Ομάδα της Βιέννης

Το 1959, εκδόθηκε το βιβλίο hosn rosn baa, ένα συνεργατικό έργο των Χανς Καρλ Άρτμαν, Γκέρχαρντ Ρυμ και Φρίντριχ Αχλάιτνερ στη διάλεκτο της Βιέννης

Η Ομάδα της Βιέννης (γερμανικά: Wiener Gruppe‎‎) ήταν ένα αυστριακό λογοτεχνικό κίνημα που δραστηριοποιήθηκε περίπου από το 1953/4 έως το 1964. Βασικά μέλη ήταν οι Χανς Καρλ Άρτμαν, Φρίντριχ Αχλάιτνερ, Κόνραντ Μπάγιερ, Γκέρχαρντ Ρυμ και Όσβαλντ Βίνερ. Οι Αυστριακοί ποιητές Ερνστ Γιαντλ και Φριντερίκε Μάιρεκερ, καθώς και η Δανή συνθέτρια Λίλι Γκρίνχαμ, είχαν στενούς δεσμούς με την ομάδα χωρίς να είναι επίσημα μέλη.

Η ομάδα έφερε επανάσταση στη μεταπολεμική αυστριακή και γερμανόφωνη λογοτεχνία με τον πειραματικό και ανατρεπτικό χαρακτήρα των έργων της και την τάση για κοινωνική σάτιρα. Απέρριψαν τις παραδοσιακές αφηγηματικές συμβάσεις και τις αντικατέστησαν με ευρεία χρήση ριζοσπαστικών πειραμάτων στη γλώσσα, τη μορφή και το περιεχόμενο. Στη συντηρητική μεταπολεμική Αυστρία, τα μέλη της προσπάθησαν να επανασυνδεθούν με την λογοτεχνική πρωτοπορία και να αναβιώσουν κινήματα όπως ο σουρεαλισμός, ο ντανταϊσμός και ο εξπρεσιονισμός, που ο ναζισμός είχε χαρακτηρίσει «εκφυλισμένα».

Με τη γαλλική Σιτουασιονιστική Διεθνή και την αγγλική Ανεξάρτητη Ομάδα που ανέπτυξε την ποπ αρτ, είναι από τα πιο ριζοσπαστικά κινήματα του μεταμοντερνισμού στην Ευρώπη κατά το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα.

Παρουσίαση

Κόνραντ Μπάγιερ: Το πουλί κελαηδάει. Μια μηχανή σφράγισης από 571 εξαρτήματα, 1957–58

Οι επιρροές της Ομάδας της Βιέννης ήταν η μπαρόκ λογοτεχνία, ο εξπρεσιονισμός, ο σουρεαλισμός και ο ντανταϊσμός. Σημαντικά ερεθίσματα προήλθαν επίσης από υποστηρικτές του γλωσσικού σκεπτικισμού, της γλωσσικής κριτικής και της φιλοσοφία της γλώσσας, όπως ο Ούγκο φον Χόφμανσταλ, ο Φριτς Μάουτνερ ή ο Λούντβιχ Βιτγκενστάιν.

Τα μέλη της, που γνωρίστηκαν το 1950 στη Λέσχη Τέχνης, στα πλαίσια διαχείρισης του τραυματικού παρελθόντος του πολέμου αναζήτησαν νέες μορφές έκφρασης και στράφηκαν σε λογοτεχνικούς γλωσσικούς πειραματισμούς, με στόχο την αποναζιστικοποίηση της γλώσσας, σε συνδυασμό με τυπογραφικές τεχνικές. Χειρίστηκαν τις λέξεις ως οπτικά και ηχητικά αντικείμενα και όχι ως οχήματα νοήματος, γεγονός που έθεσε το έργο τους σε άμεση αντιπαράθεση με την ιδεολογική αδράνεια της εποχής. Τα έργα χαρακτηρίζονται από ανατρεπτικό ύφος και εκκεντρικότητα.

Ο πόλεμος του Φραντς, ποίημα του Κόνραντ Μπάγιερ στο Λέιντεν, Ολλανδία. Ο Φραντς ήταν. Ήταν ο Φραντς; Φραντς. Ήταν. Αληθινός. Ήταν αλήθεια. Μπερδεμένος. Εμείς. Φραντς, εμείς! Εμείς, Φραντς. Εσύ. Ο Φραντς ήταν μπερδεμένος. Ήταν ο Φραντς μπερδεμένος; Μπερδεμένος ήταν ...

Στην ομάδα συμμετείχαν επίσης συνθέτες και εικαστικοί καλλιτέχνες. Όλοι, συχνά σε συνεργασία, ασχολήθηκαν με μορφές ποίησης που δεν βασίζονται στη σύνταξη ή τον ρυθμό, αλλά θεωρούν το ποίημα ως αισθητηριακό αντικείμενο στο οποίο η μορφή είναι εξίσου σημαντική με το περιεχόμενο και συχνά ανεξάρτητα από το νόημα. Έγραψαν κείμενα στη βιενέζικη διάλεκτο, ποιήματα μόνο με φωνήεντα, συχνά όλες τις λέξεις με πεζά γράμματα, απέρριψαν τους γραμματικούς και συντακτικούς κανόνες και τα σημεία στίξης, όπως στην ηχητική, την οπτική και τη συγκεκριμένη ποίηση. Με αυτόν τον τρόπο, αποδόμησαν την παραδοσιακή ποιητική μορφή και έδωσαν έμφαση στην οπτική και ηχητική παρουσίαση.

Σταδιακά πήραν όλο και περισσότερο θέση σε πολιτικά ζητήματα. Οι παραστάσεις τους σε λογοτεχνικά καμπαρέ και διάφορα δρώμενα στόχευαν κυρίως στην πρόκληση του κοινού με το έντονα ντανταϊστικό ύφος τους. Οι βραδιές κατέληγαν συνήθως σε σκηνές σκανδάλων που συχνά απαιτούσαν την παρέμβαση της αστυνομίας.

Μερικά από τα μέλη, ιδιαίτερα ο Όσβαλντ Βίνερ, είχαν στενές επαφές με τον Βιεννέζικο Ακτιβισμό, ανατρεπτικό καλλιτεχνικό κίνημα της δεκαετίας του 1960, που κατά καιρούς οδήγησαν σε συνεργασίες και κοινές εκδηλώσεις.

Η απομάκρυνση του Χανς Καρλ Άρτμαν το 1958 και στη συνέχεια, η αυτοκτονία του Κόνραντ Μπάγιερ το 1964 σηματοδότησαν οριστικά το τέλος της Ομάδας της Βιέννης.

Επίδραση

Τα κείμενα μεταγενέστερων Αυστριακών συγγραφέων όπως ο Τόμας Μπέρνχαρντ και ο Πέτερ Χάντκε αντανακλούν την επιρροή της Ομάδας της Βιέννης.

Αν και ποτέ δεν ανήκε στο κίνημα, η συγγραφέας Ελφρίντε Γέλινεκ, βραβευμένη με το Νόμπελ Λογοτεχνίας το 2004, έχει αναγνωρίσει τον καθοριστικό ρόλο της Ομάδας στη διαμόρφωση του έργου της.

Επηρέασαν επίσης καλλιτεχνικές δράσεις και ρεύματα της σύγχρονης ποίησης που χρησιμοποιούν πολλές διαφορετικές μορφές καλλιτεχνικής έκφρασης, όπως τα: Fluxus, περφόρμανς, κ.ά.

Ιστορικό υπόβαθρο

Κατά τη διάρκεια των επτά ετών του Εθνικοσοσιαλισμού στην Αυστρία, κατά τα οποία ο εξπρεσιονισμός, ο ντανταϊσμός και άλλες μορφές της πρωτοπορίας και του μοντερνισμού απαγορεύτηκαν και προωθήθηκε η λογοτεχνία «αίματος και χώματος», το πολιτιστικό τοπίο οδηγήθηκε σε αδιέξοδο. Οι Ναζί επιχείρησαν να καταστρέψουν κάθε μορφή λογοτεχνικού μοντερνισμού με το κάψιμο βιβλίων, καθώς και κάθε έργο μοντέρνας τέχνης που ονόμασαν «εκφυλισμένη τέχνη». Πολλοί διάσημοι συγγραφείς εγκατέλειψαν τη Γερμανία μετά την κατάληψη της εξουσίας από τους Ναζί και την Αυστρία μετά την προσάρτηση στη Γερμανία και με τα έργα τους συνέβαλαν στη λογοτεχνία της εξορίας.

Εσωτερική άποψη του καφέ Χαβέλκα, ένα από τα καφέ όπου σύχναζαν τα μέλη της Ομάδας.

Μετά τον Β'ΠΠ, ο οποίος είχε ιδιαίτερα καταστροφικές συνέπειες για τον άμαχο πληθυσμό στην Αυστρία, επικράτησε μια δύσκολη οικονομική και κοινωνική κατάσταση, η οποία συχνά αναφέρεται ως «ώρα μηδέν». Εκείνη την εποχή, καθώς η αυστριακή πολιτιστική ζωή είχε παραλύσει λόγω της πείνας, των βομβαρδισμών, της συστηματικής εξόντωσης του εβραϊκού πληθυσμού και της εργαλειοποίησης της λογοτεχνίας από το ναζιστικό καθεστώς, η λογοτεχνία βρισκόταν σε στασιμότητα.

Το συντηρητικό κλίμα που επικράτησε στην Αυστρία μεταπολεμικά, χαρακτηρίστηκε από την επιστροφή σε παραδοσιακούς τρόπους σκέψης και αξίες και μια προσπάθεια αναβίωσης της αυστριακής ταυτότητας. Έτσι, η λογοτεχνία κυριαρχήθηκε από τοπικούς ποιητές του 19ου αιώνα και έργα της κλασικής γερμανόφωνης λογοτεχνίας. Κατά συνέπεια, υπήρχαν περιορισμένες ευκαιρίες για δημοσίευση καινοτόμων έργων και μια γενική αδιαφορία για τις αναδυόμενες λογοτεχνικές τάσεις. Μέσα σε αυτό το κλίμα, η Ομάδα δεν κατάφερε να κερδίσει ευρεία αναγνώριση και οι συγγραφείς αντιμετώπισαν σημαντικές δυσκολίες στην έκδοση των έργων τους.