Μετάβαση στο περιεχόμενο

Μάρτιν Σόνγκαουερ

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μάρτιν Σόνγκαουερ
Όνομα στη
μητρική γλώσσα		Martin Schongauer (Γερμανικά)
Προφορά
Γέννηση1440[1]
Κολμάρ[2]
Θάνατος2  Φεβρουαρίου 1491[3]
Μπράιζαχ[2]
ΣπουδέςΠανεπιστήμιο της Λειψίας
Ιδιότηταζωγράφος[4][5][6], χαράκτης, καλλιτέχνης γραφικών τεχνών[4], χαλκοχαράκτης[4][5][6], σκιτσογράφος[5][6] και καλλιτέχνης[5][6]
Σημαντικά έργαΗ Μαντόνα στον Κήπο με τα Τριαντάφυλλα
Commons page Σχετικά πολυμέσα
δεδομένα (π • σ • ε )

Ο Μάρτιν Σόνγκαουερ (Martin Schongauer, Κολμάρ, περ. 1445 – Μπράιζαχ [en], 2 Φεβρουαρίου 1491) ήταν Γερμανός χαράκτης και ζωγράφος του Ύστερου Μεσαίωνα. Μνημονεύεται για τα χαρακτικά του, ιδίως με την τεχνική της γραμμικής χαλκογραφίας, και για τα κατά κύριο λόγο θρησκευτικού περιεχομένου ζωγραφικά του έργα. Σημαντικός εκπρόσωπος της όψιμης γοτθικής τέχνης στην περιοχή του Άνω Ρήνου, ο Σόνγκαουερ ανανέωσε τη γερμανική ζωγραφική συνδυάζοντας την τοπική παράδοση με στοιχεία της φλαμανδικής ζωγραφικής. Με το έργο του άσκησε μεγάλη επίδραση στην καλλιτεχνική δημιουργία της εποχής του στην Ευρώπη, από την Αγγλία και τις Κάτω Χώρες μέχρι την Ιταλία. Η τεχνοτροπία του ενέπνευσε μεγάλους καλλιτέχνες της Αναγέννησης όπως ο Ντύρερ και ο Μικελάντζελο.[7] Ενεργός κυρίως στη γενέτειρά του, το Κολμάρ της Αλσατίας, και σε άλλες πόλεις του Άνω Ρήνου, συνδέθηκε με την ευρύτερη πνευματική κίνηση του πρώιμου ουμανισμού.[8] Αριστούργημά του στον τομέα της ζωγραφικής θεωρείται το ρετάμπλ «Η Μαντόνα στον Κήπο με τα Τριαντάφυλλα» (1473), που σήμερα εκτίθεται στην εκκλησία των Δομινικανών [fr] στο Κολμάρ. Μεταξύ των σημαντικότερων χαρακτικών του συγκαταλέγονται Ο Χριστός αίρων τον Σταυρό (1475-1480), Ο Πειρασμός του Αγίου Αντωνίου (1470-1475) και Η Κοίμηση της Θεοτόκου (1470-1475).[9] Η λεπτότητα, η ακρίβεια και η ιδιαίτερα επιτυχημένη απόδοση του όγκου που χαρακτηρίζουν τις χαλκογραφίες του, είχαν ως αποτέλεσμα να θεωρηθεί ως ο σημαντικότερος χαράκτης πριν τον Ντύρερ.[7]

Βιογραφικά στοιχεία

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
«Η Μαντόννα στον Κήπο με τα Τριαντάφυλλα» (1473)

Ο Μάρτιν Σόνγκαουερ γεννήθηκε στο Κολμάρ γύρω στο 1445. Η οικογένειά του είχε καταγωγή από το χωριό Σόνγκαου της περιοχής Άλγκοϊ [en] στη Σουαβία και από τον 13ο αιώνα είχε εγκατασταθεί στο Άουγκσμπουργκ. Ο παππούς του Μάρτιν, Κάσπαρ, ήταν έμπορος. Ο πατέρας του, που επίσης ονομαζόταν Κάσπαρ, ήταν χρυσοχόος όπως και ο θείος του.[10] Την εποχή εκείνη οι καλλιτέχνες και οι τεχνίτες συχνά έφευγαν από την γενέτειρά τους για να συνεχίσουν τη μαθητεία τους ή για να βρουν εργασία. Στην οικογένεια Σόνγκαουερ, ο θείος του Μάρτιν έφυγε το 1413 για τη Λεμβέργη (σημερινό Λβιβ στην Ουκρανία), ενώ ο πατέρας του εγκαταστάθηκε στο Κολμάρ γύρω στο 1440. Το 1445, είναι πλέον πολίτης της πόλης και μέλος του συμβουλίου. Από τον γάμο του με την γυναίκα του Γερτρούδη θα αποκτήσει πέντε γιούς εκ των οποίων οι τρεις θα γίνουν χρυσοχόοι, όπως ο πατέρας τους, ενώ οι άλλοι δύο, ο Μάρτιν και ο Λούντβιχ, θα γίνουν ζωγράφοι.[10][11]

Δεν σώζονται λεπτομέρειες για την παιδική του ηλικία ή για την εκπαίδευσή του στη ζωγραφική και τη χαρακτική. Σύμφωνα με την επικρατέστερη υπόθεση, προς το τέλος της δεκαετίας του 1450 ή στην αρχή της επόμενης δεκαετίας, ο Μάρτιν Σόνγκαουερ έμαθε να δουλεύει το μέταλλο δίπλα στον πατέρα του, πριν αρχίσει την εκπαίδευσή του στη ζωγραφική. Στη συνέχεια μετακινήθηκε προς τον βορρά, στον Άουγκσμπουργκ και αργότερα στην Νυρεμβέργη, όπου εγκαταστάθηκε για ένα σύντομο χρονικό διάστημα, στο εργαστήρι του ζωγράφου Χανς Πλέυντενβουρφ [en]. Στις 16 Οκτωβρίου 1465, εγγράφηκε στο Πανεπιστήμιο της Λειψίας, μόνο γεγονός που επιβεβαιώνεται από τις πηγές. Μετά τις σπουδές του, είναι πιθανό να ταξίδεψε στις νότιες Κάτω Χώρες και να επέστρεψε στο Κολμάρ λίγο πριν το 1470.[12]

Η καταξίωσή του και η οικονομική του εξέλιξη φαίνεται πως ήρθαν γρήγορα. Στις αρχές ή στα μέσα της δεκαετίας του 1470, ο Σόνγκαουερ απέκτησε τρία ακίνητα στην οδό των Αυγουστίνων (Κολμάρ), ενώ μια πηγή του 1477 αναφέρει την αγορά ενός τέταρτου χώρου. Οι λόγοι της επέκτασης αυτής δεν ήταν οικογενειακοί αλλά επαγγελματικοί. Ο Σόνγκαουερ δεν φαίνεται να είχε παντρευτεί ή να είχε παιδιά εκείνη την περίοδο. Οι χώροι αυτοί αποσκοπούσαν μάλλον στην κάλυψη των αναγκών του εργαστηρίου του, που δραστηριοποιούνταν στον τομέα της χαλκογραφίας και της ζωγραφικής πινάκων, εκ των οποίων ορισμένοι ήταν ιδιαίτερα μεγάλων διαστάσεων.[11]

Η κοινωνική θέση του καλλιτέχνη στην πόλη δεν έχει διευκρινιστεί. Από το 1360 και εξής, το σύστημα διοίκησης του Κολμάρ βασιζόταν στις συντεχνίες. Οι ζωγράφοι ανήκαν στη συντεχνία των εμπόρων. Ωστόσο, καμία πηγή δεν τεκμηριώνει τη σχέση του Σόνγκαουερ με αυτούς τους φορείς, ενώ η απουσία του ονόματός του από τους σωζόμενους καταλόγους των πολιτών δείχνει ότι δεν είχε αυτή την ιδιότητα. Η πόλη του είχε ενδεχομένως χορηγήσει μια εναλλακτική ιδιότητα ως κατοίκου, η οποία του παρείχε το πλεονέκτημα λιγότερων κοινωνικών υποχρεώσεων και μεγαλύτερης κινητικότητας.[11]

Οι παραγγελίες που δέχθηκε τον οδήγησαν σε διάφορες πόλεις της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.[12] Το 1489, είναι πολίτης της πόλης Μπράιζαχ όπου εγκαταστάθηκε λίγα χρόνια νωρίτερα έχοντας αναλάβει να φιλοτεχνήσει τις τοιχογραφίες της εκκλησίας του Αγίου Στεφάνου [de] με θέμα τη Δευτέρα Παρουσία. Στις 2 Φεβρουαρίου 1491, ο καλλιτέχνης πεθαίνει στην ίδια πόλη.[13]

Ζωγραφική

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ως ζωγράφος, ο Σόνγκαουερ εργάστηκε με την τέμπερα καθώς και με ελαιοχρώματα. Μεγάλη επιρροή άσκησε πάνω του η ακρίβεια και τα χρώματα του Φλαμανδού καλλιτέχνη Ρόχιερ φαν ντερ Βάιντεν.[14][15] Από τα ελάχιστα έργα που αποδίδονται στον Σόνγκαουερ, το Musee d´Unterlinden στο Κολμάρ (το οποίο στεγάζει επίσης το «Ρετάμπλ του Άιζενχαϊμ» του Ματίας Γκρύνεβαλντ) φιλοξενεί έντεκα έργα που κοσμούσαν Άγιες Τράπεζες. Άλλα γνωστά του έργα είναι τα ακόλουθα: «Η Αγία Οικογένεια» (περ.1470, Alte Pinakothek, Μόναχο), «Η Μαντόννα στον Κήπο με τα Τριαντάφυλλα» (1473, Εκκλησία του Αγίου Μαρτίνου, Κολμάρ), «Η Αγία Οικογένεια» (1475-80, Μουσείο Ιστορίας της Τέχνης, Βιέννη) και «Η Γέννηση» (περ.1480, Gemäldegalerie SMPK, Βερολίνο). Επίσης, δημιούργησε μια σειρά από τοιχογραφίες για τον Καθεδρικό Ναό του Μπράιζαχ (Breisach) (1489-90).[14]

Χαρακτική

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
Ο Πειρασμός του Αγίου Αντωνίου (1475), έργο που αποτέλεσε την πρώτη ύλη για αντίστοιχο έργο ζωγραφικής του Μιχαήλ Αγγέλου.

Ο Μάρτιν Σόνγκαουερ έγινε διάσημος κυρίως χάρη στα χαρακτικά του που γνώρισαν μεγάλη διάδοση στην Ευρώπη ενόσω ήταν ακόμα εν ζωή. Το 1492, ο Αλμπρεχτ Ντύρερ επισκέφθηκε το Κολμάρ στα πλαίσια της μαθητείας του για να τιμήσει τον Μάρτιν Σόνγκαουερ, τον οποίο θεωρούσε δάσκαλό του. Δυστυχώς ο καλλιτέχνης είχε πεθάνει λίγους μήνες νωρίτερα. Αυτό το γεγονός, που αναφέρεται από τον ίδιο τον Ντύρερ στα γραπτά του, αποδεικνύει τη φήμη και την εκτίμηση της οποίας έχαιρε ο χαράκτης από το Κολμάρ.[16]

Σε αντίθεση με τα ζωγραφικά του έργα που είναι ανυπόγραφα και η δημιουργία τους δεν τεκμηριώνεται από σύγχρονο αρχειακό υλικό, τα χαρακτικά του Σόνγκαουερ μπορούν να του αποδοθούν με βεβαιότητα καθώς φέρουν το μονόγραμμά του, M+S.[17] Τα ενυπόγραφα χαρακτικά του είναι συνολικά 116, ενώ για το καθένα ο αριθμός των αντιτύπων που τυπώθηκε δεν είναι γνωστός.[18] Τα έργα αυτά θεωρούνται σήμερα αυθεντικά.[16] Η τεχνική της βαθυτυπίας, όπου το σχέδιο είναι έγγλυφο, επέτρεπε την τύπωση εκατοντάδων αντιτύπων από μια μόνο πλάκα, χωρίς να είναι απαραίτητη η επανεπεξεργασία της. Η σταδιακή φθορά της μήτρας γινόταν ορατή στην φθίνουσα ποιότητα της εκτύπωσης καθώς το σχέδιο έχανε σιγά σιγά την καθαρότητά του. Οι πλάκες που δεν μπορούσαν να δώσουν επιπλέον αντίτυπα λιώνονταν ώστε το μέταλλο να επαναχρησιμοποιηθεί για τη δημιουργία νέων χαρακτικών. Σήμερα δεν σώζεται καμία πλάκα χαλκού με χαράξεις του Σόνγκαουερ.[19]

Η απουσία χρονολογίας πάνω στα ίδια τα χαρακτικά οδήγησε τους ιστορικούς να βασιστούν στην εξέλιξη του μονογράμματος του καλλιτέχνη ώστε να διαχωρίσουν τα νεανικά του έργα από αυτά που φιλοτέχνησε αργότερα. Έντεκα από τα σωζόμενα χαρακτικά του, μεταξύ των οποίων Η Παναγία με τον παπαγάλο, Η προσκύνηση των Μάγων, Η Κοίμηση της Θεοτόκου ή Ο Πειρασμός του Αγίου Αντωνίου, θεωρείται ότι φιλοτεχνήθηκαν κατά τα πρώτα χρόνια της καριέρας του, μεταξύ 1470 και 1475.[17] Τα περισσότερα χαρακτικά του απεικονίζουν σκηνές από την Καινή Διαθήκη και αναπαραστάσεις του Χριστού και της Παναγίας βρεφοκρατούσας. Τα υπόλοιπα θρησκευτικά του χαρακτικά αναπαριστούν αγίους, τους αποστόλους και τα σύμβολα των Ευαγγελιστών, ενώ μια σειρά απεικονίζει την Παραβολή των Δέκα Παρθένων. Τα σωζόμενα χαρακτικά με κοσμικό θέμα είναι συνολικά 29 και απεικονίζουν σκηνές της καθημερινής ζωής, έργα χρυσοχοΐας, και διακοσμητικά μοτίβα. Φιλοτέχνησε επίσης κάποιες χαλκογραφίες με θέμα ζώα και εραλδικά εμβλήματα.[18]

Θυμιατό (1480-85)

Το γεγονός ότι συλλέκτες της εποχής, όπως για παράδειγμα ο Χάρτμαν Σέντελ [en] (γερμ.: Hartmann Schedel, 1440-1514), απέκτησαν γκραβούρες του Σόνγκαουερ μέσα σε σύντομο διάστημα από την τύπωσή τους, ενώ γνωστές προσωπικότητες σύγχρονες του καλλιτέχνη τις χρησιμοποίησαν για την εικονογράφηση των ιερών τους βιβλίων, μπορεί να θεωρηθεί ένδειξη ότι τα έργα αυτά είχαν αποκτήσει αξία έργου τέχνης και αντιμετωπίζονταν ως τέτοια.[16] Ο Σόνγκαουερ προόριζε τις γκραβούρες του για ιδιωτική προσευχή ως ευλαβικές εικόνες και για την εικονογράφηση θρησκευτικών κειμένων. Η πελατεία του περιλάμβανε εμπόρους, μέλη της πολιτικής και δικαστικής ελίτ καθώς και μέλη της αριστοκρατίας.[20]

Ταυτόχρονα, μια τεχνική που επέτρεπε την φτηνή αναπαραγωγή εικόνων υψηλής εκφραστικής ποιότητας μέσω της τύπωσής τους πάνω σε ένα απλό φύλλο χαρτί ήταν επόμενο να γίνει μέσο διακίνησης καλλιτεχνικών προτύπων. Τα εργαστήρια της εποχής διατηρούσαν συλλογές τέτοιων χαρακτικών που χρησιμοποιούσαν ως μοντέλα για την δημιουργία έργων γλυπτικής ή ζωγραφικής. Ο Ντύρερ, αναγνωρίζοντας την δύναμη της χαρακτικής ως τέτοιου μέσου, από το 1497 και εξής, είχε αναθέσει σε δύο αντιπροσώπους να διακινούν εκτός Νυρεμβέργης τις χαλκογραφίες του, οι οποίες έφεραν πάντα το προσωπικό του μονόγραμμα. Παρότι ο Σόνγκαουερ δεν αντιμετώπιζε το θέμα με τον ίδιο επαγγελματισμό, το έργο του εξαπλώθηκε στην Ευρώπη είτε μέσα από την διακίνηση των δικών του χαλκογραφιών είτε χάρη στη συμβολή άλλων χαρακτών που αντέγραψαν το έργο του.[16] Με τον τρόπο αυτό οι συνθέσεις του Σόνγκαουερ μεταφέρθηκαν στη γλυπτική, τη ζωγραφική, την εικονογράφηση χειρογράφων και τις διακοσμητικές τέχνες, άλλοτε λιγότερο άλλοτε περισσότερο πιστά.[21]

Η Κοίμηση της Θεοτόκου (αρχές δεκαετίας 1470)

Η Κοίμηση της Θεοτόκου (1470-1475) ανήκει στις γκραβούρες του καλλιτέχνη που διαδόθηκαν και αντιγράφηκαν ιδιαίτερα γρήγορα από άλλους καλλιτέχνες. Σήμερα σώζονται πάνω από 74 αντίτυπα.[22] Ο Πειρασμός του Αγίου Αντωνίου (1470-1475) συνάντησε εξίσου μεγάλη επιτυχία. Ο Ιταλός ζωγράφος και ιστορικός της τέχνης Τζόρτζο Βαζάρι (1511-1574) αναφέρει στο βιβλίο του Οι βίοι των πλέον εξαίρετων ζωγράφων, γλυπτών και αρχιτεκτόνων, ότι ο Μικελάντζελο (1457-1564) είχε στο εργαστήρι του στη Φλωρεντία ένα αντίτυπο της γκραβούρας αυτής και ζωγράφισε ένα αντίγραφό της κατά τη διάρκεια της μαθητείας του στο εργαστήρι του Ντομένικο Γκιρλαντάιο. Το 2009, το Μουσείο Τέχνης Κίμπελ στο Φορτ Γουόρθ (Τέξας) αγόρασε έναν πίνακα που χρονολογείται από την ίδια περίοδο και θα μπορούσε να είναι το έργο του νεαρού τότε Μικελάντζελο.[23]

Ο Σόνγκαουερ ανέπτυξε την τεχνική της σταυρωτής γραμμοσκίασης για να υποδηλώσει τον όγκο και υπήρξε ο πρώτος χαράκτης που καμπύλωσε με επιτυχία παράλληλες γραμμές, περιστρέφοντας την πλάκα γύρω από τη γλυφίδα (burin).[14] Με το έργο του χάρισε νέο πλούτο και ωριμότητα στην τέχνη της χαρακτικής, επεκτείνοντας την ποικιλία των τόνων και υφών, κάνοντας μια τέχνη που ανήκε πριν στον τομέα των χρυσοχόων να αποκτήσει ποιότητα έργου ζωγραφικής. Η χάρη του έργου του έγινε θρυλική, δίνοντάς του τα προσωνύμια «Hübsch (γοητευτικός) Μάρτιν» και «Schön (όμορφος) Μάρτιν».[15]

Επιλογή σημαντικών χαρακτικών του καλλιτέχνη:

  • «Η Γέννηση» (1470), χαλκογραφία σε χαρτί, Εθνική Πινακοθήκη της Ουάσιγκτον.
  • «Ο Πόνος του Κυρίου με την Παρθένο Μαρία & τον Ιωάννη τον Ευαγγελιστή» (1470-75), χαλκογραφία σε χαρτί, Αλμπερτίνα, Βιέννη.
  • «Οικογένεια Χωρικών Πηγαίνει στην Αγορά» (1473-75), χαλκογραφία σε χαρτί, Μουσείο Ερμιτάζ, Αγία Πετρούπολη.
  • «Ο Χριστός Αίρων το Σταυρό» (1474), χαλκογραφία σε χαρτί, Μουσείο Ερμιτάζ, Αγία Πετρούπολη.
  • «Η Προσκύνηση των Μάγων» (1475), χαλκογραφία σε χαρτί, Πινακοθήκη του Βερολίνου.
  • «Ο Πειρασμός του Αγίου Αντωνίου» (1475), χαλκογραφία σε χαρτί, Μουσείο Καλών Τεχνών της Βουδαπέστης.
  • «Ο Ενταφιασμός» (1480), χαλκογραφία σε χαρτί, Αλμπερτίνα, Βιέννη.
  • «Μωρή Παρθένος» (1480s), χαλκογραφία σε χαρτί, Εθνική Πινακοθήκη της Ουάσιγκτον.
  • «Η Παναγία στον Πάγκο με τη Χλόη» (1480s), χαλκογραφία σε χαρτί, Πινακοθήκη του Βερολίνου.
  • «Η Παναγία και το Θείο Βρέφος στην Αυλή» (περ.1480), χαλκογραφία σε χαρτί, Πινακοθήκη του Βερολίνου.
  • «Η Πρώτη Μωρή Παρθένος» (1481), χαλκογραφία σε χαρτί, Μουσείο Καλών Τεχνών της Βουδαπέστης.
  • «Η Δεύτερη Μωρή Παρθένος» (1481), χαλκογραφία σε χαρτί, Μουσείο Καλών Τεχνών της Βουδαπέστης.

Συλλογές

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Πέρα από τη συλλογή του μουσείου Ουντερλιντέν στη γενέτειρα του καλλιτέχνη, έργα του Σόνγκαουερ βρίσκονται σήμερα σε μερικά από τα σημαντικότερα μουσεία του κόσμου, όπως το Λούβρο στο Παρίσι, το Μουσείο Ερμιτάζ στην Αγία Πετρούπολη, η Παλαιά Πινακοθήκη (γερμ.: Alte Pinakothek) στο Μόναχο, το Μουσείο Καλών Τεχνών της Βουδαπέστης, η Πινακοθήκη του Βερολίνου (γερμ.: Gemäldegalerie Berlin), το Βρετανικό Μουσείο στο Λονδίνο, το Μουσείο Γκέτι στο Λος Άντζελες, η Εθνική Πινακοθήκη της Ουάσιγκτον, το Μουσείο Στέντελ στη Φρανκφούρτη, το Μουσείο Ιστορίας της Τέχνης και η Αλμπερτίνα στη Βιέννη.

Δείτε επίσης

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Παραπομπές

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
  1. ↑ Εθνική Βιβλιοθήκη της Γερμανίας: «Gemeinsame Normdatei» (Γερμανικά) 118610430. Ανακτήθηκε στις 5  Ιανουαρίου 2025.
  2. 1 2 Εθνική Βιβλιοθήκη της Γερμανίας: «Gemeinsame Normdatei» (Γερμανικά) 118610430. Ανακτήθηκε στις 5  Ιανουαρίου 2025.
  3. ↑ (Ολλανδικά) RKDartists. 70964. Ανακτήθηκε στις 11  Νοεμβρίου 2022.
  4. 1 2 3 The Fine Art Archive. 58721. Ανακτήθηκε στις 1  Απριλίου 2021.
  5. 1 2 3 4 (Γερμανικά) Κατάλογος της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Γερμανίας. 118610430. Ανακτήθηκε στις 5  Ιανουαρίου 2025.
  6. 1 2 3 4 Εθνική Βιβλιοθήκη της Γερμανίας: «Gemeinsame Normdatei» (Γερμανικά) 118610430. Ανακτήθηκε στις 20  Απριλίου 2026.
  7. 1 2 Heck (2003).
  8. ↑ « Überlegugen zum Profil eines pictor doctus im Zeitalter des Frühhumanismus », Heinrichs (2007).
  9. ↑ Béguerie-De Paepe & Haas (2018).
  10. 1 2 Béguerie-De Paepe & Haas (2018), σελίδες 22-23.
  11. 1 2 3 Heinrichs (2007), σελίδες 55-56.
  12. 1 2 Béguerie-De Paepe & Haas (2018), σελίδες 24-25.
  13. ↑ Heinrichs (2007), σελ. 58.
  14. 1 2 3 «Martin Schongauer (1448-91)», βιογραφία του καλλιτέχνη στον ιστότοπο Visual-arts-cork.com.
  15. 1 2 Schongauer, Martin, βιογραφία στην Web Gallery of Art.
  16. 1 2 3 4 Béguerie-De Paepe & Haas (2018), σελ. 112.
  17. 1 2 Béguerie-De Paepe & Haas (2018), σελίδες 41-42.
  18. 1 2 Béguerie-De Paepe & Haas (2018), σελ. 43.
  19. ↑ Béguerie-De Paepe & Haas (2018), σελ. 68.
  20. ↑ Béguerie-De Paepe & Haas (2018), σελ. 69.
  21. ↑ Béguerie-De Paepe & Haas (2018), σελίδες 112-113.
  22. ↑ Béguerie-De Paepe & Haas (2018), σελ. 52.
  23. ↑ Béguerie-De Paepe & Haas (2018), σελ. 62.

Πηγές

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
  • Béguerie-De Paepe, Pantxika· Haas, Magali (2018). Martin Schongauer (στα Γαλλικά). Παρίσι / Κολμάρ: Réunion des musées nationaux-Grand Palais / Musée Unterlinden. ISBN 978-2-7118-7375-3. 
  • Heck, Christian (2003). «Schongauer, Martin»Απαιτείται συνδρομή επί πληρωμή. Grove Art Online (στα Αγγλικά). doi:10.1093/oao/9781884446054.013.90000372501. Ανακτήθηκε στις 19 Αυγούστου 2025. 
  • Heinrichs, Ulrike (2007). Martin Schongauer: Maler und Kupferstecher (στα Γερμανικά). Μόναχο / Βερολίνο: Deutshcer Kunstverlag. ISBN 978-3-422-06555-0. 

Πρόσθετη βιβλιογραφία

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
  • Cuttler, Charles D. (1968). «Northern Painting from Pucelle to Bruegel», Holt, Rinehart and Winston, Inc., ISBN 0030725003.
  • Kemperdick, Stephan (2004). Martin Schongauer: eine Monographie (στα Γερμανικά). Petersberg: M. Imhof. ISBN 3-937251-33-2. 
  • Miller, Frederic P. & Vandome, Agnes F. & McBrewster, John (2011). «German Renaissance», Betascript Publishing, Μαυρίκιος, ISBN 9786134251822.
  • Shestack, Alan (1967). «Fifteenth Century Engravings of Northern Europe», National Gallery of Art (Κατάλογος), Ουάσινγκτον, LOC 67-29080.
  • Snyder, James (1984). «Northern Renaissance Art: Painting, Sculpture, the Graphic Arts From 1350 to 1575», Prentice Hall, ISBN 9780136235965.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
Ανακτήθηκε από "https://el.wikipedia.org/w/index.php?title=Μάρτιν_Σόνγκαουερ&oldid=11669531"