Μανουήλ Χρυσάφης

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Πήδηση στην πλοήγηση Πήδηση στην αναζήτηση
Αυτό το λήμμα αφορά τον υμνογράφο του 15ου αι. Για τον υμνογράφο του 17ου αι., δείτε: Μανουήλ Χρυσάφης (ο νεότερος).
Μανουήλ Χρυσάφης
Γενικές πληροφορίες
Γέννηση 1440[1]
Θάνατος 1463[1]
Χώρα πολιτογράφησης Βυζαντινή Αυτοκρατορία
Πληροφορίες ασχολίας
Ιδιότητα υμνογράφος, ψάλτης, συνθέτης,
Περίοδος ακμής 1440 - 1463

Ο Μανουήλ Χρυσάφης (15oς αι. -περίοδος δράσης, ακμής: 1440-1463)[2] ήταν υμνογράφος της βυζαντινής εκκλησιαστικής μουσικής και μουσουργός. Θεωρείται ένας από τους σπουδαιότερους εκπροσώπους της ψαλτικής τέχνης της Υστεροβυζαντινής περιόδου.[3]

Βιογραφικά στοιχεία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Άκμασε στην Κωνσταντινούπολη, όπου ανήλθε μέχρι το αξίωμα του Λαμπαδάριου[4] «του περικλύτου ναού της Αγίας Σοφίας» την εποχή της Άλωσης.[5] Έγραψε πολλούς ύμνους, τους οποίους εμέλιζε ο ίδιος, θεωρητικό έργο για την εκκλησιαστική μουσική, καθώς και μουσικές συνθέσεις, που βρίσκονται διάσπαρτες σε διάφορα μεταγενέστερα της εποχής του βιβλία. Γνωστά έργα του (από τα περίπου 300 που συνέθεσε, από απλές ψαλμωδίες μέχρι περίτεχνους ύμνους σε ύφος καλοφωνικό, με επιτηδευμένα καλλωπιστικά στοιχεία)[6] είναι τα «Μεγάλα ανοιξαντάρια», «Νυν αι δυνάμεις, τα «Χερουβικά» κ.άλ.[5].

H συχνότητα της συμπερίληψης έργων του Χρυσάφη σε διάφορες συλλογές ύμνων είναι μεγάλη και, από αυτήν την άποψη, συγκρίσιμη με εκείνη σημαντικών προγενέστερων μελοποιών, όπως οι Γλυκύς, Κορώνης, Κλαδάς και Κουκουζέλης. Από τα αυτόγραφα έργα του, έχουν διασωθεί τουλάχιστον δυο, ένα του 1458 (στη Μονή Ιβήρων του Αγίου Όρους) και ένα του 1463 (στο Τοπ Καπί της Κωνσταντινούπολης). Ο Χρυσάφης είχε σχέσεις και με το Παλάτι και την αυτοκρατορική Αυλή. Τόσο ο αυτοκράτορας Ιωάννης Η΄, όσο και ο Κωνσταντίνος ΙΑ΄, του είχαν παραγγείλει - αναθέσει συνθέσεις.[2]

Από το υμνογραφικό έργο του Χρυσάφη, εντεχνώτατο είναι το «Αναστάσεως ημέρα». Το μέλος αυτό είναι αργό στιχηριακό (σε ήχο πλάγιο α΄), επιβλητικό, με τη συνεχή συνήχηση των ισοκρατών και τις αντιφωνήσεις διακόνου και ιερέα, να δημιουργούν μια ατμόσφαιρα άκρως μυσταγωγική, που δίνει μια γεύση των παλιών λαμπρών τελετών της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Συνήθως ψέλνεται στο Οικουμενικό Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης κατά τον «Εσπερινό της αγάπης», το δειλινό, ανήμερα της Κυριακής του Πάσχα, κατά την ένδυση του Πατριάρχη στο παρεκκλήσι του Πατριαρχείου.[7] Το θεωρητικό κείμενο του Χρυσάφη Περὶ τῶν ἐνθεωρουμένων τῇ ψαλτικῇ τέχνῃ καὶ ὧν φρουνοῦσι κακῶς τινες περὶ αὐτῶν (1458), αναγνωρίζεται ως μεγάλης αξίας ως προς την αποσαφήνιση ζητημάτων γύρω από τη βυζαντινή μουσική θεωρία και πρακτική και την εξέλιξη της βυζαντινής ψαλτικής τον 14ο με 15ο αι.[2]

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. 1,0 1,1 1,2 (Αγγλικά, πολλαπλές γλώσσες, Γαλλικά) Virtual International Authority File. 237542328. Ανακτήθηκε στις 25  Μαΐου 2018.
  2. 2,0 2,1 2,2 D.E.C. [= Dimitri E. Conomos] (1991). «Chrysaphes, Manuel». Στο: Alexander Kazhdan, επιμ. Oxford Dictionary of Byzantium. Νέα Υόρκη & Οξφόρδη: Oxford University Press, σελ. 450. ISBN 0-19-504652-8. 
  3. Βλ. στη μελέτη του Γρηγορίου Θ. Στάθη, «Η ψαλτική τέχνη στην Ορθόδοξη λατρεία», σελ. 9, στο συνοδευτικό ένθετο του (σετ 5LP) Tα Πάθη τα σεπτά. Η ψαλτική παράδοση της Μ. Εβδομάδας και του Πάσχα εις τον πάνσεπτο πατριαρχικό ναό του Οικουμενικού Πατριαρχείου στην Κωνσταντινούπολη. αρ. καταλ. ΟΠΚ 101-105. Ελληνικό Πολιτιστικό Κέντρο Λονδίνου (πρεσάρισμα: Columbia-EMI Greece, εκτύπωση Γ. Παπανικολάου). 1982. 
  4. Σε χειρόγραφο του 1672 (κώδικας της Ιεράς Μονής Λειμώνος με αρ. 239), ο Χρυσάφης κατονομάζεται «Λαμπαδάριος του ευαγούς βασιλικού κλήρου». Σε διάφορα άλλα χειρόγραφα ονομάζεται και «Μαΐστωρ». Βλ. Γεώργιος Ι. Παπαδόπουλος (Άρχων Μέγας Πρωτέκδικος της του Χριστού Μεγάλης Εκκλησίας) (1904). Ιστορική επισκόπησις της βυζαντινής εκκλησιαστικής μουσικής από των αποστολικών χρόνων μέχρι των καθ΄ ημάς (1-1900 μ.Χ.). Αθήνα: Τύποις Πραξιτέλους, σελ. 98. http://anemi.lib.uoc.gr/metadata/b/0/7/metadata-01-0000506.tkl.  Ο D.E. Conomos, ό.π., γράφει ότι ο Χρυσάφης ήταν Λαμπαδάριος στο Παλάτι.
  5. 5,0 5,1 Δ.Κου. [= Δημήτριος Ι. Κουϊμουτσόπουλος] (1931). «Χρυσάφης (Μανουήλ)». Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν. 12. Αθήνα: Εκδοτικός Οίκος Ελευθερουδάκη, σελ. 968. 
  6. Βλ. στο «abstract» του: Spyridon Antonopoulos (2014). The Life and Works of Manuel Chrysaphes the Lampadarios, and the Figure of Composer in Late Byzantium. Διδακτορική διατριβή. Λονδίνο: City, University of London. http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:DrLMtQNM308J:openaccess.city.ac.uk/17439/&num=1&client=firefox-b&hl=el&gl=gr&strip=1&vwsrc=0. Ανακτήθηκε στις 8-04-2018. 
  7. Στάθης, «Η ψαλτική τέχνη στην Ορθόδοξη λατρεία», σελ. 32 και 18.

Πρόσθετη βιβλιογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Θεοδόσιος Β. Γεωργιάδης, Η νέα μούσα: συνοπτική ιστορική και τεχνική μουσική μελέτη, Εν Σταμπουλ: Τύποις Μάρκου Δημητριάδου, 1936.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]