Μετάβαση στο περιεχόμενο

Μικροκώμη Σερρών

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια

Συντεταγμένες: 41°10′59.88″N 23°4′59.88″E / 41.1833000°N 23.0833000°E / 41.1833000; 23.0833000

Για τον ομώνυμο οικισμό της Θεσσαλονίκης, δείτε: Μικροκώμη Θεσσαλονίκης.
Μικροκώμη
Μικροκώμη is located in Greece
Μικροκώμη
Μικροκώμη
Διοίκηση
ΧώραΕλλάδα
ΠεριφέρειαΚεντρικής Μακεδονίας
Περιφερειακή ΕνότηταΣερρών
ΔήμοςΣιντικής
Δημοτική ΕνότηταΚερκίνης
Δημοτική ΚοινότηταΚερκίνης
Γεωγραφία
Γεωγραφικό διαμέρισμαΜακεδονίας
ΝομόςΣερρών
Υψόμετρο100 μέτρα
Πληθυσμός
Πραγματικός81
Έτος απογραφής1940
Πληροφορίες
Παλαιά ονομασίαΤσαλίκ Μαχαλέ
Τσελίκ Μαχαλέ
Τσαλή Μαχαλέ

Η Μικροκώμη, έως το 1927 γνωστή ως Τσαλίκ Μαχαλέ, είναι πρώην οικισμός στον σημερινό Δήμο Σιντικής της Περιφερειακής Ενότητας Σερρών της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας. Βρίσκεται σε υψόμετρο 100 μέτρων, στις βορειοδυτικές παρυφές του όρους Μαυροβούνι της οροσειράς των Κρουσσίων, ανατολικά της σημερινής λίμνης Κερκίνης. Απέχει περίπου 1,5 χλμ. νοτιοδυτικά από το Κορυφούδι Σερρών.[1][2]

Οθωμανική περίοδος

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Κατά την περίοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ανήκε διοικητικά στον Καζά του Ντεμίρ Ισάρ του Σαντζακίου των Σερρών του Βιλαετίου της Θεσσαλονίκης. Σύμφωνα με τη δημογραφική μελέτη «Εθνογραφία των Βιλαετίων Αδριανούπολης, Μοναστηρίου και Θεσσαλονίκης» που εκδόθηκε το 1878 στην Κωνσταντινούπολη, το 1873 ο οικισμός αριθμούσε 16 σπίτια και 42 μουσουλμάνους κατοίκους,[3] στοιχεία τα οποία επαναλαμβάνει και ο Σέρβος Σπυρίδων Γκόπτσεβιτς το 1889.[4] Το 1889, ο Στέφαν Βέρκοβιτς, στο έργο «Τοπογραφικό-Εθνογραφικό Σκίτσο της Μακεδονίας» με στατιστικά στοιχεία της περιόδου 1857-1883, καταγράφει το Τσαλί-Μαχαλέ ως ένα χωριό με 16 σπίτια και 55 Τούρκους κατοίκους.[5] Ακολούθως, το 1891 ο Γκεόργκι Στρέζοφ περιγράφει: «Τσαλί-Μαχαλέ, ένα χωριό ανατολικά της Λοζίστης με 40 τουρκικά και 5 τσιγγάνικα σπίτια. Χωράφια στο βουνό και στον κάμπο.».[6] Στη στατιστική μελέτη του Βούλγαρου γεωγράφου Βασίλ Κάντσωφ, «Μακεδονία, Εθνογραφία και Στατιστική», εκτιμάται ότι το 1900 υπήρχαν 120 Τούρκοι και 50 τσιγγάνοι,[7] ενώ στην «Εθνολογική Στατιστική των Βιλαετίων Θεσσαλονίκης και Μοναστηρίου» του Αθανάσιου Χαλκιόπουλου, που εκδόθηκε το 1910 στην Αθήνα, ο οικισμός αποδίδεται με πληθυσμό 100 μουσουλμάνων κατοίκων.[8] Σε χάρτη του λιθογραφείου Κοντογόνη (1910), παράγωγο της αυστροουγγρικής σειράς Generalkarte von Mitteleuropa, εμφανίζεται ως Λόζιστα, με σχετική ένδειξη ότι επρόκειτο για τουρκικό χωριό.[9][10] Τέλος, σε υπολογισμούς που εξέδωσε το 1919 η Επιτελική Υπηρεσία του Ελληνικού Στρατού, προ του 1912 αναφέρονται 126 μωαμεθανοί κάτοικοι.[11]

Με το τέλος των Βαλκανικών Πολέμων ο οικισμός περιήλθε στην ελληνική επικράτεια και κατά την απογραφή πληθυσμού του 1913 που πραγματοποιήθηκε από το ελληνικό κράτος καταγράφηκαν 326 κάτοικοι.[12][α] Σύμφωνα με τους στατιστικούς πίνακες του Ελληνικού Στρατού, έως τον Αύγουστο του 1915 ο πληθυσμός είχε μειωθεί σε 110 μουσουλμάνους κατοίκους.[11] Kάτοψη του οικισμού αποτυπώθηκε σε βρετανικό στρατιωτικό χάρτη κατά την περίοδο του Μακεδονικού Μετώπου του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, σύμφωνα με τον οποίο το 1917 όλα τα κτήρια του Τσαλή Μαχαλέ, 14 συνολικά, ήταν κατεστραμμένα.[13][14][15]

Το 1920 προσαρτήθηκε στη νεοσύστατη Κοινότητα Λοζίστης (Μεσόλοφος) της Υποδιοίκησης Σιδηροκάστρου του Νομού Σερρών, μαζί με τα χωριά Καϊράν Μαχαλέ (Δαφνούσα), Καρασούλι (Μαυροσούλι), Κιουλεμελή, Κιράν Μαχαλέ (Άκρα), Μενεξελή (Αχλαδερό), Μεράς, Μπες Ταουκλή (Κοίλο), Ντενικτσελή, Ντεντελή, Οραπλή, Ουρουμλή (Κληματερό), Τσαβδαρλή και Τσελίκ Μαχαλέ.[16][17][18][19][20] Στην απογραφή της ίδιας χρονιάς καταγράφηκαν μόλις 30 κάτοικοι.[21]

Μετά τον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1919–1922 και τη Μικρασιατική Καταστροφή, οι μουσουλμάνοι κάτοικοι που είχαν απομείνει στην περιοχή αποχώρησαν στο πλαίσιο της ανταλλαγής πληθυσμών και στη θέση τους εγκαταστάθηκαν Έλληνες πρόσφυγες. Σύμφωνα με στοιχεία της Επιτροπής Αποκατάστασης Προσφύγων (ΕΑΠ), στο γειτονικό Καϊράν Μαχαλέ (Δαφνούσα) καταγράφηκαν 40 δικαιούχοι «αρχηγοί οικογενειών αγροτικώς εγκατεστημένων και των μελών τοιούτων οικογενειών, δικαιούχων, κατά τους ισχυρισμούς τους, αποζημίωσης εξ ανταλλαγής», ενώ για το Τσαλίκ Μαχαλέ δεν υπάρχει αντίστοιχη αναφορά.[22][18]

Σύμφωνα με τον Σιμόφσκι, εξαιτίας της έλλειψης ευνοϊκών συνθηκών διαβίωσης, οι πρόσφυγες που εγκαταστάθηκαν στο Καϊράν Μαχαλέ σύντομα εγκατέλειψαν τον οικισμό και μετακόμισαν σε άλλους οικισμούς.[23] Πιθανόν, μέρος τους εγκαταστάθηκε στον γειτονικό ερειπωμένο οικισμό της Μικροκώμης, ο οποίος βρισκόταν σε χαμηλότερο υψόμετρο με ευκολότερη πρόσβαση. Την υπόθεση αυτή ενισχύει το γεγονός ότι λειτούργησε κοινό σχολείο, το οποίο αναφέρεται πως βρισκόταν στο «χωριό Μικροκώμη–Δαφνούσα», ενώ και σε κτηματολογικό επίπεδο, σύμφωνα με διανομή του 1961, η περιοχή καταγράφεται ως «αγρόκτημα Μικροκώμης–Δαφνούσας».[24][25]

Το 1927, στα πλαίσια εξελληνισμού των γεωγραφικών ονομάτων, το Τσαλή Μαχαλέ μετονομάστηκε σε Μικροκώμη.[26][27][28] Κατά την απογραφή του 1928, αριθμούσε 38 κατοίκους.[29][β]

Στις αρχές της δεκαετίας του 1930, υλοποιήθηκαν στην πεδιάδα των Σερρών μεγάλα αντιπλημμυρικά και εγγειοβελτιωτικά δημόσια έργα. Η εκτροπή της κοίτης του ποταμού Στρυμόνα στο ύψος του Στρυμονοχωρίου, σε συνδυασμό με την κατασκευή του πρώτου φράγματος του Λιθοτόπου το 1932, οδήγησαν στον σχηματισμό της τεχνητής λίμνης Κερκίνη, ανατολικά του οικισμού. Η εξέλιξη αυτή είχε ως ως συνέπεια την κατάκλυση από τα νερά σημαντικού τμήματος της καλλιεργήσιμης γης του χωριού.[30]

Οι συνέπειες των τεχνικών έργων και του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, σε συνδυασμό με τον εμφύλιο πόλεμο που ακολούθησε και τη συνεχιζόμενη ένοπλη δράση στην παραμεθόρια περιοχή της Σιντικής, οδήγησαν σταδιακά στην οριστική εγκατάλειψη του χωριού. Οι κάτοικοί του, όπως και εκείνοι των γειτονικών οικισμών Δαφνούσας, Κορυφουδίου και Μεσολόφου, αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τις εστίες τους. Η πλειονότητα των εκτοπισμένων κατοίκων κατέφυγε στην Κερκίνη, όπου συγκεντρώθηκαν πληθυσμοί από διάφορους εγκαταλελειμμένους οικισμούς της περιοχής. Η μετεγκατάσταση αυτή πραγματοποιήθηκε χωρίς να έχει επιλυθεί το ζήτημα της αποκατάστασης των πληγέντων, οι οποίοι στερήθηκαν τόσο τα χωριά τους όσο και τα κτήματά τους, τα οποία είχαν πλέον μετατραπεί σε τμήμα της κοίτης της λίμνης Κερκίνης. Παρά τα επανειλημμένα αιτήματα των κατοίκων προς το κράτος για την καλλιέργεια των παλαιών τους κτημάτων ή για ουσιαστική αποκατάσταση, το πρόβλημα παρέμενε άλυτο επί δεκαετίες.[31][32][33][34][35]

Ο οικισμός καταργήθηκε επίσημα το 1951, καθώς έπαψε να καταγράφεται στις ελληνικές απογραφές.[36] Κάτοψή του διακρίνεται σε αεροφωτογραφίες της Γεωγραφικής Υπηρεσίας Στρατού από την περίοδο 1945-1960.[37][38]

Από τη Μικροκώμη διέρχεται το ρέμα Δασόρεμα, παλιότερα γνωστό ως Φουντουλούκ. Μετά τη συμβολή του με το ρέμα Ξηρόρεμα (Κερεσλή), συνεχίζει την πορεία του με την ονομασία Ρέμα Γειτονιάς (Τσαλίκ Μαχαλέ), διασχίζει το Κορυφούδι και εκβάλει στη λίμνη Κερκίνη.[39]

Απογραφή Ονομασία Πραγματικός Αναφ.
Άνδρες Γυναίκες Σύνολο
1913 Τσαλήκ Μαχαλά 142 184 326 [12]
1915 Τσαλή Μαχαλλέ 50 60 110 [11]
1920 Τσελίκ Μαχαλέ 14 16 30 [21]
1928 Μικροκώμη (Τσαλίκ-Μαχαλέ) 17 21 38 [29]
1940 Μικροκώμη 34 47 81 [40]
  1. Στην απογραφή του 1913, καθώς και στο ΦΕΚ 2Α΄/4-1-1920 που αφορά τη σύσταση της κοινότητας Λοζίστης (Μεσόλοφος), καταγράφεται και ένας δεύτερος οικισμός με παρόμοια ονομασία στην υποδιοίκηση Σιδηροκάστρου. Πρόκειται για τον οικισμό Τσελήκ Μαχαλέ, με πληθυσμό 75 κατοίκων (31 άνδρες και 44 γυναίκες), ο οποίος ωστόσο δεν εμφανίζεται σε άλλες γνωστές πηγές.
  2. Στην απογραφή του 1928 η Δαφνούσα είχε 52 κατοίκους.
  1. «Gov.gr - Θέαση». gov.gr. Ανακτήθηκε στις 5 Ιανουαρίου 2026.
  2. Άτλας των δήμων και κοινοτήτων της Ελλάδος (1950) - Τόμος 2 - Νομός Σερρών - Επαρχία Σιντικής. Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας - Γενική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, Τεχνικά Εργαστήρια Γεωγραφικής Υπηρεσίας Στρατού. 1950. σελ. 59. Μικροκώμη
  3. Ethnographic des Vilayets d'Andrinople, de Monastir, et de Salonique (στα Γαλλικά). Κωνσταντινούπολη: Courrier d`Orient. 1878. σελ. 27. Ανακτήθηκε στις 3 Ιανουαρίου 2026. Tchale-mahale
  4. Γκόπτσεβιτς, Σπυρίδων (1889). Makedonien und Alt-Serbien (στα Γερμανικά). Βιέννη: Verlag Von L. W. Seidel & Sohn. σελ. 379. Ανακτήθηκε στις 3 Ιανουαρίου 2026. Cale Mahale
  5. I. Verković, Stefan (1889). Топографическо-этнографический очерк Македонии (PDF). Αγία Πετρούπολη: Военная тип. σελ. 232-233.
  6. Στρέζοφ, Γκεόργκι (1891). Два санджака отъ Источна Македония (Δυο σαντζάκια της Ανατολικής Μακεδονίας) (PDF) (στα Βουλγαρικά). σελ. 850. Ανακτήθηκε στις 29 Νοεμβρίου 2025. Чали махале
  7. Κάντσωφ, Βασίλ (1900). Македония. Етнография и статистика (στα Βουλγαρικά). Σόφια: Βουλγαρική Ακαδημία Επιστημών. 73. Чали Махале
  8. Χαλκιόπουλος, Αθανάσιος (1910). Εθνολογική Στατιστική των Βιλαετίων Θεσσαλονίκης και Μοναστηρίου. Αθήνα: Τυπογραφείου "Νομικής". σελ. 53. Ανακτήθηκε στις 3 Ιανουαρίου 2026. Τσαλή-μαχαλέ
  9. 41° 41° Θεσσαλονίκη (κλίμακα 1:200.000). Αρχείο Στέφανου Ν. Δραγούμη (φάκελος 217, υποφάκελος 02, σελίδα 9), Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα. Αθήνα, Ελλάδα: Γ. Κοντογόνης. 1910. σελ. 9. Τσαλίκ-μαχ. (τ)
  10. 41° 41° Θεσσαλονίκη (κλίμακα 1:200.000). Αθήνα, Ελλάδα: Κ. Α. Κοντογόνης, Bibliothèque numérique de l’Institut Catholique de Paris. 1914. Τσαλίκ-μαχ. (τ)
  11. 1 2 3 Στατιστικοί πίνακες του πληθυσμού κατ' εθνικότητας των νομών Σερρών και Δράμας. Αθήνα: Επιτελική Υπηρεσία του Ελληνικού Στρατού. 1919. σελ. 10. 78. Τσαλή Μαχαλλέ
  12. 1 2 Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας - Διεύθυνση Στατιστικής (1915). Απαρίθμησις των Κατοίκων των Νέων Επαρχιών της Ελλάδος του Έτους 1913 (PDF). Αθήνα: Εθνικό Τυπογραφείο. σελ. 45. Τσαλήκ Μαχαλά
  13. Bashanli (Edition 2, Scale 1:20.000), British First World War Trench Maps. Survey Co., Royal Engineers, British Salonika Force. 21 Αυγούστου 1917. Ανακτήθηκε στις 6 Ιανουαρίου 2026. Cali Mahale
  14. Butkova (Edition 2A, Scale 1:50.000), British First World War Trench Maps. Survey Co., Royal Engineers, British Salonika Force. 16 Σεπτεμβρίου 1916. Ανακτήθηκε στις 5 Ιανουαρίου 2026. Cali-mah
  15. Lahana (Edition 1, Scale 1:50.000), British First World War Trench Maps. Survey Co., Royal Engineers, British Salonika Force. 17 Αυγούστου 1917. Ανακτήθηκε στις 5 Ιανουαρίου 2026. Cali Mahale (Ruins)
  16. Φύλλο της Εφημερίδας της Κυβερνήσεως (ΦΕΚ) 2Α΄/4-1-1920. Αθήνα: Εθνικό Τυπογραφείο. σελ. 7.
  17. Δρακάκης Κούνδουρος 1940, σελ. 662.
  18. 1 2 Χριστοδούλου 2023, σελ. 437-438.
  19. «Διοικητικές Μεταβολές Οικισμών - Τσαλίκ Μαχαλέ (Σερρών)». Ελληνική Εταιρεία Τοπικής Ανάπτυξης και Αυτοδιοίκησης (ΕΕΤΑΑ). Ανακτήθηκε στις 3 Ιανουαρίου 2026.
  20. «Διοικητικές Μεταβολές Οικισμών - Κ. Λοζίστης (Σερρών)». Ελληνική Εταιρεία Τοπικής Ανάπτυξης και Αυτοδιοίκησης (ΕΕΤΑΑ). Ανακτήθηκε στις 3 Ιανουαρίου 2026.
  21. 1 2 Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας - Διεύθυνση Στατιστικής (1921). Πληθυσμός του Βασιλείου της Ελλάδος κατά την Απογραφήν της 19 Δεκεμβρίου 1920 - Πραγματικός πληθυσμός (PDF). Αθήνα: Εθνικό Τυπογραφείο. σελ. 282. Τσελίκ Μαχαλέ
  22. Ονομαστικόν Ευρετήριον Αγροτών Προσφύγων - Τόμος 1ος. Αθήνα: Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων. 1928. σελ. ΧΧX. Αύξων αριθ. υπεύθ. δηλώσεων 107581 - 107620: Δαφνούσα (πρώην Καϊράν-Μαχαλά)
  23. Σιμόφσκι 1998, σελ. 196.
  24. «Παναγιώτης Στυλιανίδης: Ο άνθρωπος, ο δάσκαλος, ο αγωνιστής». Τα Μανταμαδιώτκα (Αθήνα, Ελλάδα: Σύλλογος Μανταμαδιωτών Λέσβου "Ο Ταξιάρχης") (121): 7. 2008. https://madamadiotes.wordpress.com/wp-content/uploads/2016/02/cf84ceb1-cebcceb1cebdcf84ceb1cebcceb1ceb4ceb9cf89cf84cebaceb1-cf84ceb5cf85cf87cebfcf82-121.pdf. Ανακτήθηκε στις 2026-01-4.
  25. Φύλλο της Εφημερίδας της Κυβερνήσεως (ΦΕΚ) 246Α΄/29-9-1942. Αθήνα: Εθνικό Τυπογραφείο. σελ. 1471. Μικροκώμης–Δαφνούσης
  26. Φύλλο της Εφημερίδας της Κυβερνήσεως (ΦΕΚ) 7Α΄/14-1-1927. Αθήνα: Εθνικό Τυπογραφείο. σελ. 45.
  27. Επιτελικός Χάρτης της Ελλάδος - Πορρόια-Πετρίτσι - Προσωρινή Έκδοσις (Κλίμακα 1:100.000). Ελλάδα: Γεωγραφική Υπηρεσία Στρατού, Ψηφιακή Βιβλιοθήκη του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών (United Nations Library & Archives). 1928. Μικροκώμη (Τσιλί μαχαλάς)
  28. Επιτελικός Χάρτης της Ελλάδος - Κερκίνη-Πορρόια (Κλίμακα 1:100.000). Ελλάδα: Γεωγραφική Υπηρεσία Στρατού, Ψηφιακή Βιβλιοθήκη του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών (United Nations Library & Archives). 1931. Μικροκώμη (Τσαλίκ Μχαλέ)
  29. 1 2 Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας - Διεύθυνση Στατιστικής (1935). Πληθυσμός της Ελλάδος κατά την Απογραφήν της 15-16 Μαΐου 1928 - Πραγματικός πληθυσμός κυρωθείς διά του από Νοεμβρίου 1928 Διατάγματος. Αθήνα: Εθνικό Τυπογραφείο. σελ. 322. Μικροκώμη (Τσαλίκ-Μαχαλέ)
  30. «Κοινότητα Κερκίνης: Η λίμνη δίπλα, αλλά νερό δεν έχουν...». Ριζοσπάστης. 1998-09-09. https://www.rizospastis.gr/page.do?publDate=9%2F9%2F1998&pageNo=32. Ανακτήθηκε στις 2025-12-21.
  31. «Αντιπλημμυρικά έργα». Εμπορικόν Βήμα (εφημερίδα) (Αθήνα, Ελλάδα) (Έτος Α΄ Αριθ. φύλλου 56): σελ. 1. 1954-03-09. https://hdl.handle.net/20.500.14199/7782483. Ανακτήθηκε στις 2025-01-12.
  32. Απάντηση του Υφυπουργού Γεωργίας Νικόλαου Μαλλιάκα επί ερωτήσεων βουλευτών. Συνεδρίασις ΚΔ΄ (24) Τρίτη 22 Δεκεμβρίου 1964. Πρακτικά Συνεδριάσεων Βουλής. Αθήνα, Ελλάδα. 22 Δεκεμβρίου 1964. σελ. 598. Ανακτήθηκε στις 7 Ιανουαρίου 2026.
  33. Ομιλία Ισαάκ Λαυρεντίδη στη Βουλή των Ελλήνων. Συνεδρίασις ϞΓ΄ (93) Πέμπτη 11 Μαρτίου 1976. Πρακτικά Συνεδριάσεων Βουλής. Αθήνα, Ελλάδα. 11 Μαρτίου 1976. σελ. 3321. Ανακτήθηκε στις 7 Ιανουαρίου 2026.
  34. Ομιλία Ισαάκ Λαυρεντίδη στη Βουλή των Ελλήνων. Περίοδος Γ΄, Σύνοδος Δ΄, Συνεδρίασις ϞΔ΄ (93) Δευτέρα 4 Μαρτίου 1985. Πρακτικά Συνεδριάσεων Βουλής. Αθήνα, Ελλάδα. 4 Μαρτίου 1985. σελ. 5000. Ανακτήθηκε στις 7 Ιανουαρίου 2026.
  35. «Η αποζημίωση Σερραίων αγροτών». Σερραϊκός Τύπος (εφημερίδα) (Σέρρες, Ελλάδα). 1983-10-31. https://hdl.handle.net/20.500.14199/19111804. Ανακτήθηκε στις 2025-01-12.
  36. Εθνική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος (1955). Πληθυσμός της Ελλάδος κατά την Απογραφήν της 7ης Απριλίου 1951 - Πραγματικός πληθυσμός κατά νομούς, επαρχίας, δήμους, κοινότητας, πόλεις και χωρία. Αθήνα: Εθνικό Τυπογραφείο. σελ. 168.
  37. «gis.ktimanet.gr/gis/apr». gov.gr. 6 Ιουλίου 1946. Ανακτήθηκε στις 5 Ιανουαρίου 2026. W_BW_46_935426 (κλίμακα 1:7.000)
  38. «Gov.gr - Θέαση (υπόβαθρο 1945-1960)». gov.gr. Ανακτήθηκε στις 5 Ιανουαρίου 2026.
  39. Φύλλο της Εφημερίδας της Κυβερνήσεως (ΦΕΚ) 146Α΄/6-7-1968. Αθήνα: Εθνικό Τυπογραφείο. σελ. 1045. ιζ) Αι παρά τη Κοινότητι Κερκίνης ... «Κερεσλή» εις «Ξηρόρεμα», «Φουντουλούκ» εις «Δασόρεμα» ... «Τσαλίκ Μάχ.» εις «Γειτονιάς Ρ.»
  40. Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας - Γενική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος (1950). Πληθυσμός της Ελλάδος κατά την Απογραφήν της 16 Οκτωβρίου 1940 - Πραγματικός πληθυσμός κατά νομούς, επαρχίας, δήμους, κοινότητας, πόλεις και χωρία. Αθήνα: Εθνικό Τυπογραφείο. σελ. 353. Μικροκώμη