΓΣ Βόλου ενισχυμένου από κάποιους παίκτες του Εθνικού ΓΣ για τον αγώνα "ποδοσφαιρίσεως", τον οποίο διοργάνωσε ο δήμος Τρικκαίων (Τρικάλων) στα πλαίσια των Πανθεσσαλικών αθλητικών αγώνων. Τον ίδιο Νοέμβριο κατέκτησε τον πρώτο του τίτλο, το πρωτάθλημα φθινοπώρου 1908 του Συνδέσμου Ελληνικών Γυμναστικών Αθλητικών Σωματείων (ΣΕΓΑΣ, τότε ΣΕΑΓΣ). Θα ακολουθήσει όμως μια μακρά περίοδος αστάθειας, διαφωνιών, αλλά και πειραματισμών για τον τελικό χαρακτήρα του νέου αθλητικού συλλόγου.

1910-1920 (Πανελλήνιος Ποδοσφαιρικός Όμιλος)

Το πρώτο γήπεδο του ΠΟΑ το 1908
Το σήμα του Πανελληνίου Ποδοσφαιρικού Ομίλου

Στα τέλη του 1909 υπήρξε διοικητική αστάθεια. Ο πρόεδρος Μαρίνος Μαρινάκης συμπεριφερόταν απολυταρχικά όντας ο κύριος χρηματοδότης της ομάδας και τελικά ήρθε σε ρήξη με τον ιδρυτή του ΠΟΑ, Καλαφάτη.

Η μη συμμετοχή στο πρωτάθλημα του χειμώνα 1910 και η δυσαρέσκεια στο πρόσωπο του προέδρου από την πλειονότητα των μελών του ΠΟΑ, οδήγησαν στη διάσπαση. Τα πρώτα σύννεφα εμφανίστηκαν όταν η συμπεριφορά του Μαρινάκη θεωρήθηκε περίεργη, αφού συχνά κατάρτιζε την ενδεκάδα με παίκτες που προέρχονταν από τον Εθνικό ΓΣ τους οποίους είχε φέρει ο ίδιος, ενώ κάτι ανάλογο προσπάθησε να πράξει και στο ΔΣ αλλοιώνοντας υπέρ του τη σύνθεσή του, κατάσταση που δεν έβρισκε σύμφωνο τον αρχηγό της ομάδας, Καλαφάτη. Κάποια μέλη του ΠΟΑ προσπάθησαν να γεφυρώσουν το μεταξύ τους χάσμα αλλά χωρίς αποτέλεσμα. Ο Μαρινάκης ήταν ανένδοτος και υποστήριζε ότι ο ΠΟΑ του ανήκε, εφόσον τον χρηματοδοτούσε.

Ο Γιώργος Καλαφάτης με την ελληνική αντιπροσωπευτική ομάδα στους Διασυμμαχικούς αγώνες το 1919

Οι δύο άνδρες δεν τα βρήκαν και στις αρχές του 1910 ο Καλαφάτης μαζί με 35 μέλη-παίκτες της ομάδας αποχώρησαν. Έτσι, στις 7 Μαρτίου ο κορμός της ομάδας του Καλαφάτη μετονομάστηκε σε Πανελλήνιος Ποδοσφαιρικός Όμιλος (Π.Π.Ο.).[13] Τα χρώματα της νέας ομάδας ήταν το πράσινο και το λευκό. Έδρα του ΠΠΟ ήταν το γήπεδο Σιμοπούλου στην πλατεία Αγάμων, κοντά στην πλατεία Αμερικής. Οι αποχωρήσαντες τιμωρήθηκαν βάσει του κανονισμού του ΣΕΓΑΣ με 14μηνο αποκλεισμό,[σημ. 2] διάστημα κατά το οποίο ο ΠΠΟ θεωρούταν παρακλάδι του ΠΟΑ.[15] Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να μην αναγνωριστεί από τον ΣΕΓΑΣ παρά μόνον το 1911. Στο μεταξύ ο ΠΟΑ κατέκτησε το πρωτάθλημα φθινοπώρου 1910 του ΣΕΓΑΣ, στη συνέχεια όμως αποδυναμώθηκε και το 1912 συγχωνεύθηκε με τον ΣΠ Γουδή.

Ο ΠΠΟ ενισχύεται με μεταγραφές, κορυφαίες εκ των οποίων ήταν οι Κωνσταντινουπολίτες Μιχάλης Ρόκκος και Μιχάλης Παπάζογλου. Το Φεβρουάριο του 1911, διοργανώνει τουρνουά ποδοσφαίρου στο οποίο ανακηρύσσεται νικητής, το δε Δεκέμβριο κατακτά το πρωτάθλημα φθινοπώρου 1911 του ΣΕΓΑΣ σε μια σειρά αγώνων απέναντι στον Πειραϊκό Σύνδεσμο. Το 1912, μετά τη συγχώνευση ΠΟΑ και ΣΠ Γουδή, ο ΠΠΟ επιστρέφει στο γήπεδο της οδού Πατησίων και στην ομάδα εντάσσεται ο Λουκάς Πανουργιάς,[16] ενώ ιδρύεται το τμήμα ξιφασκίας (τότε οπλομαχία). Το 1914 γίνεται μέλος του συλλόγου ο Απόστολος Νικολαΐδης. Τα επόμενα χρόνια η χώρα βρίσκεται σε έκρυθμη κατάσταση από τον Εθνικό διχασμό, οι περισσότεροι αθλητές του επιστρατεύονται το 1917 εξαιτίας του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου και ο ΠΠΟ αγωνίζεται να επιβιώσει. Κατακτά πάντως άλλο ένα πρωτάθλημα το 1915.

Το 1918 ή αργότερο το 1919, καθιερώνεται ως έμβλημα το τριφύλλι. Έπειτα τη λήξη του πολέμου διοργανώνονται οι Διασυμμαχικοί αγώνες στο Παρίσι, σημαντικό αθλητικό γεγονός για το 1919. Ο ΣΕΓΑΣ αρνήθηκε να αποστείλει ποδοσφαιρική ομάδα και περιορίστηκε στον στίβο. Ο Καλαφάτης συστήνει 18μελή αντιπροσωπευτική ομάδα ποδοσφαίρου της Ελλάδας, με 6 ποδοσφαιριστές του ΠΠΟ. Παράλληλα, κατά τη διεξαγωγή των αγώνων ο Καλαφάτης συγκεντρώνει αθλητικό υλικό και τεχνογνωσία από άλλα αθλήματα που διεξάγονταν και επιστρέφοντας υποστηρίζει τα νέα τμήματα του συλλόγου.[17] Η κίνηση υπήρξε ιδιαίτερα σημαντική για αυτόν, αλλά και γενικότερα τον ομαδικό αθλητισμό στη χώρα, καθώς το αθηναϊκό σωματείο ήταν πλέον σε θέση να δημιουργήσει, τα τμήματα βόλεϊ από την ίδια χρονιά, στίβου το 1920, μπάσκετ το 1922 και πινγκ πονγκ το 1924.

1920-1922 (Πανελλήνιος Ποδoσφαιρικός και Αγωνιστικός Όμιλος)

Το σήμα του Πανελληνίου Ποδοσφαιρικού Αγωνιστικού Ομίλου

Το 1920 ο ΠΠΟ μετονομάζεται σε Πανελλήνιος Ποδοσφαιρικός και Αγωνιστικός Όμιλος (Π.Π.Α.Ο.). Η προσθήκη του επιθέτου αγωνιστικός, δηλώνει την πρόθεση να υπάρξει δραστηριοποίηση και σε άλλα αθλήματα πλην του ποδοσφαίρου.

Στους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1920 στην Αμβέρσα, ο Καλαφάτης ήταν ο εκλέκτορας, προπονητής και αρχηγός της εθνικής ομάδας ποδοσφαίρου η οποία συμπεριλάμβανε και τρεις ακόμα ποδοσφαιριστές του ΠΠΑΟ. Το 1921 και το 1922 ο ΠΠΑΟ κατακτά τα δύο πρώτα πρωταθλήματα που διοργάνωσε η ΕΠΣ Ελλάδος (ΕΠΣΕ). Στις 25 Φεβρουαρίου 1922 παραχωρείται στον ΠΠΑΟ ο αγρός Περιβόλα για την ανέγερση γηπέδου, μία υπόθεση που δεν ξεκαθάρισε παρά μόνο στις 7 Ιουλίου 1924 με το οριστικό παραχωρητήριο της έκτασης όπου σήμερα βρίσκεται το γήπεδο Απόστολος Νικολαΐδης.[18] Ο Παντελής Καρασεβδάς, ως βουλευτής των Φιλελευθέρων, ήταν αυτός που έδωσε μάχη στη Δ’ Εθνοσυνέλευση (1924-1925) για να εγκριθεί η παραχώρηση από το δήμο Αθηναίων στον Παναθηναϊκό. Η εγκριτική απόφαση δημοσιεύθηκε στο υπ’ αριθμόν 165/1924 φύλλο της Εφημερίδας της Κυβερνήσεως. Η γενική συνέλευση των μελών του Παναθηναϊκού σε ένδειξη ευγνωμοσύνης τον εξέλεξε πρόεδρο του συλλόγου.

1922: Παναθηναϊκός Αθλητικός Όμιλος

«Πώς ο Σύλλογος απέκτησε την σημερινή του ονομασία ως Παναθηναϊκός Α.Ο.»

Προηγουμένως ο Σύλλογος έφερε, ως γνωστόν, την επωνυμίαν «Πανελλήνιος». Με την ονομασία όμως αυτήν συνεχέετο με τον -υφιστάμενον και τότε- σημερινόν Πανελλήνιον Γ.Σ.

Χαρακτηριστικόν είναι ότι έγγραφα ανήκοντα εις τον ένα Σύλλογον έφθαναν εκ παραδρομής εις τον άλλον. Τούτο βέβαια δεν ήτο δυνατόν να γίνη ανεκτόν από τα μέλη του Συλλόγου τα οποία με τον διακρίνοντα αυτά ζήλον ήθελαν όχι μόνον την πρόοδόν του αλλά και την κατά πάντα... ανεξαρτησίαν του.

Ούτω απεφασίσθη η νέα αλλαγή του ονόματός του. Προς τούτο προεκηρύχθη... πρόχειρος διαγωνισμός μεταξύ των μελών ένα έκαστον των οποίων υπεχρεώθη να υποδείξει και μίαν νέαν επωνυμίαν. Μεταξύ των άλλων επροτάθη υπό του σημερινού Γεν. Γραμματέως του ΠΑΟ Μιχ. Παπάζογλου η ονομασία «Παναθηναϊκός Α.Ο.». Αύτη ενεκρίθη από όλα τα μέλη παμψηφεί και ούτω ο σύλλογος φέρει την επωνυμίαν αυτήν από του έτους 1923.[19]

Ο Μιχάλης Παπάζογλου (αργότερα διευθυντής του ταξιδιωτικού γραφείου Γενικόν Πρακτορείον Εισιτηρίων Αθηνών) διετέλεσε επί 45 σχεδόν χρόνια ποδοφαιριστής (1911 με περίπου 1918), αθλητής του στίβου και παράγοντας (γενικός αρχηγός, γενικός γραμματέας, ταμίας) του Παναθηναϊκού. Μία δε από τις υπάρχουσες τρεις εκδοχές, του αποδίδει και την πατρότητα της ιδέας για καθιέρωση του τριφυλλιού ως επίσημου εμβλήματος γύρω στα 1918. Αναφορικά πάντως με το 1923 ως έτος της οριστικής μετονομασίας, η πηγή του 1948 σαφώς και σφάλλει.

Η επιστολή της 21ης Ιουλίου του 1922 στην ΕΟΕ περί μετονομασίας σε Παναθηναϊκός ΑΟ.
Η βεβαίωση του Πρωτοδικείου Αθηνών περί καταχώρησης στις 16 Φεβρουαρίου 1924 του ΠΑΟ στο Βιβλίο Ανεγνωρισμένων Σωματείων.

Ήδη από το καλοκαίρι του 1922, το σωματείο έχει γνωστοποιήσει στην Ελληνική Ολυμπιακή Επιτροπή (ακόμη τότε ΕΟΑ) με το υπ' αριθμόν 52/31.07.1922 έγγραφο (πρωτοκολλήθηκε από εκείνη στις 17 Αυγούστου με α.α. 211) την απόφαση της Γενικής του Συνέλευσης περί αλλαγής της επωνυμίας σε Παναθηναϊκός Αθλητικός Όμιλος.[20] Προς το παρόν, δεν έχει εξακριβωθεί η ημερομηνία της συνέλευσης εκείνης ή έστω της καταχώρησης της συγκεκριμένης απόφασης στο βιβλίο πρακτικών του συλλόγου, δεδομένου ότι το μεγαλύτερο τμήμα του προπολεμικού αρχείου του έχει καταστραφεί ή χαθεί.

Για τη μετονομασία, όμως, ενός σωματείου απαιτείται να αποφασίσει με αυξημένη ή και απόλυτη πλειοψηφία (αναλόγως με τα ορισθέντα στο καταστατικό) η ετήσια τακτική Γενική Συνέλευση των μελών του. Είναι επίσης γνωστό από προηγούμενα και επόμενα χρόνια, πως στον Παναθηναϊκό αυτή λάμβανε χώρα κατά το μήνα Μάιο ή Ιούνιο, δηλαδή προς το τέλος της αγωνιστικής περιόδου. Τεκμαίρεται, συνεπώς, ότι η συνέλευση του 1922 πραγματοποιήθηκε έπειτα από τις 10 Απριλίου (23 με το ισχύον τώρα Γρηγοριανό ημερολόγιο) και τη λήξη του πρωτάθληματος 1921-22 της ΕΠΣΕ, τελευταίου ποδοσφαιρικού τίτλου ο οποίος κατακτήθηκε πριν την υιοθέτηση της νέας επωνυμίας.

Η πρωταθλήτρια ομάδα ποδοσφαίρου το 1921
Η ομάδα μπάσκετ εναντίον του Εθνικού Αθηνών το 1922

Χαρακτηριστικό του ερασιτεχνικού επιπέδου στον τότε ελληνικό αθλητισμό, αποτελεί το γεγονός πως ο σύλλογος δεν είναι υποχρεωμένος σε τροποποίηση του καταστατικού του ώστε να επισημοποιήσει το νέο όνομα. Παρότι έχει εγγραφεί με κάποιο από τα παλαιότερα στις υφιστάμενες αθλητικές ομοσπονδίες και ενώσεις, εκείνες εξακολουθούν να τον λογίζουν ως κανονικό μέλος τους (ΣΕΑΓΣ, ΕΠΣΕ) και ως πλήρως ενεργό σωματείο (ΕΟΑ). Αυτό, εξαιτίας οικονομικών ίσως λόγων, δεν θα προβεί σε αλλαγή του καταστατικού παρά μόνο μετά την παρέλευση 1,5 έτους και συγκεκριμένα στις αρχές του 1924, όπως πιστοποιεί η γραμματεία του Πρωτοδικείου Αθηνών το 1950 με τη βεβαίωσή της 194/01.08.1950.

Έχει διατυπωθεί η άποψη,[21] πως εν τέλει η τροποποίηση "το πιθανότερο είναι ότι έχει να κάνει με τις ενέργειες του Παναθηναϊκού να κατοχυρώσει νομικά" τη χρήση της δημοτικής αγροτικής έκτασης Περιβόλα επί της σημερινής Λεωφόρου Αλεξάνδρας, όπου κατασκευάζει το ομώνυμο γήπεδο με ίδιους πόρους (αυτό αιτιολογεί την οικονομική δυσπραγία) από το Μάιο του 1922.[22] Πράγματι, το προσωρινό (διετές) ενοικιαστήριο λήγει στις 13 Απριλίου 1924 σύμφωνα με την υπ' αριθμόν 3294/25.02.1922 απόφαση του δημοτικού συμβουλίου Αθηναίων,[19] οπότε κάθε πράξη ανανέωσής του οφείλει να λάβει χώρα υπό τη νέα επωνυμία (τελικά η Δ' Εθνική Συνέλευση θα ψηφίσει το καλοκαίρι του 1924 την επ' αόριστον παραχώρηση της χρήσης του αγρού).

Το ίδιο επιβάλλεται να συμβεί και στις διαδικασίες για την ίδρυση της Ένωσης Ποδοσφαιρικών Σωματείων Αθηνών (ΕΠΣΑ), της οποίας οι Παναθηναϊκός και Απόλλωνας Σμύρνης θα αποτελέσουν σύντομα τα ιδρυτικά της μέλη. Λαμβάνοντας υπόψη τη δεδομένη αιτία, πιθανολογείται ότι το τροποποιημένο καταστατικό κατατέθηκε στο Πρωτοδικείο προς αναγνώριση έπειτα από τις 13 Ιανουαρίου 1924. Δηλαδή τον τελευταίο αγώνα του συλλόγου στα πλαίσια του πρωταθλήματος 1923-24 της ΕΠΣΕ, πριν την αποχώρηση διαμαρτυρίας από εκείνη ώστε να δημιουργηθεί η ΕΠΣΑ και να διοργανωθεί άμεσα το πρώτο αθηναϊκό πρωτάθλημα με έναρξη στις 20 Απριλίου. Το καταστατικό πάντως είχε ήδη επικυρωθεί δικαστικά από το Φεβρουάριο του 1924,[23] συγκεκριμένα τις 16 του μηνός.

Εκ παραδρομής, ορισμένες πηγές τοποθετούν τη λήψη της απόφασης περί οριστικής μετονομασίας του Πανελλήνιου ΠΑΟ, στη Γενική Συνέλευση της 15ης Μαΐου 1924.[24] Ουσιαστικά, η συγκεκριμένη ημερομηνία έπεται κατά διετία της ορθής και μερικούς μήνες της τροποποίησης του καταστατικού, υποχρεωτικής για λόγους συναλλαγών με τις αρχές της ελληνικής πολιτείας και όχι αναγνώρισης από τους αθλητικούς φορείς.

1922-1924

Θανάσης Αραβοσιτάς, ιδρυτής του τμήματος σκοποβολής και Βαλκανιονίκης

Εκτός από τις αρχές του αθλητισμού στη χώρα, το σωματείο δημοσιοποιεί βέβαια την αλλαγή επωνυμίας του και στον Τύπο της εποχής. Στο εξής, θα πρόκειται για τον Παναθηναϊκό Αθλητικό Όμιλο σε αγώνες κάθε ομαδικού ή ατομικού αθλήματος, ο οποίος και καλλιεργεί, όπως ενδεικτικά αναφέρεται, τμήματα ποδοσφαίρου, καλαθόσφαιρας και στίβου:

"Σήμερον εν τω Ποδηλατοδρομίω του Ν. Φαλήρου πρώτη εμφάνισις των σμυρναϊκών ποδοσφαιρικών σωματείων εις επισήμους αγώνας. Ώρα 2 1/4 μ.μ. Πανιώνιος Γυμναστ. Σύλλογος εναντίον Παναθηναϊκού Αγωνιστικού και Ποδοσφαιρικού Ομίλου."[25]

  • 9 Απριλίου 1923, αθλητική εορτή στο Παναθηναϊκό Στάδιο με αγώνες στίβου, μπάσκετ και διελκυστίνδας και τη συμμετοχή των ομάδων Εθνικού Γ.Σ., Πανελληνίου Γ.Σ. και Παναθηναϊκού. Μετείχαν οι αθλητές του Παναθηναϊκού Φ. Ασπρογέρακας, Απόστολος Νικολαΐδης, Μαλακατές, Πανουργιάς, Καλογερόπουλος, Ανδρίτσος:

"Θριαμβευτική επιτυχία έστεψε την χθεσινήν πρωτότυπον αγωνιστικήν εορτήν, ην εξετέλεσαν τα τρία αθλητικά μας σωματεία ο Πανελλήνιος, ο Εθνικός και ο Παναθηναϊκός στο Στάδιον... Δρόμος με σάκκους: 1) Φ. Ασπρογέρακας Παναθηναϊκού... Άλμα επί κοντώ: 1) Α. Νικολαΐδης Παναθηναϊκού... Σκυταλοδρομία 1500μ: 3) Παναθηναϊκός (Μαλακατές, Ασπρογέρακας και Πανουργιάς)... Δρόμος ζευγών 1) Ζεύγος Καλογερόπουλος-Ανδρίτσος Παναθηναϊκού... Εγένετο προσέτι επίδειξις μπάσκετ μπωλ παρ' ομάδων των συλλόγων Παναθηναϊκού και Εθνικού και διελκυστίνδας παρ' ομάδος του Παναθηναϊκού καθ' ομάδος μικτής Πανελληνίου και Εθνικού".[26]

  • 6 Μαΐου 1923, συμμετοχή του Παναθηναϊκού στους αθλητικούς αγώνες "Δ΄ Παναθήναια":

"Εις τους αγώνας τούτους μετέχουν δια των αρίστων πρωταθλητών των πάντα τα γυμναστικά σωματεία Αθηνών και Πειραιώς ήτοι Πανελλήνιος, Εθνικός, Παναθηναϊκός, Πανιώνιος, Απόλλων Σμύρνης, Πειραϊκός Σύνδεσμος...".[27]

To 1924 ιδρύεται επίσης το τμήμα επιτραπέζιας αντισφαίρισης του συλλόγου με πρωτεργάτη το δάσκαλο πινγκ πονγκ Νίκο Μαντζάρογλου.

1925-1940

Xόκεϊ επί χόρτου στη Λεωφόρο το 1927
Η ομάδα ποδηλασίας το 1928
Η πρωταθλήτρια ομάδα ποδοσφαίρου το 1930

To 1926 ο Παναθηναϊκός ίδρυσε ακόμα τμήμα ορειβασίας. Στους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1928 στο Άμστερνταμ ο αθλητής στίβου του Παναθηναϊκού Αντώνης Καρυοφύλλης παρέλασε ως σημαιοφόρος. Ήταν η πρώτη διοργάνωση κατά την οποία η Ελλάδα άνοιξε την παρέλαση.[28]

Νέα τμήματα δημιουργούνται και καλλιεργούνται. Το 1928 ιδρύονται τμήμα ποδηλασίας, τμήμα σκοποβολής και τμήμα χόκεϊ επι χόρτου. Το 1929 ιδρύεται το τμήμα μπιλιάρδου.[29] Το 1930 ιδρύονται το τμήμα κολύμβησης, το τμήμα πόλο και το τμήμα χάντμπολ. Το 1930 σημειώνεται η πιο μεγάλη νίκη του ποδοσφαιρικού τμήματος απέναντι στον Ολυμπιακό με 8-2 παράλληλα με την κατάκτηση του πρώτου πρωταθλήματος Ελλάδας υπό τη διοργάνωση της ΕΠΟ για το σύλλογο. Όμως η ομάδα αυτή δε θα συνεχίσει να πρωταγωνιστεί καθώς το 1932 διαγράφεται ο Άγγελος Μεσσάρης, και αργότερα ο Καλαφάτης, ενώ η μισή ποδοσφαιρική ομάδα τιμωρείται με διετή αποκλεισμό μετά από διαφωνίες με τη διοίκηση Νικολάου Ξηρού και τον Απόστολο Νικολαΐδη.[30]

Το 1931 ο Νίκος Μαντζάρογλου κατακτά το χάλκινο μετάλλιο στο Παγκόσμιο πρωτάθλημα επιτραπέζιας αντισφαίρισης στη Βουδαπέστη.[31] Το 1935 ο Γιώργος Βήχος κατακτά το πρώτο του μετάλλιο στο Παγκόσμιο πρωτάθλημα σκοποβολής. Συνολικά κατέκτησε 5 παγκόσμια μετάλλια (2 ασημένια και 3 χάλκινα) έως το 1947.[32] Το 1937 ιδρύεται το γυναικείο τμήμα μπάσκετ. Το 1938 ο Θανάσης Αραβοσιτάς αναδεικνύεται βαλκανιονίκης στο τυφέκιο ακριβείας.[22]

1940-1945

Η ομάδα μπάσκετ του 1940

Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος αναστέλλει τις αθλητικές λειτουργίες και οι αθλητές του Παναθηναϊκού επιστρατεύονται. Στις 19 Νοεμβρίου 1940 ο Μίμης Πιερράκος σκοτώνεται στο ελληνοιταλικό μέτωπο.[33]

Την άνοιξη του 1942, επί Κατοχής, ο Παναθηναϊκός και η ΑΕΚ διοργάνωσαν φιλικό αγώνα για να ενισχύσουν με τα έσοδά του νοσηλευόμενους του νοσοκομείου Σωτηρία. Οι Γερμανοί επενέβησαν ορίζοντας διαιτητή έναν Αυστριακό αξιωματικό, ενώ απαίτησαν μέρος των εσόδων. Οι αρχηγοί των ομάδων Κρητικός και Μαρόπουλος αποφάσισαν να μη γίνει ο αγώνας και οι φίλαθλοι, αφού συμφώνησαν, προχώρησαν σε επεισόδια αγανάκτησης απέναντι στους κατακτητές[34]. Ακολούθησε μια από τις μεγαλύτερες αντιπολεμικές διαδηλώσεις, όταν το πλήθος των 15.000 φιλάθλων κατευθύνθηκε προς την Ομόνοια.[35] Ο αγώνας αυτός έμεινε στην ιστορία ως το αντιστασιακό ντέρμπι.

Ο Γενικός Γραμματέας του ΠΑΟ, Μιχάλης Παπάζογλου, μαζί με τον Δημήτρη Γιαννάτο (ιδρυτή του τμήματος μπάσκετ του Παναθηναϊκού) συμμετείχαν στην αντιστασιακή ομάδα του αθλητή του Ηρακλή Γιώργου Ιβάνοφ και συνελήφθησαν από τους Γερμανούς κατηγορούμενοι για σαμποτάζ και κατασκοπεία. Οι Γιαννάτος και Ιβάνοφ εκτελέστηκαν, ενώ ο Παπάζογλου κατάφερε να αποδράσει. Ο διευθυντής του γηπέδου της Λεωφόρου Αλεξάνδρας, Αντώνης Βρεττός, παρότι το γήπεδο είχε επιταχθεί από τους Ιταλούς,[36] μετέτρεψε τους απρόσιτους χώρους του γηπέδου σε χώρους αντίστασης εξοπλισμένους με ραδιόφωνα, ενώ 4 ημέρες πριν από την αποχώρηση των Γερμανών, ο ίδιος ύψωσε την ελληνική σημαία στο γήπεδο, την πρώτη στην ελεύθερη Αθήνα.[34]

1945-1960

Παίκτριες της γυναικείας ομάδας μπάσκετ (1950)

Το 1945 η ομάδα βόλεϊ και το 1946 η ομάδα μπάσκετ του Παναθηναϊκού κατακτούν τα πρώτα τους πρωταθλήματα. Το Φεβρουάριο του 1947 ιδρύεται το τμήμα πυγμαχίας του συλλόγου και το 1947 το τμήμα καταδύσεων.

Το 1947 ο Κώστας Μυλωνάς αγωνίζεται στο Παγκόσμιο πρωτάθλημα σκοποβολής στη Στοκχόλμη και κατακτά 3 ασημένια και 1 χάλκινο μετάλλιο.[32] Το 1950 ο Γιώργος Καλαφάτης επιστρέφει στον Παναθηναϊκό και επανεγγράφεται στα μητρώα του συλλόγου. Το 1951 στους πρώτους Μεσογειακούς Αγώνες, ο Στέφανος Πετράκης αναδεικνύεται πρώτος νικητής στα 100μ[22].

Το 1955 θα ξεκινήσει και η "Χρυσή Περίοδος" του συλλόγου στον στίβο. Θα κατακτήσει την ίδια χρονιά το πρωτάθλημα στους άνδρες και μέχρι το 1974 η ομάδα θα έχει ένα σερί 20 συνεχόμενων πρωταθλημάτων, επίδοση ρεκόρ για τον ελληνικό στίβο.

Το 1958 ο Γιώργος Οικονομίδης και ο Γιώργος Μουζάκης συνθέτουν τον ύμνο του Παναθηναϊκού, τον οποίο θα ερμηνεύσει αρχικά ο Λέανδρος Παπαθανασίου και το 1962 ο Γιάννης Βογιατζής[22]. Το 1959 κατασκευάστηκε στο Γήπεδο Απόστολος Νικολαΐδης το το πρώτο κλειστό γυμναστήριο στην Ελλάδα, γνωστό ως «Τάφος του Ινδού».

Το 1959 ο πυγμάχος Δημήτρης Μιχαήλ κατακτά το το χάλκινο μετάλλιο στα 63,5 κιλά στους Μεσογειακούς Αγώνες του Λιβάνου.[32] Νέα τμήματα ιδρύονται στον Παναθηναϊκό το 1959 τμήμα άρσης βαρών, τμήμα σκάκι, ενώ επανιδρύεται το τμήμα ξιφασκίας το 1960 από τον Ξενοφώντα Χατζησαράντο, ο οποίος το οδήγησε σε σημαντικές επιτυχίες.

Το ίδιο έτος η ΦΙΦΑ ανακοινώνει πως ο Παναθηναϊκός είναι επίσημα ο αρχαιότερος ελληνικός ποδοσφαιρικός σύλλογος.[22]

1961-1970

Το 1961 ο πυγμάχος του Παναθηναϊκού Δημήτρης Μιχαήλ αναδεικνύεται Βαλκανιονίκης στα 63 κιλά. Το 1962 ιδρύεται το τμήμα γυμναστικής και το 1963 τμήμα καταδύσεων. Το 1964 ο Παναθηναϊκός γίνεται η μοναδική ποδοσφαιρική ομάδα που κατακτά αήττητη το πρωτάθλημα Ελλάδος με το σύστημα της Α' Εθνικής, συμπληρώνοντας παράλληλα επτά κατακτήσεις πρωταθλημάτων ποδοσφαίρου.[37] Λίγο νωρίτερα το Φεβρουάριο της ίδιας χρονιάς έφυγε από τη ζωή ο ιδρυτής του ΠΑΟ Γιώργος Καλαφάτης και το πρωτάθλημα αφιερώθηκε στη μνήμη του.

Το 1966 ιδρύεται το τμήμα πάλης. Την ίδια χρονιά ιδρύεται η Θύρα 13 ενιαίος φορέας των οργανωμένων συνδέσμων του Παναθηναϊκού. Επίσης το 1966 Χρήστος Παπανικολάου κατακτά το ασημένιο μετάλλιο στο επί κοντώ στο Ευρωπαϊκό πρωτάθλημα στίβου της Βουδαπέστης.[38]

Το 1967 ο πυγμάχος Βαγγέλης Οικονομάκος κατακτά το χρυσό στα 71 κιλά στους Μεσογειακούς αγώνες της Τύνιδας.[32] Στην ίδια διοργάνωση ο αρσιβαρίστας Τσούκας κατέκτησε το χρυσό μετάλλιο, ο συναθλητής του Χρήστος Ιακώβου κατέκτησε το χάλκινο στα 75 κιλά σημειώνοντας παγκόσμιο ρεκόρ εφήβων και ο Χρήστος Παπανικολάου το χρυσό στο άλμα επί κοντώ.[39]

Με την εγκαθίδρυση της δικτατορίας καθαιρείται από Πρόεδρος του συλλόγου ο παλαίμαχος ποδοσφαιριστής της ομάδας Λουκάς Πανουργιάς, ενώ η ΓΓΑ δεν ανανεώνει το συμβόλαιο και την άδεια παραμονής του προπονητή Στέφαν Μπόμπεκ. Το 1968 ο Απόστολος Νικολαΐδης παραπέμπεται σε δίκη για να αποξενωθεί από τα αθλητικά και διοικητικά του πόστα.[40] Στο πλευρό του βρέθηκε ο ιδρυτής του Ολυμπιακού και επίσης προδικτατορικός ποδοσφαιρικός παράγοντας Γιώργος Ανδριανόπουλος.

Το 1969 η ομάδα μπάσκετ του Παναθηναϊκού συμμετέχει στα ημιτελικά του Κυπέλλου Κυπελλούχων Ευρώπης. Την ίδια χρονιά ιδρύεται το γυναικείο τμήμα βόλεϊ. Το 1970 ο Χρήστος Παπανικολάου σημειώνει παγκόσμιο ρεκόρ στο επί κοντώ στους Βαλκανικούς Αγώνες που διεξάγονταν στο στάδιο Καραϊσκάκη και γίνεται ο πρώτος Έλληνας πρωταθλητής που σημείωσε κορυφαία επίδοση στον κόσμο, ενθουσιάζοντας παράλληλα τους θεατές.[41]

1971-1980

Στον τελικό του Κυπέλλου Πρωταθλητριών το 1971 με αντίπαλο τον Άγιαξ του Γιόχαν Κρόιφ
Μίμης Δομάζος, ο Στρατηγός
Ο Φέρεντς Πούσκας, από τις μεγαλύτερες μορφές στην ποδοσφαιρική ιστορία, προπονητής την περίοδο 1970-1974

Το 1971 η ομάδα ποδοσφαίρου του Παναθηναϊκού πραγματοποίησε την μεγαλύτερη μέχρι σήμερα επιτυχία του ελληνικού ποδοσφαίρου σε επίπεδο συλλόγων. Έγινε η πρώτη και μοναδική μέχρι σήμερα ελληνική ομάδα που αγωνίστηκε στον τελικό του Κυπέλλου Πρωταθλητριών Ευρώπης απέναντι στον πανίσχυρο Άγιαξ της εποχής, με τον Αντώνη Αντωνιάδη μάλιστα πρώτο σκόρερ της διοργάνωσης. Η ομάδα του Φέρεντς Πούσκας αγωνίστηκε και στον τελικό του Διηπειρωτικού Κυπέλλου απέναντι στην πρωταθλήτρια Λατινικής Αμερικής Νασιονάλ Μοντεβιδέο, ύστερα από την άρνηση του Άγιαξ να συμμετάσχει.

Την ίδια χρονιά, ο Χρήστος Παπανικολάου κατακτά και πάλι το χρυσό στο άλμα επί κοντώ στους Μεσογειακούς Αγώνες της Σμύρνης.

Το 1972 ο Αντώνης Αντωνιάδης με 39 γκολ αναδεικνύεται ο δεύτερος σκόρερ στην Ευρώπη και κατακτά το ασημένιο παπούτσι. Την ίδια χρονιά η ομάδα μπάσκετ του Παναθηναϊκού αγωνίζεται στα ημιτελικά του Κυπέλλου Πρωταθλητριών. Επίσης το 1972 στο Ευρωπαϊκό πρωτάθλημα κλειστού στίβου στο Γκρενόμπλ, ο Σπήλιος Ζαχαρόπουλος κατακτά το ασημένιο μετάλλιο στα 1500 μέτρα.[41] Στους Βαλκανικούς Αγώνες του 1972 ο Ανδρέας Βγενόπουλος και ο Γιάννης Χατζησαράντος κατακτούν αργυρά μετάλλια στην ξιφασκία.[42] Στο Παγκόσμιο πρωτάθλημα άρσης βαρών του 1972 ο Χρήστος Ιακώβου κατακτά το ασημένιο μετάλλιο στο ντεβολπέ, ενώ αναδείχθηκε πέμπτος στους Ολυμπιακούς Αγώνες του Μονάχου.[39]

Στους Βαλκανικούς Αγώνες του 1973 ο Ανδρέας Βγενόπουλος και ο Γιάννης Χατζησαράντος κατακτούν και πάλι από ένα αργυρό μετάλλιο στην ξιφασκία.[42]

Το 1974 με την πτώση της δικτατορίας αποκαθίστανται τα παλαιά διοικητικά στελέχη όλων των ομάδων. Πρόεδρος του Παναθηναϊκού αναλαμβάνει ο Απόστολος Νικολαΐδης. Την ίδια χρονιά η ομάδα πινγκ πονγκ του Παναθηναϊκού αγωνίστηκε στα ημιτελικά του Κυπέλλου Κυπελλούχων χάνοντας από τη Χέρτα Βερολίνου με 5-3.[43] Το 1977 η ομάδα ποδοσφαίρου του Παναθηναϊκού κατακτά το Βαλκανικό Πρωτάθλημα και μαζί το ελληνικό νταμπλ.

Το 1978 ιδρύεται το τμήμα μοντέρνου πένταθλου και το 1980 το τμήμα τζούντο. Το 1979 η ομάδα ποδοσφαίρου του ΠΑΟ γίνεται επαγγελματική και αυτονομείται διοικητικά με πρώτο πρόεδρο το Γιώργο Βαρδινογιάννη[44] ο οποίος παρέλαβε την προεδρία από το Τζακ Νικολαΐδη. Το 1980 η ομάδα βόλεϊ του Παναθηναϊκού αγωνίζεται στον τελικό του Κυπέλλου Κυπελλούχων Ευρώπης. Το 1980 ιδρύεται το γυναικείο τμήμα ποδοσφαίρου από την ΠΑΕ, το οποίο λειτούργησε έως το 1982.[45]

1981-1990

Το 1981 η γυναικεία ομάδα βόλεϊ του Παναθηναϊκού αγωνίζεται στο φάιναλ φορ του Ευρωπαϊκού Κυπέλλου Συνομοσπονδιών. Την ίδια χρονιά ιδρύεται το τμήμα τοξοβολίας και εγκαινιάζεται το προπονητικό κέντρο της Παιανίας.

Το 1982 η ομάδα μπάσκετ του Παναθηναϊκού κατακτά την 5η θέση στο Κύπελλο Πρωταθλητριών Ευρώπης. Το 1982 ο αθλητής στίβου του ΠΑΟ Χρήστος Καραγιώργος καταρρίπτει το παγκόσμιο ρεκόρ στα 7 μίλια ανδρών. Το 1984 ο Ηλίας Κελεσίδης αναδεικνύεται βαλκανιονίκης στην ποδηλασία[22].

Το 1984 η ομάδα ποδοσφαίρου επιστρέφει μετά από 7 χρόνια στην κορυφή του πρωταθλήματος κατακτώντας πανηγυρικά το νταμπλ με προπονητή τον Γιάτσεκ Γκμοχ. Την επόμενη χρονιά αποκτάται από τον Παναθηναϊκό ο Δημήτρης Σαραβάκος που έγινε ένας από τους πιο αναγνωρίσιμους ποδοσφαιριστές στην ιστορία της ομάδας και επί των ημερών του ο ΠΑΟ σημείωσε σημαντικές επιτυχίες σε Ελλάδα και Ευρώπη. Το 1985 η ομάδα ποδοσφαίρου του Παναθηναϊκού αγωνίζεται στα ημιτελικά του Κυπέλλου Πρωταθλητριών Ευρώπης. Το 1988 η ομάδα ποδοσφαίρου αγωνιζόμενη στο Κύπελλο ΟΥΕΦΑ απέκλεισε μετά από εντυπωσιακές εμφανίσεις την Οσέρ, τη Γιουβέντους και τη Χόνβεντ φθάνοντας μέχρι την προημιτελική φάση.

Το 1989 η ομάδα βόλεϊ του Παναθηναϊκού αγωνίζεται στο φάιναλ φορ του Κυπέλλου Κυπελλούχων Ευρώπης και κατακτά την τρίτη θέση. Το ίδιο έτος ο Παύλος Γιαννακόπουλος αναλαμβάνει την προεδρία του τμήματος μπάσκετ. Το 1990 ιδρύεται το τμήμα ποδοαντισφαίρισης (football tennis).[29]

1991-2000

Το 1992 το τμήμα μπάσκετ γίνεται επαγγελματικό και αυτονομείται διοικητικά υπό την προεδρία του Παύλου Γιαννακόπουλου. Την ίδια χρονιά ο Παναθηναϊκός αποκτά το Νίκο Γκάλη, με την ένταξη του οποίου σηματοδοτείται η έξοδος της ομάδας μπάσκετ από την παρακμή και από την 8η θέση της προηγούμενης σεζόν ο ΠΑΟ διεκδικεί το πρωτάθλημα. Επίσης το 1992 ιδρύεται το τμήμα συγχρονισμένης κολύμβησης[29]. Το 1993 πυγμάχος του Παναθηναϊκού Πάρης Βασιλικός κατακτά το ασημένιο μετάλλιο στους Μεσογειακούς Αγώνες στο Ρουσιγιόν.

Το 1994 με το Νίκο Γκάλη στη σύνθεση του και το 1995 με τον Παναγιώτη Γιαννάκη η ομάδα μπάσκετ του Παναθηναϊκού κατακτά την τρίτη θέση στην Ευρώπη. Την επόμενη χρονιά, το 1996, στέφεται Πρωταθλητής Ευρώπης κατακτώντας το πρώτο ευρωπαϊκό πρωτάθλημα για ελληνικό συλλόγο, ενώ λίγους μήνες αργότερα κατέκτησε και το Διηπειρωτικό Κύπελλο.

Την ίδια χρονιά (1996), η ποδοσφαιρική ομάδα του Παναθηναϊκού φθάνει μέχρι τον ημιτελικό του Τσάμπιονς Λιγκ όπου αποκλείεται από τον Άγιαξ.

Λάβαρα του Παναθηναϊκού με τα ευρωπαϊκά πρωταθλήματα σε αγώνα μπάσκετ

Το 1996 ο αρσιβαρίστας Λεωνίδας Σαμπάνης γίνεται ο πρώτος αθλητής του Παναθηναϊκού που κατακτά ολυμπιακό μετάλλιο, όταν αναδείχθηκε δεύτερος στην κατηγορία των 58 κιλών στην Ολυμπιάδα της Ατλάντα. Από το 1995 έως το 2000 κατέκτησε επίσης τις θέσεις: α' στο Παγκόσμιο πρωτάθλημα 1995 (58,75), α' στο Ευρωπαϊκό πρωτάθλημα 1996 (59,00), β' στο Ευρωπαϊκό πρωτάθλημα 1997 (58,90), β' στο Ευρωπαϊκό πρωτάθλημα 1998 (61,40), α' στο Παγκόσμιο πρωτάθλημα 1998 (61,76), β' στο Ευρωπαϊκό πρωτάθλημα 1999 (61,66), β' στο Παγκόσμιο πρωτάθλημα 1999 (61,40). Στους Ολυμπιακούς αγώνες του 2000 στο Σίδνεϊ κατέκτησε το ασημένιο μετάλλιο στα 61,3 κιλά.

Εορτασμός των 100 ετών στο ΟΑΚΑ

Το 2000 η ομάδα μπάσκετ του Παναθηναϊκού κατακτά το Ευρωπαϊκό Πρωτάθλημα στο φάιναλ φορ της Θεσσαλονίκης. Το 2000 η γυναικεία ομάδα βόλεϊ του Παναθηναϊκού αγωνίζεται στον τελικό του Ευρωπαϊκού Κυπέλλου Συνομοσπονδίας.

2001-2010

Το 2001 το ποδοσφαιρικό τμήμα του Παναθηναϊκού αναδείχθηκε ως η καλύτερη ομάδα στον κόσμο για το μήνα Σεπτέμβριο από την IFFHS (International Federation of Football History & Statistics) και υπήρξε μοναδικό επίτευγμα για ελληνικό σύλλογο. Την ίδια χρονιά η κολυμβήτρια του συλλόγου Νέρι Νιανγκουάρα κατέκτησε 2 αργυρά μετάλλια στους Μεσογειακούς Αγώνες, στη σκυταλοδρομία και στα 100μ. ελεύθερο.

Η ομάδα καλαθοσφαίρισης αγωνίζεται στον τελικό του Ευρωπαϊκού Πρωταθλήματος μπάσκετ, ενώ το 2002 κατακτά το τρίτο ευρωπαϊκό Πρωτάθλημα μπάσκετ στην Μπολόνια, αγωνιζόμενος ενάντια στα προγνωστικά. Παράλληλα, η ποδοσφαιρική ομάδα φθάνει μέχρι τους οκτώ του Τσάμπιονς Λιγκ όπου αποκλείεται από την Μπαρτσελόνα. Επίσης, το 2002 ο αρσιβαρίστας Λεωνίδας Σαμπάνης κατακτά την πρώτη θέση στο Ευρωπαϊκό Πρωτάθλημα στα 61,65 κιλά.

Το 2003 η ποδοσφαιρική ομάδα φθάνει μέχρι τους οκτώ του Κυπέλλου ΟΥΕΦΑ. Το 2004 η αθλήτρια στίβου Χρυσοπηγή Δεβετζή κατακτά το ασημένιο μετάλλιο στο τριπλούν στους Ολυμπιακούς Αγώνες της Αθήνας και το χάλκινο στο Παγκόσμιο Πρωτάθλημα κλειστού στίβου. Το 2004 η ομάδα βόλεϊ των ανδρών αγωνίζεται στο φάιναλ φορ του Κυπέλλου Συνομοσπονδιών Ευρώπης. Την ίδια χρονιά, η Εθνική Ελλάδος στο ποδόσφαιρο κατακτά το Ευρωπαϊκό Πρωτάθλημα με αρκετούς παίκτες του Παναθηναϊκού να ξεχωρίζουν (Σεϊταρίδης, Καραγκούνης, Μπασινάς, Νικοπολίδης, Παπαδόπουλος, Γκούμας, Φύσσας). Η Νέρι Νιανγκουάρα κερδίζει το χάλκινο μετάλλιο στο Ευρωπαϊκό Πρωτάθλημα Κολύμβησης, στη Μαδρίτη, με χρόνο 55.05 στα 100μ. ελεύθερο.

Το 2005 η ομάδα καλαθοσφαίρισης του ΠΑΟ συμμετέχει στο φάιναλ φορ της Ευρωλίγκα και αναδεικνύεται τρίτη. Το 2006 η ανδρική ομάδα βόλεϊ αναδεικνύεται τρίτη στο φάιναλ φορ του Ευρωπαϊκού Κύπελλου κορυφαίων ομάδων πετοσφαίρισης. Η Νέρι Νιανγκουάρα κερδίζει και πάλι χάλκινο μετάλλιο στο Ευρωπαϊκό Πρωτάθλημα Κολύμβησης, στη Βουδαπέστη, στα 100μ. ελεύθερο, με πανελλήνιο ρεκόρ (54.48).

Το 2007 η γυναικεία ομάδα βόλεϊ του Παναθηναϊκού κατακτά το ευρωπαϊκό τουρνουά της Σόφιας. Το 2007 η ομάδα μπάσκετ του Παναθηναϊκού κατακτά στην Αθήνα την Ευρωλίγκα για τέταρτη φορά, ενώ συνοδεύει το τρόπαιο με την κατάκτηση του ελληνικού πρωταθλήματος και του κυπέλλου συμπληρώνοντας το τριπλ κράουν.

Το 2008 ο Παναθηναϊκός συμπληρώνει και γιορτάζει τα 100 χρόνια ιστορίας του συλλόγου. Κάνει το νταμπλ στο μπάσκετ και στο βόλεϊ γυναικών και η ανδρική ομάδα βόλεϊ κατακτά το κύπελλο.

Το 2009 η γυναικεία ομάδα βόλεϊ αγωνίζεται στον τελικό του Ευρωπαϊκού Challenge Cup και η ανδρική ομάδα βόλεϊ στον τελικό του Ευρωπαϊκού Κυπέλλου Συνομοσπονδιών. Το 2009 η ομάδα μπάσκετ κατακτά το πέμπτο ευρωπαϊκό πρωτάθλημα και για δεύτερη φορά το τριπλ κράουν αφού και στην Ελλάδα κατέκτησε το πρωτάθλημα και το κύπελλο.

Το 2010 η ποδοσφαιρική ομάδα του Παναθηναϊκού κατέκτησε το πρωτάθλημα ενώ παράλληλα αναδείχθηκε και κυπελλούχος. Η γυναικεία ομάδα βόλεϊ κάνει, για ακόμη μία φορά, το νταμπλ, ενώ η ανδρική ομάδα βόλεϊ κατακτά το κύπελλο. Η ομάδα μπάσκετ κατακτά το πρωτάθλημα Ελλάδας.

2011 έως σήμερα

Το 2011 η ομάδα μπάσκετ κατακτά στη Βαρκελώνη το έκτο ευρωπαϊκό πρωτάθλημά της και παράλληλα γίνεται η δεύτερη ομάδα σε κατακτήσεις ευρωπαϊκών πρωταθλημάτων στην ιστορία του αθλήματος. Το 2012 η ομάδα κατακτά το κύπελλο Ελλάδας και την τέταρτη θέση στην Ευρωλίγκα. Το 2012 δημιούργηθηκε από οπαδούς του Παναθηναϊκού το πολιτικό κόμμα Παναθηναϊκό Κίνημα (ΠΑΝ.ΚΙ) με σκοπό να λυθεί το πρόβλημα με το ποδοσφαιρικό γήπεδο και τις αθλητικές εγκαταστάσεις του Παναθηναϊκού. Στις Ελληνικές βουλευτικές εκλογές Ιουνίου 2012 συγκέντρωσε συνολικά 12.439 ψήφους (0,20 %). Η ίδρυση ενός νέου τμήματος του Παναθηναϊκού ανακοινώθηκε το 2013 για πρώτη φορά μετά από πολλά χρόνια. Είναι η ομάδα ράγκμπι, η δημιουργία της οποίας ανακοινώθηκε την 7η Νοεμβρίου 2013. Το 2014 επανιδρύθηκε το τμήμα χόκεϊ επί χόρτου, ενώ δημιουργήθηκε και ομάδα μπέιζμπολ.

Έμβλημα

Έμβλημα του συλλόγου αποτελεί το τριφύλλι που φέρει συμβολισμούς από την αρχαιότητα και είναι διαδεδομένο σε πολλούς λαούς ανά τον κόσμο. Συμβολίζει την ισορροπία ανάμεσα σε πνεύμα, νου και σώμα,[46] καθώς και την καλοτυχία, ισορροπία, γονιμότητα, αναγέννηση και αιώνια ζωή. Ο Άγιος Πατρίκιος δίδασκε το δόγμα της Αγίας Τριάδας χρησιμοποιώντας το για να απεικονίσει την τρισυπόστατη μορφή του Θεού.[47]

Το τριφύλλι γίνεται σήμα του Συλλόγου

Το έτος 1919 ήταν και αυτό μάλλον αναξιόλογο από απόψεως αγωνιστικής κινήσεως. Ελάχιστα ματς έγιναν τότε χωρίς μεγάλη μάλιστα σημασία. Κάτι προσπάθειες για πρωτάθλημα με πρωτοβουλία της ΧΑΝ αυτήν την φορά δεν είχαν καλή τύχη. Ο πόλεμος στην Μ. Ασία συνεχίζετο και ο κόσμος δεν έδειχνε ενδιαφέρον για την μπάλλα. Έτσι η προσοχή του Συλλόγου εστράφη –μετά ιδίως την επιστροφή του Αποστ. Νικολαΐδη από την Πόλι και του Γ. Καλαφάτη από το μέτωπο– κυρίως στο διοργανωτικό μέρος όπου σημειώθηκε ένα αξιοσημείωτο γεγονός. Ένας σταθμός στην ιστορία του σωματείου. Και ήταν αυτό η καθιέρωσις ως νέου σήματος του συλλόγου του «Τριφυλλιού». Για αυτήν υπάρχουν τρεις εκδοχαί.
000Η μία ότι «νουνός» του υπήρξε ο νυν Γεν. Γραμματεύς του κ. Μ. Παπάζογλου ο οποίος αγωνίζομενος προηγουμένως εις Κων)πολιν είχε ως σήμα του εκεί συλλόγου το «τριφύλλι». Από εκεί λοιπόν το μετέφερε αργότερα στον «Πανελλήνιο Π. Ο.».
000Η δευτέρα φέρει ως «νουνόν» του τον κ. Απ. Νικολαΐδην όστις εγνώρισε πρώτος το τριφύλλι ως σήμα σε μία Γερμανική ομάδα όταν ευρίσκετο εκεί ως φοιτητής.
000Και η τρίτη αναγνωρίζει τον διευθυντήν της Εθν. Πινακοθήκης αείμνηστον Χατζόπουλον όστις υιοθέτησε και εφιλοτέχνησε το «τριφύλλι» δια τον σύλλογον.
000Γεγονός πάντως είναι ότι όλα τα τότε μέλη του «Πανελληνίου» εδέχθησαν ως σήμα το τριφύλλι. Αλλά επικρατεστέρα άποψις φέρεται η πρώτη δηλ. η του κ. Παπάζογλου, ο οποίος... παρέχει και τα επισημότερα ντοκουμέντα ως φαίνεται στην φωτογραφία της σελίδος 17.[σημ. 3]

Πάνος Μακρίδης-Σπύρος Καραθανάσης, Η ιστορία του Παναθηναϊκού (1908-1948), έκδοση Αθλητικής Βιβλιοθήκης (εφ. ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΗΧΩ), Αθήνα 1948, σ. 27-28
Ο Μιχάλης Παπάζογλου, ακοντιστής πριν επαναπατριστεί

Πηγή που επίσης πραγματεύεται την πορεία του σωματείου, συμφωνεί στη χρονιά αποδίδοντας την επιλογή από κοινού σε Παπάζογλου και Νικολαΐδη.[49] Άλλη μεταγενέστερη δεν καταγράφει ονόματα, παρά μόνο ότι η απόφαση λήφθηκε το ίδιο έτος "σε μία συνέλευση που πέρασε στην ιστορία".[50] Ένα τέταρτο βιβλίο προσθέτει πως η έλλειψη εμβλήματος για τη φανέλα της ομάδας απασχολούσε καιρό τον Γ. Καλαφάτη, ο οποίος όρισε την επιτροπή Νικολαΐδη-Πανουργιά-Παπάζογλου-Χατζόπουλου ώστε να εκπονήσουν και υποβάλουν σχετική εισήγηση στη γενική συνέλευση των μελών.[51] Εκείνη έλαβε χώρα το 1919 και ομόφωνα ενέκρινε την πρόταση, οπότε

Μέσα σε πολύ λίγο διάστημα πολλοί [...] άρχισαν να κυκλοφορούν με χρυσά τριφύλλια στις μπουτονιέρες τους και με πράσινα μαντίλια στις τσέπες τους. Στην Αθήνα του Μεσοπολέμου ο μετέπειτα Παναθηναϊκός Α.Ο. άρχισε να επιβάλλεται και να επιβάλλει μόδα...

Ο Γεώργιος Χατζόπουλος σχεδίασε το τριφύλλι

Ο αθλητικός ερευνητής και δημοσιογράφος Βαγγέλης Μελέκογλου, τοποθετεί το γεγονός ένα περίπου χρόνο πριν τη μετονομασία σε ΠΠΑΟ των αρχών του 1920 (Φεβρουάριος,[52] όχι νωρίτερα όπως εσφαλμένα αναπαράγουν κάποιες σύγχρονες πηγές), σημειώνει ότι

Σύμφωνα με τον Νίκο Γκούμα –ο οποίος έζησε εκ του σύνεγγυς όλους τους μεγάλους του Συλλόγου– και όσα κατέγραψε στην ιστορία του, το 1969,[σημ. 4] η ιδέα ανήκε κυρίως στον Μιχάλη Παπάζογλου, του οποίου η ομάδα, στο Κιατικιόι της Κωνσταντινούπολης, όταν μετείχε σ' αυτήν, είχε το τριφύλλι ως έμβλημα.[53]

ενώ παραθέτει την υιοθέτησή του πρώτα στην εμφάνιση των παικτών και κατόπιν ως επίσημο σύμβολο. Η συγκεκριμένη αλληλουχία, ίσως δικαιολογεί το έτος καθιέρωσης 1918 που αναφέρει η ΠΑΕ Παναθηναϊκός, η οποία θεωρεί τον Παπάζογλου αποκλειστικό εμπνευστή του τριφυλλιού.[46] Ο ίδιος φέρεται να μην το εισηγήθηκε πρώτη φορά τότε και όντας νέο διοικητικό στέλεχος, αλλά κατά την ποδοσφαιρική του ακόμη θητεία στην ομάδα, το αργότερο δε το 1914[50] (για να ακολουθήσει η σχεδόν πλήρης αδρανοποίησή της εξαιτίας Εθνικού διχασμού και Α΄ Παγκοσμίου πολέμου). Επί 4½ δεκαετίες σε διάφορες θέσεις του Παναθηναϊκού, ο ομογενής από τη Χαλκηδόνα υπήρξε το 1922 και ο συντελεστής της τελικής του ονοματοδοσίας.

Επετειακό έμβλημα της 100ετίας (2008)

Το στοιχείο όπου όλες οι εκδοχές συγκλίνουν, πρόκειται για την υλοποίηση του σήματος από το ζωγράφο Γεώργιο Χατζόπουλο, διευθυντή συντήρησης και αποκατάστασης (επιμελητών έργων) στην Εθνική Πινακοθήκη, μέλος του συλλόγου εκείνη την περίοδο, πρόεδρο το 1921 και με καθοριστική συμβολή στην ενοικίαση από το δήμο Αθηναίων της αγροτικής έκτασης Περιβόλα (προς κατασκευή γηπέδου). Η ομάδα που ο Νικολαΐδης είχε ενδεχομένως παρακολουθήσει να φέρει έμβλημα το τριφύλλι, ταυτοποιείται από μεταγενέστερη πηγή με τη Φιρτ,[54] πρωταθλήτρια Γερμανίας το 1914 και τελευταία προ της κήρυξης του πολέμου.[σημ. 5]

Η πλέον πρόσφατη άποψη, θεωρεί ότι πηγή έμπνευσης αποτέλεσε ο νικητής μαραθωνίου των Μεσοολυμπιακών της Αθήνας το 1906 –δύο χρόνια πριν την ίδρυση του ΠΟΑ–, Καναδός Γουίλιαμ Σέρινγκ φορώντας στο στήθος ένα μεγάλο πράσινο τριφύλλι (σύμβολο της Ιρλανδίας, χώρας οικογενειακής του καταγωγής). Η παρουσίαση της εκδοχής ποικίλει από πιθανότερη,[55] πιθανή,[56] ως και απλή ιστορική σύμπτωση (με ερωτηματικό όμως).[57] Από τα πέντε προαναφερόμενα στελέχη, μόνον οι Καλαφάτης και Χατζόπουλος βρίσκονταν στην πρωτεύουσα το 1906, ενώ τα ενδιάμεσα 12-13 έτη υπήρξαν τουλάχιστον δύο σφραγίδες-σήματα των ΠΟΑ και ΠΠΟ χωρίς το τριφύλλι ως θέμα τους.

Εξέλιξη του εμβλήματος

Ύμνος

Ο πρώτος ύμνος του Παναθηναϊκού συνετέθη την περίοδο 1947-48 από τους Κώστα Κοφινιώτη και Γιάννη Βέλλα και με ερμηνευτή τον Πάνο Κόκκινο, με τίτλο Προχωρείτε προς τη Νίκη.[59] [60] [61] Ο Ύμνος του Παναθηναϊκού που καθιερώθηκε έως σήμερα δημιουργήθηκε το 1958. Γράφτηκε από το Γιώργο Οικονομίδη και μελοποιήθηκε από το Γιώργο Μουζάκη, μετά από ένα νικηφόρο αγώνα επί του Απόλλωνα. Μόλις βγήκαν από το γήπεδο της Λεωφόρου Αλεξάνδρας, ο Γιώργος Οικονομίδης αυτοσχεδίασε την αρχή του ύμνου: «Σύλλογος μεγάλος...». Σ' ένα πακέτο τσιγάρα Κεράνης, αστραπιαίως, ο Μουζάκης σχεδίασε ένα πρόχειρο πεντάγραμμο, όπου δεν άργησε να αποτυπώσει την παναθηναϊκή μουσική. Ο πρώτος ερμηνευτής του ύμνου ήταν ο Λέανδρος Παπαθανασίου. Αργότερα, το 1962, ο Γιάννης Βογιατζής έβαλε τη φωνή του.[22] Το σφύριγμα που ακούγεται στην αρχή και στο τέλος, ο Μουζάκης το εμπνεύστηκε από το σφύριγμα της ταινίας Η Γέφυρα του Ποταμού Κβάι, ταινία που εξαίρει το ομαδικό πνεύμα των Βρετανών στρατιωτών κατά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο.

Ανάμεσα στα λοιπά γνωστά τραγούδια που έχουν γραφτεί για τον Παναθηναϊκό ξεχωρίζουν το Παναθηναϊκέ μεγάλε και τρανέ για το πρωτάθλημα του 1930, το Εμπρός Παναθηναϊκέ του Βασίλη Τσιτσάνη (1963), το Στη Λεωφόρο Αλεξάνδρας κάποιο βράδυ του Λεονάρδου Μπουρνέλη, αλλά και τα Έχω στο Λονδίνο μια δουλειά και Σαν αστραπή μες στο σκοτάδι (από το Λίβερπουλ στο Βελιγράδι), τραγούδια για τον τελικό του Ευρωπαϊκού Κυπέλλου Πρωταθλητριών το 1971.

Φίλαθλοι

Ο κεντρικός σύνδεσμος της Θύρας13
Φίλοι του ΠΑΟ στο Ολυμπιακό Στάδιο Αθηνών

Ο πρώτος σύλλογος φιλάθλων του Παναθηναϊκού ιδρύθηκε τον Οκτώβριο του 1952 από το Χρήστο Μωυσίδη που υπήρξε και ο πρώτος προεδρός του. Σκοπός υπήρξε η δημιουργία μιας φιλαθλητικής οικογένειας και η ενίσχυση του Παναθηναϊκού. Στη λέσχη του συλλόγου οι φίλαθλοι ασχολούνταν με τεχνικά παιχνίδια, διαλέξεις και προβολές αθλητικού περιεχομένου. Μέλη όπως δικηγόροι, μηχανικοί και γιατροί παρείχαν βοήθεια και ηθική συμπαράσταση στους αθλητές του Παναθηναϊκού.[62] Η Θύρα 13 πρωτολειτούργησε επίσημα με καταστατικό το έτος 1966 όντας ο πρώτος αναγνωρισμένος σύνδεσμος οργανωμένων φιλάθλων στην Ελλάδα. Πήρε το όνομα αυτό από την ομώνυμη θύρα του γηπέδου της Λεωφόρου Αλεξάνδρας (σήμερα Γήπεδο Απόστολος Νικολαΐδης), καθώς εκεί συγκεντρώνονταν οι οργανωμένοι φίλαθλοι του ΠΑΟ. Εκτός από τον σύνδεσμο της Θύρας 13 λειτουργούσαν και άλλοι σύνδεσμοι με την ονομασία της περιοχής τους. Θύρα 13 ονομάζεται σήμερα ο ενιαίος φορέας των οργανωμένων συνδέσμων του Παναθηναϊκού.

Το 1981 ο Γιώργος Βαρδινογιάννης για να αποτρέψει τα επεισόδια στους αγωνιστικούς χώρους δημιούργησε την ΠΑ.ΛΕ.ΦΙ.Π. και την αναγνώρισε ως το μοναδικό επίσημο σύνδεσμο του Παναθηναϊκού. Το 1986 μέλη της ΠΑ.ΛΕ.ΦΙ.Π. ιδρύουν το Green Club που μετέπειτα ονομάστηκε Green Cockneys Club. Το 1988 ιδρύθηκε ο σύνδεσμος των Mad Boys και το 1994 οι Athens Fans. Το 1998 ο Γιώργος Βαρδινογιάννης επέστρεψε στην παλαιότερη απόφασή του και έδωσε και πάλι στην ΠΑ.ΛΕ.ΦΙ.Π. το προνόμιο του μοναδικού συνδέσμου του Παναθηναϊκού. Το 2006 μετά από συνεργασία του συνδέσμου Athens Fans και ανεξαρτήτων συνδέσμων δημιουργήθηκε ο Ενιαίος Φορέας Συνδέσμων Θύρας 13. Η έδρα του Ενιαίου Φορέα βρίσκεται στη Λεωφόρο Αλεξάνδρας, 300 μέτρα από το γήπεδο Απόστολος Νικολαΐδης.

Εγκαταστάσεις

Το Κλειστό Γήπεδο ΟΑΚΑ σε αγώνα μπάσκετ του ΠΑΟ

Το πρώτο γήπεδο της ποδοσφαιρικής ομάδας του 1908 ήταν το οικόπεδο στο Λούνα Παρκ της οδού Πατησίων, ιδιοκτησίας Καραπάνου, και είναι ο χώρος που στεγάζεται σήμερα η Ανωτάτη Εμπορική Σχολή. Το 1922 ο δήμος Αθηναίων παραχώρησε το χώρο που βρίσκεται σήμερα το Γήπεδο Απόστολος Νικολαΐδης στον Παναθηναϊκό «διά την ανέγερσιν χώρου αθλοπαιδιών». Τις επόμενες δεκαετίες θα αποτελέσει την έδρα της ποδοσφαιρικής ομάδας, της ομάδας μπάσκετ (μετά την κατασκευή του πρώτου κλειστού γυμναστηρίου στην Ελλάδα) και όλων των λοιπών αθλητικών τμημάτων του συλλόγου.

Το 1992 η ομάδα μπάσκετ αναζήτησε μεγαλύτερη στέγη και μετά από ένα σύντομο πέρασμα από το Κλειστό Γυμναστήριο Γλυφάδας, εγκαταστάθηκε στο ΟΑΚΑ, το οποίο αποτελεί μέχρι σήμερα έδρα της ομάδας.

Η ποδοσφαιρική ομάδα χρησιμοποίησε περιστασιακά, ή και παράλληλα, το Ολυμπιακό Στάδιο σε αναζήτηση μεγαλύτερου χώρου. Πολλές προτάσεις εμφανίστηκαν επίσης κατά καιρούς για την κατασκευή ενός νέου γηπέδου ποδοσφαίρου, με τελευταία αυτή του Βοτανικού.

Φανέλες του Παναθηναϊκού
στο ποδόσφαιρο
στο μπάσκετ

Οι ομάδες βόλεϊ χρησιμοποίσαν στο παρελθόν το Κλειστό Γυμναστήριο Λεωφόρου Αλεξάνδρας, ενώ τα τελευταία χρόνια φιλοξενούνται στο Κλειστό γυμναστήριο Πανελληνίου.

Τα πρώτα χρόνια του συλλόγου, η έλλειψη κολυμβητηρίου αποτελούσε πρόβλημα για την ομάδα υδατοσφαίρισης, η οποία αργότερα χρησιμοποίησε το κολυμβητήριο στη Λεωφόρο Αλεξάνδρας. Ο ομάδα πόλο έχει χρησιμοποιήσει και το ΟΑΚΑ στο παρελθόν, ενώ απο το 2014 φιλοξενείται στο Ιλίσιο Κολυμβητήριο. Τα υπόλοιπα τμήματα υγρού στίβου του συλλόγου έχουν έδρα το Ολυμπιακό Κέντρο Υγρού Στίβου Αθηνών.

Χρώματα και εμφανίσεις

Τα πρώτα χρώματα που χρησιμοποίησε η ποδοσφαιρική ομάδα το 1908 ήταν τα κόκκινο-λευκό. Το 1911, το πράσινο (της φύσης και της υγείας) και το λευκό (της ηθικής) καθιερώθηκαν ως χρώματα του συλλόγου, τα οποία και ακολουθούν όλα τα αθλητικά τμήματα έκτοτε.

Τη δεκαετία του 1930, ο ποδοσφαιρικός Παναθηναϊκός ξεκίνησε να αγωνίζεται με τις χαρακτηριστικές (οριζόντιες αρχικά, κάθετες αργότερα) ρίγες, ένα μοτίβο που χρησιμοποιήθηκε και τις επόμενες δεκαετίες, είτε ως πρώτη ή ως δεύτερη επιλογή.

Τμήματα

Ο Παναθηναϊκός εντάσσεται στα μεγαλύτερα αθλητικά σωματεία παγκοσμίως, με βάση τον αριθμό των διαφορετικών αθλητικών τμημάτων που διατηρεί. Κατά τη διάρκεια της ιστορίας του έχει καλλιεργήσει τα εξής 29 αθλήματα (σε παρένθεση τα έτη ίδρυσης, τυχόν επανασύστασης ή παύσης λειτουργίας):[6] [29]

  • ποδόσφαιρο (1908)
  • πυγμαχία (1912, επανασύσταση 1947[63] ή 1948[64])
  • ξιφασκία (1912 ως οπλομαχία, επαν. 1960)
  • στίβο (1919)
  • βόλεϊ (1919, ίσως επαν. 1938[65])
  • μπάσκετ (1919, επαν. 1938[65] ή 1937[66])
  • πινγκ πονγκ (1924)
  • χόκεϊ επί χόρτου (1927 ή 1928, παύση μετά το 1948,[67] επαν. 2014)
  • ποδηλασία (1928)
  • σκοποβολή (1928 ή 1929[68])
  • μπιλιάρδο (1929, δεν υφίσταται πλέον)
  • χάντμπολ (1930, παύση μετά το 1935,[69] επαν. 1980, παύση μετά το 1990)
  • κολύμβηση (1932, επαν. 1940[70])
  • πόλο (1933 ή 1932, επαν. 1947[71] και 1958[72])
  • καταδύσεις (1947)
  • άρση βαρών (1959)
  • σκάκι (1960)
  • γυμναστική (1961)
  • θαλάσσιο σκι (1963)
  • πάλη (1965)
  • μοντέρνο πένταθλο (1977)
  • τζούντο (1978)
  • τοξοβολία (1981)
  • ποδοαντισφαίριση (1990)
  • συγχρονισμένη κολύμβηση (1992)
  • ράγκμπι (2013)
  • μπέιζμπολ (2014)
  • καράτε (2014)
  • κικ μπόξινγκ (2015)

Σε επίπεδο γυναικών και ομαδικών αθλημάτων, δημιουργήθηκαν τμήματα στα:

  • μπάσκετ (1937 ή 1938[73])
  • βόλεϊ (1946, επανασύσταση 1969)
  • ποδόσφαιρο (1980, παύση 1982)[74]
  • χάντμπολ (1982, παύση 1985)[69]
  • πόλο (1988, παύση τέλη δεκαετίας '90[75])

Η αντίστοιχη ομάδα μπάσκετ αποτέλεσε την πρωτοπόρο στη χώρα, εξαιτίας δε έλλειψης άλλων υποχρεωνόταν αρχικά να αντιμετωπίζει την ανδρική.[73] Επίσης, ο σύλλογος υπήρξε μεταξύ των πρώτων ελληνικών που ίδρυσαν τμήματα ατομικού γυναικείου αθλητισμού σε στίβο (1938 το αργότερο)[76] και πινγκ πονγκ.[77]

Κατηγορία Τμήματα
Επαγγελματικά Ποδόσφαιρο ανδρών  • Μπάσκετ ανδρών  • Βόλεϊ ανδρών
Ομαδικά Μπάσκετ γυναικών  • Βόλεϊ γυναικών  • Πόλο ανδρών  • Ράγκμπι  • Χόκεϊ επί χόρτου  • Μπέιζμπολ
Ατομικά Στίβος  • Ποδηλασία  • Κολύμβηση  • Καταδύσεις  • Πινγκ Πονγκ  • Μοντέρνο πένταθλο  • Άρση Βαρών
Ένοπλα Σκοποβολή  • Τοξοβολία  • Ξιφασκία
Μαχητικά Πυγμαχία  • Πάλη  • Καράτε  • Κικ μπόξινγκ
Μικρών ηλικιών Ακαδημίες ποδοσφαίρου και άλλα τμήματα υποδομών σε διάφορα από τα παραπάνω
Ανενεργά Ποδόσφαιρο γυναικών • Χάντμπολ ανδρών  • Χάντμπολ γυναικών  • Πόλο γυναικών • Θαλάσσιο Σκι • Συγχρονισμένη κολύμβηση  • Γυμναστική  • Ορειβασία  • Τζούντο  • Ποδοαντισφαίριση  • Μπιλιάρδο  • Σκάκι

Έως πιθανότατα το Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο, λειτουργούσαν τέλος τα τμήματα φυσιολατρικό-ορειβατικό (από 1923 το αργότερο)[49] και χορωδίας.[78]

Τίτλοι

Επαγγελματικά τμήματα

Ποδοσφαίρου ανδρών

Καλαθοσφαίρισης ανδρών

Πετοσφαίρισης ανδρών

Ερασιτεχνικά τμήματα

Πετοσφαίρισης γυναικών

Καλαθοσφαίρισης γυναικών

Μπέιζμπολ

Στίβου

Ποδηλασίας

Ξιφασκίας

  • 11 Πανελλήνια πρωταθλήματα ξίφους ασκήσεως ανδρών: 1965, 1966, 1967, 1968,[83] 1969,[84] 1970, 1971, 1973, 1975, 1977, 1978
  • 12 Πανελλήνια πρωταθλήματα ξίφους μονομαχίας ανδρών: 1964, 1965, 1966, 1967, 1969,[85] 1970, 1973, 1974, 1975, 1976, 1977, 1980
  • 05 Πανελλήνια πρωταθλήματα σπάθης ανδρών: 1964, 1970, 1971, 1973, 1974.

Πυγμαχίας

  • 02 Κύπελλα Ελλάδας ανδρών: 1988, 1999.

Επιτραπέζιας αντισφαίρισης

Τοξοβολίας

  • 4 Πανελλήνια πρωταθλήματα ανδρών: 1983, 1984, 1985, 1986
  • 3 Πανελλήνια πρωταθλήματα γυναικών: 1984, 1985, 1986
  • 1 Πανελλήνιο ομαδικό πρωτάθλημα ολυμπιακού τόξου ανδρών: 1993.[87]

Κολύμβησης

Σκοποβολής

Άρσης βαρών

Καταδύσεων

Μοντέρνου πεντάθλου

  • 2 Πρωταθλήματα Ελλάδας: 1980, 1987.[89]

Πάλης

Ανενεργά τμήματα

Σκακιού

Γυμναστικής

  • 1 Πρωτάθλημα Ελλάδας ανδρών: 1972.

Ποδοαντισφαίρισης

  • 1 Πανελλήνιο πρωτάθλημα 1 επί 1: 1991.[92]

Ευρωπαϊκές και παγκόσμιες επιτυχίες

Η ποδοσφαιρική ομάδα του Παναθηναϊκού που συμμετείχε στον τελικό του Κυπέλλου Πρωταθλητριών Ευρώπης (το σημερινό Τσάμπιονς Λιγκ)

Ο Παναθηναϊκός έχει κατακτήσει 6 τίτλους της Ευρωλίγκα ή του ευρωπαϊκού πρωταθλήματος (1996, 2000, 2002, 2007, 2009, 2011) και ένα διηπειρωτικό κύπελλο (1996) στο μπάσκετ ανδρών, ενώ ακόμη τρία τμήματα που διατηρεί ομαδικών αθλημάτων έχουν μετάσχει σε τελικό αγώνα ή φάση ευρωπαϊκής διοργάνωσης (ποδόσφαιρο ανδρών, βόλεϊ ανδρών και γυναικών), όπως και ένα στην ημιτελική μόνο (πινγκ πονγκ ανδρών).

Αξιοσημείωτο είναι ότι από τις 44 αγωνιστικές περιόδους μεταξύ 1969 και 2012, στις 24[σημ. 7] (κατά μέσο όρο συχνότερα από διετία) ένα τουλάχιστον τμήμα προκρίθηκε σε ημιτελική φάση ή γύρο κάποιας διεθνούς διοργάνωσης, με κορυφαία την 2008-09 όπου το πέτυχαν τρία (νικώντας όλα, το δε μπάσκετ και στον τελικό). Το 1971 το σωματείο αποτέλεσε το μοναδικό της Ελλάδας μέχρι σήμερα που μετείχε σε τελικό ποδοσφαιρικής διασυλλογικής διοργάνωσης της UEFA και μάλιστα του κυπέλλου Πρωταθλητριών. Επίσης, το 1996 η μπασκετική ομάδα κατέκτησε τα ευρωπαϊκό πρωτάθλημα και διηπειρωτικό κύπελλο πριν από κάθε ελληνική, ενώ παράλληλα εκείνη του ποδοσφαίρου προκρινόταν στα ημιτελικά του Τσάμπιονς Λιγκ –εκ νέου η μόνη διάκριση της χώρας–, για ένα άκρως επιτυχημένο 5μηνο του Παναθηναϊκού σε επίπεδο ανδρών και εκτός συνόρων (αλλά και εντός, με την ανακήρυξή του ως πρωταθλητή ποδοσφαίρου, βόλεϊ και κυπελλούχου μπάσκετ).

Καταγράφεται ένα σύνολο 30 διακρίσεων στα 44 αυτά χρόνια, αδιαλείπτως την 5ετία 1994-1998 (6 ευρωπαϊκές επιτυχίες τριών τμημάτων και η παγκόσμια του μονίμως παρόντος μπάσκετ), ενώ το μεγαλύτερο διάστημα χωρίς παρουσία σε ημιτελική –έστω– φάση υπήρξαν οι ακριβώς προηγούμενες τέσσερις αγωνιστικές περίοδοι (1990-1993). Ιδιαίτερα τα 19 χρόνια μεταξύ 1994 και 2012 σημειώθηκαν 20, από τις οποίες 9 την πρόσφατη 9ετία 2004-2012. Οι 20 προαναφερθείσες διακρίσεις κατανέμονται ανά τμήμα: 13 για το ανδρικό μπάσκετ, από 3 το βόλεϊ γυναικών και ανδρών, μία το ποδόσφαιρο.

Τμήμα Ποδόσφαιρο
ανδρών
Μπάσκετ
ανδρών
Βόλεϊ
ανδρών
Βόλεϊ
γυναικών
Πινγκ πονγκ
ανδρών
Σύνολο
διακρίσεων
4 16 5 4 1
1968-69 Κύπελλο Κυπελλούχων:
ημιτελικός
1969-70
1970-71 Κύπελλο Πρωταθλητριών:
φιναλίστ
1971-72 Κύπελλο Πρωταθλητριών:
ημιτελικός
1972-73
1973-74 Κύπελλο Κυπελλούχων:
ημιτελικός
1974-75
1975-76
1976-77
1977-78 Βαλκανικό Κύπελλο:
κυπελλούχος
1978-79
1979-80 Κύπελλο Κυπελλούχων:
2η θέση
1980-81 Κύπελλο Συνομοσπονδίας:
4η θέση
1981-82 Κύπελλο Πρωταθλητριών:
ημιτελικός γύρος (6η θέση)
1982-83
1983-84
1984-85 Κύπελλο Πρωταθλητριών:
ημιτελικός
1985-86
1986-87
1987-88
1988-89 Κύπελλο Κυπελλούχων:
3η θέση
1989-90
1990-91
1991-92
1992-93
1993-94 Ευρωπαϊκό Πρωτάθλημα:
3η θέση
1994-95 Ευρωπαϊκό Πρωτάθλημα:
3η θέση
Κύπελλο Κυπελλούχων:
4η θέση
1995-96 Τσάμπιονς Λιγκ:
ημιτελικός
Ευρωπαϊκό Πρωτάθλημα:
πρωταθλητής
1996-97 Διηπειρωτικό Κύπελλο:
νικητής
1997-98 Κύπελλο Κυπελλούχων:
ημιτελικός
1998-99
1999-00 Ευρωλίγκα:
πρωταθλητής
Κύπελλο Κυπελλούχων:
φιναλίστ
2000-01 Σουπρολίγκα:
φιναλίστ
2001-02 Ευρωλίγκα:
πρωταθλητής
2002-03
2003-04 CEV Cup:
4η θέση
2004-05 Ευρωλίγκα:
3η θέση
2005-06 CEV Top Teams Cup:
3η θέση
2006-07 Ευρωλίγκα:
πρωταθλητής
2007-08
2008-09 Ευρωλίγκα:
πρωταθλητής
CEV Cup:
φιναλίστ
Challenge Cup:
φιναλίστ
2009-10
2010-11 Ευρωλίγκα:
πρωταθλητής
2011-12 Ευρωλίγκα:
4η θέση
2012-13
2013-14
2014-15

Διοίκηση

Ανώτατο όργανο του συλλόγου είναι η Γενική Συνέλευση του ερασιτέχνη Παναθηναϊκού Αθλητικού Ομίλου, ο οποίος διατηρεί τα δικαιώματα επί του συμβόλου (και της όποιας μετατροπής του), των επισήμων χρωμάτων, της δημιουργίας νέων ή κατάργησης αθλητικών τμημάτων, καθώς και της εκλογής του Προέδρου. Μέχρι και το 1979 ο πρόεδρος του Παναθηναϊκού ηγούνταν όλων των τμημάτων του συλλόγου. Από το 1979 το τμήμα ποδοσφαίρου ανεξαρτοποιήθηκε διοικητικά με τη δημιουργία της ΠΑΕ. Το ίδιο συνέβη το 1992 όταν συστάθηκε η ΚΑΕ για το τμήμα μπάσκετ και αργότερα με το ΤΑΑ στο τμήμα βόλεϊ.[93] [94]

Περίοδος Πρόεδρος
1908 Αλέξανδρος Καλαφάτης
1908-1909 Μαρίνος Μαρινάκης
1910 Ευθύμιος Χρύσης
1911 Γεώργιος Βρατσάνος
1912 Ιωάννης Μάσβουλας
1913 Γεώργιος Γεννηματάς
1914-1918 Γεώργιος Τσόχας
1919 Χρήστος Μερισιμιτζάκης
1920 Νικόλαος Κυριακίδης
1921 Γεώργιος Χατζόπουλος
1922-1923 Πάνος Σαββίδης
1924-1926 Παντελής Καρασεβδάς
1927 Δημήτριος Δαμασκηνός
1928-1930 Παντελής Καρασεβδάς
1931-1933 Νικόλαος Ξηρός
1934 Γεώργιος Γιαννουλάτος
1935-1936 Γεώργιος Τσόχας
1937-1939 Κωνσταντίνος Κοτζιάς
1940 Γεώργιος Κοζώνης
1941-1944 Eυάγγελος Σταμάτης
1945-1951 Κωνσταντίνος Κοτζιάς
1952-1961 Ιωάννης Μοάτσος
1962-1966 Λουκάς Πανουργιάς
1967-1968 Ματθαίος Κουμαριανός
1969 Γεώργιος Ασημακόπουλος
1970 Γεώργιος Μερίκας
1971 Δημήτριος Χαμοσφακίτης
1971-1972 Μιχάλης Κίτσιος
1973 Σπυρίδων Ανέστης
1974 Ιωάννης Οικονομόπουλος
1974-1979 Απόστολος Νικολαΐδης
1979-1983 Τζακ Νικολαΐδης
1983-1987 Μάκης Ιθακήσιος
1987-1997 Παύλος Γιαννακόπουλος
1997-1999 Θοδωρής Αλούπης
1999-2009 Θανάσης Γιαννακόπουλος
2009-2010 Μιχάλης Κίτσιος
2010-2011 Νίκος Ρισβάς
2011-2013 Αχιλλέας Μακρόπουλος
2013- Ηλίας Μιχαλαριάς

ΠΑΕ ΠΑΝΑΘΗΝΑΪΚΟΣ

Περίοδος Πρόεδρος
1979-2000 Γιώργος Βαρδινογιάννης
2000-2003 Άγγελος Φιλιππίδης
2002 Στέλιος Σπανουδάκης [95]
2003-2008 Αργύρης Μήτσου
2008-2010 Νικόλας Πατέρας
2010 Νίκος Κωνσταντόπουλος
2010 Νικόλας Πατέρας
2011 Τζόνι Βεκρής
2011 Δημήτρης Γόντικας
2012 Γιάννης Αλαφούζος

ΚΑΕ ΠΑΝΑΘΗΝΑΪΚΟΣ

Περίοδος Πρόεδρος
1992-2000 Παύλος Γιαννακόπουλος
2000-2002 Δημήτρης Παναγούλιας
2002-2003 Γιώργος Παναγούλιας
2003-2012 Παύλος Γιαννακόπουλος
2012-2014 Δημήτρης Γιαννακόπουλος
2014- Μάνος Παπαδόπουλος

ΤΑΑ ΠΑΝΑΘΗΝΑΪΚΟΣ

Περίοδος Πρόεδρος
2001-2008 Βλάσσης Σταθοκωστόπουλος
2008-2009 Θανάσης Γιαννακόπουλος
2009-2011 Θοδωρής Λιακόπουλος
2011 Στράτος Σωπήλης
2011-2013 Χρόνης Ακριτίδης
2013- Μανώλης Λαδουκάκης

Προπονητές τμημάτων

Άθλημα Προπονητής
Ποδόσφαιρο Flag of Greece.svg Γιάννης Αναστασίου
Μπάσκετ Ανδρών Flag of Serbia.svg Αλεξάντερ Τζόρτζεβιτς
Μπάσκετ Γυναικών Flag of Greece.svg Πέτρος Πρέκας
Βόλεϊ Ανδρών Flag of Greece.svg Δημήτρης Ανδρεόπουλος
Βόλεϊ Γυναικών Flag of Greece.svg Γιώργος Ρούσσης
Πόλο Flag of Greece.svg Κώστας Λούδης
Ράγκμπι Flag of Greece.svg Μιχάλης Πελεκάνος
Μπέιζμπολ Flag of Greece.svg Τομ Μαζαράκης
Χόκεϊ επί χόρτου Flag of Greece.svg Νίκος Αναστασιάδης
Στίβος Flag of Greece.svg Ζήσης Κουρέλος
Flag of Greece.svg Απόστολος Μόσχος
Flag of Greece.svg Συμεών Αναστασιάδης
Flag of Greece.svg Σπύρος Βασδέκης
Κολύμβηση Flag of Greece.svg Γιάννης Μηλιδάκης
Flag of Greece.svg Παναγιώτης Παϊπέτης
Καταδύσεις Flag of Greece.svg Ίνκα Μπαντούρι
Flag of Greece.svg Λεωνίδας Αθανασάκος
Πυγμαχία Flag of Greece.svg Γιάννης Αϊδηνιώτης
Πάλη Flag of Greece.svg Δημήτρης Κοσσόβας
Flag of Greece.svg Ευαγγελία Νικολάου
Κικ Μπόξινγκ Flag of Greece.svg Αρετή Μαστροδούκα
Άρση Βαρών Flag of Greece.svg Παναγιώτης Πάνου
Ποδηλασία Flag of Greece.svg Γιώργος Φωκάς
Πινγκ Πονγκ Flag of Greece.svg Κώστας Νικόπουλος
Ξιφασκία Flag of Greece.svg Δημήτρης Κάζαγλης
Σκοποβολή Flag of Greece.svg Θοδωρής Κοτταράς
Τοξοβολία Flag of Greece.svg Ελένη Μαυροδήμου

100+1 μεγάλοι Παναθηναϊκοί 1908-2008

Τον Ιούλιο του 2009 διεξήχθη ψηφοφορία από την εφημερίδα Πράσινη για την ανάδειξη των 100 σημαντικότερων προσωπικοτήτων του συλλόγου για το διάστημα των 100 πρώτων χρόνων της ομάδας. Ακολουθεί η λίστα με τη σειρά κατάταξης σύμφωνα με τους ψήφους των φιλάθλων.[96] Εκτός ψηφοφορίας τέθηκε ο ιδρυτής του Παναθηναϊκού Γιώργος Καλαφάτης, του οποίου η προσφορά στο σύλλογο θεωρήθηκε εκ των προτέρων δεδομένη και αναγνωρισμένη.

Θέση Όνομα Ιδιότητα
1 Flag of Greece.svg Φραγκίσκος Αλβέρτης καλαθοσφαιριστής
2 Flag of Poland.svg Κριστόφ Βαζέχα ποδοσφαιριστής
3 Flag of Greece.svg Παύλος Γιαννακόπουλος παράγοντας
4 Flag of Greece.svg Μίμης Δομάζος ποδοσφαιριστής
5 Flag of Greece.svg Θανάσης Γιαννακόπουλος παράγοντας
6 Flag of Serbia.svg Ζέλικο Ομπράντοβιτς προπονητής
7 Flag of Greece.svg Δημήτρης Σαραβάκος ποδοσφαιριστής
8 Flag of Greece.svg Κώστας Μαυρίδης ποδοσφαιριστής
9 Flag of Greece.svg Δημήτρης Κοσσόβας παλαιστής
10 Flag of Greece.svg Γιώργος Βαρδινογιάννης παράγοντας
11 Flag of Greece.svg Γιάννης Ζαβραδινός παράγοντας
12 Flag of Greece.svg Δημήτρης Διαμαντίδης καλαθοσφαιριστής
13 Flag of Greece.svg Τότης Φυλακούρης ποδοσφαιριστής
14 Flag of Hungary.svg Φέρεντς Πούσκας προπονητής
15 Flag of Greece.svg Δημήτρης Ιτούδης προπονητής
16 Flag of Greece.svg Αντώνης Αντωνιάδης ποδοσφαιριστής
17 Flag of Greece.svg Απόστολος Κόντος καλαθοσφαιριστής
18 Flag of Greece.svg Γιώργος Καραγκούνης ποδοσφαιριστής
19 Flag of Greece.svg Μιχάλης Γεωργαντής πετοσφαιριστής
20 Flag of Greece.svg Τάκης Οικονομόπουλος ποδοσφαιριστής
21 Flag of Argentina.svg Χουάν Ραμόν Ρότσα ποδοσφαιριστής
22 Flag of Greece.svg Δημήτρης και Γιάννης Χατζησαράντος Ξιφομάχοι
23 Flag of Greece.svg Απόστολος Νικολαΐδης παράγοντας
24 Flag of Greece.svg Αντώνης Μαντζαβελάκης παράγοντας
25 Flag of Greece.svg Γιάννης Κυράστας ποδοσφαιριστής
26 Flag of Greece.svg Γιάννης Μαλακατές παράγοντας
27 Flag of Greece.svg Νίκος Λυμπερόπουλος ποδοσφαιριστής
28 Flag of Serbia.svg Ντέγιαν Μποντιρόγκα καλαθοσφαιριστής
29 Flag of Greece.svg Άγγελος Μεσσάρης ποδοσφαιριστής
30 Flag of Greece.svg Βαγγέλης Πανάκης ποδοσφαιριστής
31 Flag of Croatia.svg Στόγιαν Βράνκοβιτς καλαθοσφαιριστής
32 Flag of Greece.svg Τάκης Λουκανίδης ποδοσφαιριστής
33 Flag of Greece.svg Μιχάλης Βουτσαράς ποδοσφαιριστής
34 Flag of Greece.svg Γιώργος Κασιδόκωστας κολυμβητής
35 Flag of Romania.svg Ρούξι Ντουμιτρέσκου πετοσφαιρίστρια
36 Flag of Hungary.svg Στέφαν Μπόμπεκ προπονητής
37 Flag of Poland.svg Γιόζεφ Βάντσικ ποδοσφαιριστής
38 Flag of Croatia.svg Βέλιμιρ Ζάετς ποδοσφαιριστής
39 Flag of Greece.svg Γιάννης Παπαντωνίου ποδοσφαιριστής
40 Flag of Denmark.svg Ρενέ Χένρικσεν ποδοσφαιριστής
41 Flag of Greece.svg Γιώργος Κολοκυθάς καλαθοσφαιριστής
42 Flag of Greece.svg Γιάννης Διακογιάννης δημοσιογράφος
43 Flag of Greece.svg Χρήστος Παπανικολάου αθλητής στίβου
44 Flag of Greece.svg Γιώργος Βασιλακόπουλος καλαθοσφαιριστής
45 Flag of Greece.svg Γιώργος Δόγας δημοσιογράφος
46 Flag of Greece.svg Γιώργος Τσόχας παράγοντας
47 Flag of Greece.svg Νίκος Γκάλης καλαθοσφαιριστής
48 Flag of Greece.svg Γιάννης Γκούμας ποδοσφαιριστής
49 Flag of Greece.svg Βασίλης Κωνσταντίνου ποδοσφαιριστής
50 Flag of Greece.svg Μαρία Λουκά πινγκ πονγκ
Θέση Όνομα Ιδιότητα
51 Flag of Greece.svg Λιβέρης Ανδρίτσος καλαθοσφαιριστής
52 Flag of Greece.svg Λουκάς Πανουργιάς ποδοσφαιριστής
53 Flag of Greece.svg Μιχάλης Κίτσιος παράγοντας
54 Flag of Greece.svg Ιωάννης Μοάτσος παράγοντας
55 Flag of Greece.svg Κώστας Ανδρίτσος ποδοσφαιριστής
56 Flag of the United States.svg Ντομινίκ Ουίλκινς καλαθοσφαιριστής
57 Flag of Greece.svg Γιάννης Καλιτζάκης ποδοσφαιριστής
58 Flag of Greece.svg Μάικ Μπατίστ καλαθοσφαιριστής
59 Flag of Greece.svg Χρήστος Δημόπουλος ποδοσφαιριστής
60 Flag of Greece.svg Τάκης Κορωναίος καλαθοσφαιριστής
61 Flag of Greece.svg Νίκος Κούρκουλος ηθοποιός
62 Flag of Greece.svg Αντώνης Φώτσης καλαθοσφαιριστής
63 Flag of Greece.svg Δημήτρης Ανδρεόπουλος πετοσφαιριστής
64 Flag of Greece.svg Κώστας Λινοξυλάκης ποδοσφαιριστής
65 Flag of Greece.svg Τάσος Στεφάνου παράγοντας
66 Flag of Greece.svg Πανίκος Χρυσοστόμου κολυμβητής
67 Flag of Croatia.svg Ίβιτσα Όσιμ προπονητής
68 Flag of Argentina.svg Χουάν Μπορέλι ποδοσφαιριστής
69 Flag of Greece.svg Διαμαντής Πατέρας παράγοντας
70 Flag of Greece.svg Ρούλης Αγραπιδάκης πετοσφαιριστής
71 Flag of Greece.svg Δημήτρης Γόντικας πετοσφαιριστής
72 Flag of Greece.svg Ζαχαρίας Πυτιχούτης ποδοσφαιριστής
73 Flag of Greece.svg Κώστας Πρίφτης πινγκ πονγκ
74 Flag of Greece.svg Αδάμαντος Τριανταφύλλης ποδοσφαιριστής
75 Flag of Greece.svg Γιάννης Καμπαδέλλης αθλητής στίβου
76 Flag of Greece.svg Γιώργος Βλάχος ποδοσφαιριστής
77 Flag of Greece.svg Γαβρίλος Γαζής ποδοσφαιριστής
78 Flag of Greece.svg Βασίλης Δανιήλ προπονητής
79 Flag of Greece.svg Κώστας Ελευθεράκης ποδοσφαιριστής
80 Flag of Greece.svg Χάρης Γραμμός ποδοσφαιριστής
81 Flag of Greece.svg Χρήστος Ιακώβου αρσιβαρίστας
82 Flag of Greece.svg Αριστείδης Καμάρας ποδοσφαιριστής
83 Flag of Greece.svg Γιώργος Μοιρέας παράγοντας
84 Flag of Greece.svg Άγγελος Μπασινάς ποδοσφαιριστής
85 Flag of Greece.svg Ανδρέας Μπεργελές πετοσφαιριστής
86 Flag of Greece.svg Νένα Νικολαΐδου καλαθοσφαιρίστρια
87 Flag of Greece.svg Μιχάλης Παπάζογλου παράγοντας
88 Flag of Greece.svg Νίκος Τζουνάκος ποδοσφαιριστής
89 Flag of Romania.svg Λία Μήτση πετοσφαιρίστρια
90 Flag of Greece.svg Σωτήρης Πανταλέων πετοσφαιριστής
91 Flag of Greece.svg Σωτήρης Αγγελόπουλος ποδοσφαιριστής
92 Flag of Greece.svg Κώστας Αντωνίου ποδοσφαιριστής
93 Flag of Poland.svg Εμμάνουελ Ολισαντέμπε ποδοσφαιριστής
94 Flag of the United States.svg Έντγκαρ Τζόουνς καλαθοσφαιριστής
95 Flag of Russia.svg Ντιμίτρι Απανασένκο υδατοσφαιριστής
96 Flag of Greece.svg Μάριος Μαρινάκος ποδοσφαιριστής
97 Flag of Ukraine.svg Γιούρι Φιλίποφ πετοσφαιριστής
98 Flag of Greece.svg Ιγνάτιος Ψυλλάκης σκοπευτής
99 Flag of Greece.svg Σοφία Αγγελάκη πετοσφαιρίστρια
100 Flag of Greece.svg Στράτος Αποστολάκης ποδοσφαιριστής

Εικόνες

Άλλοι Παναθηναϊκοί στην Ελλάδα και τον κόσμο

Παρότι ο Παναθηναϊκός είναι συνδεδεμένος (και ετυμολογικά) με την ευρύτερη πόλη των Αθηνών, φίλοι του συλλόγου έδωσαν το όνομα του Παναθηναϊκού σε τοπικά αθλητικά σωματεία στις περιοχές τους, στην Ελλάδα ή το εξωτερικό. Υπάρχουν ή υπήρξαν τα εξής:

Σημειώσεις

  1. "Και επειδή ο κ. Καλαφάτης ήτο η ψυχή του και ο δημιουργος του το σωματείον ήτο γνωστόν ως..."[12]
  2. "Αθλητής παραιτηθείς ή αποκλεισθείς υπό τίνος Σωματείου και γενόμενος δεκτός εν εταίρω τοιούτω, δεν δύναται να διαγωνισθεί εις οίους δήποτε αγώνας ως αθλητής του νέου Σωματείου, ειμή μετά παράδοση 14 μηνών."[14]
  3. "σπάνια" του ίδιου το 1910 –σύντομα θα εγκατασταθεί στην Αθήνα– από το στάδιο της Χαλκηδόνας (Καντίκιοϊ), όπου εκτελεί βολή ελληνικής δισκοβολίας και στην άσπρη του φανέλα διακρίνεται τριφύλλι μεγάλου μεγέθους[48]
  4. Νίκος Γκούμας-Ευάγγελος Φουντουκίδης-Χριστόφορος Κονταξής-Σπύρος Μήτσης (συνεργ. Τάσος Ψαρόπουλος), Η Ιστορία του Παναθηναϊκού Α.Ο. (1908-1968), εκτεταμένο λήμμα στην Παγκόσμιο Εγκυκλοπαίδεια Αθλητισμού και Ποδοσφαίρου, Εκδόσεις ALVIN Redman Hellas, Αθήνα 1969
  5. αγωνίστηκε ακόμη στον τελικό πρωταθλήματος τα 1920, 1926 και 1929, κατακτώντας το τις δύο τελευταίες φορές. Το 1996 συγχωνεύθηκε στη σημερινή Γκρόιτερ Φιρτ.
  6. ο ερασιτέχνης ΠΑΟ παραθέτει 7 πρωταθλήματα συνολικά και 1 κύπελλο,[91] όμως σε χρονιές που σύμφωνα με την ΕΣΟ δεν υπήρξαν διοργανώσεις. Εξαίρεση το 1976, όπου η Ομοσπονδία αναφέρει ως πρωταθλήτρια την Ένωση Σκακιστών Θεσσαλονίκης.
  7. δεν προσμετράται ο τελικός του διηπειρωτικού κυπέλλου μπάσκετ ανδρών και άρα η χρονιά 1996-97, καθώς δεν προηγήθηκε ημιτελική φάση και το δικαίωμα συμμετοχής αποκτήθηκε αυτοδίκαια όντας Ευρωπαίος πρωταθλητής 1995-96
  8. πλήρης επωνυμία σύμφωνα με τοπικές ειδησεογραφικές πηγές[97] [98]

Παραπομπές

  1. "Αθλητισμός και όψεις της αστικής κοινωνικότητας • Γυμναστικά και αθλητικά σωματεία 1870-1922", Χριστίνα Κουλούρη, έκδοση Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών (Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών ΕΙΕ), Αθήνα 1997, ISBN 960-7138-19-8, σελ. 187
  2. Ισοκράτους "Παναθηναϊκός", Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας
  3. Τα αποτελέσματα της ψηφοφορίας, gazzetta.gr
  4. Έλαβον: ΟΣΦΠ 39%, ΠΑΟ 30%, ΑΕΚ 15%, ΠΑΟΚ 11%, Άρης 5%, Μανώλης Πιμπλής για την εφημ. «ΤΑ ΝΕΑ» 30.06.2009
  5. H πιο πρόσφατη... απογραφή!, Βαγγέλης Μπραουδάκης στο sentragoal.gr
  6. 6,0 6,1 Αθλήματα, ιστότοπος Παναθηναϊκού Αθλητικού Ομίλου
  7. Τμήμα Kick Boxing ο Παναθηναϊκός, Γιώργος Ουσταμανωλάκης στο sports8.gr
  8. "100 χρόνια Παναθηναϊκός • Η ιστορία 1908-2008", Σήφης Βοτζάκης (συνεργ. Βαγγέλης Μελέκογλου), Εκδόσεις Α.Α Λιβάνη, Αθήνα 2008, ISBN 960-1418-75-X, σελ. 23
  9. 9,0 9,1 "Τριφύλλι 100 χρόνια", συλλογικό έργο, επετειακή έκδοση εφημ. «Goal news», Αθήνα 2008, σελ. 5
  10. Παναθηναϊκός 106 ετών!, Γιώργος Βροντάκης στο gazzetta.gr
  11. Βοτζάκης, ό.π, σελ. 26, 28 και 30
  12. Αθηνά Κ. Σπανούδη, Ο αθλητισμός • Σύγχρονη θρησκεία, Εκδόσεις Φλάμμα, Αθήνα 1931, σ. 107
  13. Βοτζάκης, ό.π, σελ. 41
  14. Βοτζάκης, ό.π, σελ. 50
  15. "100 χρόνια Παναθηναϊκός", Β. Τούτσικας-Ν. Σαρίδης, ειδική έκδοση εφημ. «SPORTDAY», Αθήνα 2008, σελ. 100
  16. «Goal news», ό.π, σελ. 8
  17. «Goal news», ό.π, σελ. 11
  18. «Goal news», ό.π, σελ. 14
  19. 19,0 19,1 "Η Ιστορία του Παναθηναϊκού (1908-1948)", Πάνος Μακρίδης - Σπύρος Καραθανάσης, έκδοση Αθλητική Βιβλιοθήκη (εφημ. «ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΗΧΩ»), Αθήνα 1948, σ. 34
  20. Κουλούρη, ό.π, σελ. 189, υποσημ. 84
  21. Πότε ακριβώς έχει τα 100ά γενέθλιά του ο Παναθηναϊκός, Γιάννης Γεωργάκης, εφημερ. «ΤΟ ΒΗΜΑ» 03.02.2008
  22. 22,0 22,1 22,2 22,3 22,4 22,5 22,6 Τα ιστορικά ορόσημα του Παναθηναϊκού, Γιώργος Λιβέρης, Σύλλογος Παλαιμάχων Αθλητών ΠΑΟ
  23. "Ελλάς, Ευρώπη, Παναθηναϊκός! • 100 χρόνια ελληνικής ιστορίας, 1908-2008", Αλέξανδρος Κιτροέφ, Εκδόσεις Greekworks.Com Inc, Ν. Υόρκη 2010, ISBN 098-1457-97-5, σελ. 33
  24. για παράδειγμα «Goal news», ό.π, σελ. 17
  25. Η Κίνησις • Αθλητισμός, εφημ. «ΕΜΠΡΟΣ» 15.01.1923, σελ. 2
  26. Η χθεσινή εορτή του Σταδίου, εφημ. «ΕΜΠΡΟΣ» 10.04.1923, σελ. 3
  27. Κοσμική κίνησις • Αθλητισμός, εφημ. «ΕΜΠΡΟΣ» 03.05.1923, σελ. 2
  28. Πρώτη η ελληνική σημαία το 1928: η τιμή δόθηκε στον «πράσινο» Καρυοφύλλη, greenzone.gr
  29. 29,0 29,1 29,2 29,3 Τα ιστορικά στοιχεία των τμημάτων του ΠΑΟ, Σύλλογος Παλαιμάχων Αθλητών ΠΑΟ
  30. «Goal news», ό.π, σελ. 23-24
  31. «Goal news», ό.π, σελ. 187
  32. 32,0 32,1 32,2 32,3 «Goal news», ό.π, σελ. 192
  33. Η ιστορία του ήρωα Μίμη Πιερράκου, Σωτήρης Τριανταφύλλου για το sentragoal.gr
  34. 34,0 34,1 Είπαν το δικό τους ΟΧΙ, gazzetta.gr
  35. Ιστορίες από την Κατοχή, Γιάννης Λαμπίρης για το sport24.gr
  36. Μια ζωή αντίσταση, leoforos.gr
  37. Αήττητος και μάγκας ο Παναθηναϊκός το 1964 prasinanea.gr
  38. «Goal news», ό.π, σελ. 180
  39. 39,0 39,1 «Goal news», ό.π, σελ. 189
  40. Για να θυμούνται οι παλιοί και να μαθαίνουν οι νέοι - Σύλλογος παλαιμάχων Παναθηναϊκού
  41. 41,0 41,1 «Goal news», ό.π, σελ. 181
  42. 42,0 42,1 «Goal news», ό.π, σελ. 193
  43. «Goal news», ό.π, σελ. 188
  44. Όταν το «τριφύλλι» αλλάζει sentragoal.gr
  45. Η ιστορία του Παναθηναϊκού στο γυναικείο ποδόσφαιρο - womensoccer.gr
  46. 46,0 46,1 Το τριφύλλι, ιστότοπος ΠΑΕ Παναθηναϊκός ΑΟ
  47. St. Patrick's Day Facts: Snakes, a Slave, and a Saint National Geographic Retrieved 10 February 2011
  48. Μακρίδης-Καραθανάσης, ό.π, σ. 17
  49. 49,0 49,1 Νικήτας Τσαγγαρινός, Η ιστορία του Παναθηναϊκού, εκτεταμένο λήμμα (64 σελίδες) στην Εγκυκλοπαίδεια των σπορ (τόμ. Β'), Εταιρεία Επιστημονικών Εκδόσεων, Αθήνα 1961, σ. 5
  50. 50,0 50,1 Στέλιος Θωμαΐδης, Παναθηναϊκέ μεγάλε και τρανέ, έκδοση Αθλητικών Σελίδων, Αθήνα 1984, σ. 8-9
  51. συλλογικό έργο, Μια ζωή Παναθηναϊκός, έκδοση Ινστιτούτου Διαδόσεως Ελληνικού Βιβλίου (ΙΔΕΒ), Αθήνα 1985, σ. 18-19
  52. Παύλος Μανιτάκης, 100 χρόνια νεοελληνικού αθλητισμού • 1830-1930, ιδιωτική έκδοση, Αθήνα 1962, σ. 346-347
  53. Σήφης Βοτζάκης (συνεργ. Βαγγέλης Μελέκογλου), 100 χρόνια Παναθηναϊκός • Η ιστορία 1908-2008, Εκδόσεις Α.Α Λιβάνη, Αθήνα 2008, ISBN 960-1418-75-X, σ. 73
  54. «Goal news», ό.π, σ. 10
  55. Five claims to fame: Panathinaikos. uefa.com
  56. Παναθηναϊκός 106 ετών!, gazzetta.gr
  57. Αποθέωση του Τριφυλλιού στο «Στάδιο», δύο χρόνια πριν την ίδρυση του Παναθηναϊκού. palaimaxoipanathinaikou.gr
  58. paovolleyball.gr
  59. Ο πρώτος ύμνος του Παναθηναϊκού! onsports.gr
  60. Ο πρώτος πράσινος ύμνος ήταν... Κόκκινος!, gazzetta.gr
  61. Ο πρώτος ύμνος του Παναθηναϊκού prasinanea.gr
  62. «Goal news», ό.π, σελ. 42
  63. Βοτζάκης, ό.π, σελ. 847
  64. Τσαγγαρινός, ό.π, σελ. 11
  65. 65,0 65,1 Μακρίδης-Καραθανάσης, ό.π, σελ. 73
  66. Goal news, ό.π, σελ. 108
  67. Μακρίδης-Καραθανάσης, ό.π, σελ. 74
  68. Βοτζάκης, ό.π, σελ. 850
  69. 69,0 69,1 Goal news, ό.π, σελ. 194
  70. Μακρίδης-Καραθανάσης, ό.π, σελ. 76
  71. εφ. ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΗΧΩ, 26.06.1947
  72. Βοτζάκης, ό.π, σελ. 845
  73. 73,0 73,1 Μακρίδης-Καραθανάσης, ό.π, σελ. 72
  74. Παναθηναϊκός, womensoccer.gr
  75. εφ. ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΗΧΩ, 11.11.1997, σελ. 38
  76. Μακρίδης-Καραθανάσης, ό.π, σελ. 71
  77. Τσαγγαρινός, ό.π, σελ. 13
  78. Τσαγγαρινός, ό.π, σελ. 6
  79. «ΟΙ ΠΡΩΤΑΘΛΗΤΕΣ». Ελληνική Ομοσπονδία Πετοσφαίρισης. http://www.volleyleague.gr/index.php/component/k2/item/3532/i-xrysi-vivlos-tis-volleyleague. Ανακτήθηκε στις 30 Απριλίου 2015. 
  80. «ΟΙ ΠΡΩΤΑΘΛΗΤΕΣ (ΟΜΑΔΕΣ,ΠΡΟΠΟΝΗΤΕΣ,ΑΘΛΗΤΡΙΕΣ)». Ελληνική Ομοσπονδία Πετοσφαίρισης. http://www.volleyball.gr/index.php?option=mod_navigationbar&mnuid=3&submnuid=203&view=page&lang=el. Ανακτήθηκε στις 4 Νοεμβρίου 2014. 
  81. Αθλητική Ηχώ 12 Απριλίου 1968, σελίδα 8
  82. Αθλητική Ηχώ 15 Ιουλίου 1968, σελίδα 8
  83. Αθλητική Ηχώ. 16 Μαρτίου 1968, σελίδα 6
  84. Αθλητική Ηχώ 27 Μαΐου 1969, σελίδα 6
  85. Αθλητική Ηχώ 3 Ιουνίου 1969, σελίδα 6
  86. Ο Παναθηναϊκός πρωταθλητής 1972 στις γυναίκες, εφημ. «ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΗΧΩ» 16.05.1972, σελ. 8
  87. Αθλητική Ηχώ, 19/10/1993 σελίδα 8
  88. Αθλητική Ηχώ 28/5/1982 σελίδα 1 Πρωταθλητής ο ΠΑΟ τα έτη 1964 έως 1969
  89. https://archive.is/20120709122214/img40.imageshack.us/f/34970188.jpg/
  90. «Διασυλλογικό πρωτάθλημα Ελλάδας». Ελληνική Σκακιστική Ομοσπονδία (ΕΣΟ). http://www.chessfed.gr/archives/252. Ανακτήθηκε στις 4 Νοεμβρίου 2014. 
  91. Τίτλοι Παναθηναϊκού Α.Ο., επίσημος ιστότοπος Παναθηναϊκού Αθλητικού Ομίλου
  92. εφ. ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΗΧΩ, 09.01.1992, σ. 3.
  93. Για Πάντα Πρωταθλητές, Εκδόσεις ΣΚΑΪ Βιβλίο, 2009 σελ.168
  94. onsports.gr Όλοι οι πρόεδροι του ΠΑΟ
  95. πρόεδρος για μία εβδομάδα λόγω τιμωρίας του Φιλιππίδη
  96. Εφημερίδα Πράσινη 7 Αυγούστου 2009 σελ.19
  97. Βαθμολογία Β' ΕΠΣΚΙ, inkefalonia.gr
  98. Πρωτάθλημα Β κατηγορίας, kefaloniamas.gr

Πηγές

Επίσημοι ιστοχώροι

Commons logo
Τα Wikimedia Commons έχουν πολυμέσα σχετικά με το θέμα