Λευτέρης Σπίνουλας

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Πήδηση στην πλοήγηση Πήδηση στην αναζήτηση
Λευτέρης Σπίνουλας
Λευτέρης Σπίνουλας.jpg
Γέννηση 1927
Κάτω Γαρούνα Κέρκυρας
Υπηκοότητα Ελλάδα
Ιδιότητα τραγουδιστής και σκηνοθέτης κινηματογραφικών έργων
Είδος τέχνης όπερα

Ο Λευτέρης Σπίνουλας ήταν διακεκριμένος Έλληνας μουσικός,συνθέτης,μονωδός, μαέστρος και σκηνοθέτης της Εθνικής Λυρικής Σκηνής. Υπήρξε μία από τις μεγαλύτερες καλλιτεχνικές προσωπικότητες που ανέδειξε η Κέρκυρα.

Τα πρώτα χρόνια[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Γεννήθηκε το 1927 στην Κέρκυρα στο χωριό Κάτω Γαρούνα. Ο πατέρας του (Κωνσταντίνος Σπίνουλας) ήταν ονομαστός λαϊκός βιολιστής, ενώ η μητέρα του ήταν καλλίφωνη. Ήταν αδελφός του πολύ γνώστου και ονομαστού λαϊκού βιολιστή της Κέρκυρας Θανάση Σπίνουλα,[1] καθώς και του επίσης γνωστού μουσικού, δασκάλου μουσικής και μαέστρου χορωδιών Παναγιώτη Σπίνουλα. Ανακάλυψε το ταλέντο του σε πολύ μικρή ηλικία και έτσι άρχισε να τραγουδά. Σε ηλικία 12 ετών εγκαταστάθηκε στην πόλη της Κέρκυρας, όπου και έγινε μέλος της παιδικής χορωδίας των Προσκόπων. Παράλληλα, συνέχισε τις σχολικές του σπουδές.

Σε ηλικία 18 ετών προσελήφθη στην χορωδία του εκκλησιαστικού ναού «Άγιος Σπυρίδων» ως πρώτος τενόρος, ο δε αρχιμουσικός της Παλαιάς Φιλαρμονικής Κέρκυρας Σπύρος Μεταλληνός τον προσκαλούσε στα κοντσέρτα του για να τραγουδάει ως σολίστ τενόρος. Σιγά σιγά ο Λ. Σπίνουλας άρχισε να συνειδητοποιεί το φωνητικό του ταλέντο και έτσι αποφάσισε να αναζητήσει βαθύτερες και πιο ουσιαστικές μουσικές σπουδές. Εγγράφεται στο παράρτημα του Εθνικού Ωδείου της Κέρκυρας στο κλασικό τραγούδι, έχοντας ως καθηγήτριά του την Σοφία Ζαρμπή.

Ευρύτερες μουσικές σπουδές και πρώτη επαφή με την Εθνική Λυρική σκηνή[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το 1951 έρχεται στην Αθήνα και συνεχίζει τις σπουδές του στο κλασικό ρεπερτόριο, στο κεντρικό Εθνικό Ωδείο του Μανώλη Καλομοίρη. Στα θεωρητικά έχει ως καθηγητές του τους: Γεώργιο Βώκο[2], Σώτο Βασιλειάδη[3], Μιχάλη Βούρτση[4] (από τον οποίον και διδάσκεται διεύθυνση χορωδίας και μένει για αρκετό καιρό στο πλευρό του ως βοηθός διευθυντή στην χορωδία της Εθνικής Λυρικής Σκηνής). Στο λυρικό τραγούδι για τενόρο για ένα διάστημα έχει ως δάσκαλό του τον διακεκριμένο τενόρο Οδυσσέα Λάππα[5]. Το 1953 οι μουσικές του σπουδές συνεχίζονται στο Ελληνικό Ωδείο Αθηνών του Αντίοχου Ευαγγελάτου. Διδάσκεται τραγούδι από την διακεκριμένη καθηγήτρια Λίτσα Ψαθέρη, ενώ στα ανώτερα θεωρητικά διδάσκοντές του είναι οι Μάριος Βάρβογλης και Μιλτιάδης Κουτούγκος[6]. Απεφοίτησε από το ελληνικό ωδείο με Άριστα και πρώτο χρυσό βραβείο (δίπλωμα Σολίστ Τραγουδιού,Ανώτερων Θεωρητικών,Σύνθεσης και Μελοδραματικής Τέχνης). Στο δίπλωμα του ερμήνευσε άριες περίφημων συνθετών όπως: Χαίντελ, Μπαχ, Σούμαν, Μπραμς, Μάλερ, Ντονιτσέτι, Τσιλέα, Πουτσίνι, Σαμάρας, Ευαγγελάτος. Το ρεσιτάλ πραγματοποιήθηκε μπροστά σε μαέστρους της ολκής του Μάριου Βάρβογλη καθώς και του ίδιου του Αντιόχου Ευαγγελάτου. Οι κριτικές των εφημερίδων ήταν τιμητικές και πολύ επαινετικές για το νεαρό τότε λυρικό τενόρο. Την ίδια εποχή δίνει συναυλίες με άριες, κυρίως στην Κέρκυρα. Στο πιάνο τον συνοδεύει η σύζυγός του Αγγελική Κατωπόδη - Σπίνουλα, ενώ σε μία από τις καλλιτεχνικές εμφανίσεις του τραγουδάει μαζί με την καθηγήτριά του, Λίτσα Ψαθέρη. Ερμηνεύει άριες από έργα όπως: «Αρλεζιάνα», «Μάρθα», «Λουτσία Ντι Λαμερμούρ», «Τροβατόρε», «Ριγολέτος»,«Μανόν Λεσκώ», «Μποέμ», «Ελιξίριο του έρωτα», «Αλιείς των Μαργαριταριών».

Σταδιοδρομία στην Εθνική Λυρική Σκηνή[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το 1955 προσλαμβάνεται ως έκτακτος στο καλλιτεχνικό προσωπικό της Εθνικής Λυρικής Σκηνής (ως πρώτος τενόρος στην χορωδία) για τις όπερες «Μαγικός Αυλός» του Μότσαρτ και «Φιντέλιο» του Μπετόβεν, που παρουσιάστηκαν στα πλαίσια του Φεστιβάλ Αθηνών. Το 1958 δίνει εξετάσεις και εκλέγεται Μουσικός Οδηγός και Μαέστρος Σκηνής (θέση στην οποία μένει μέχρι το 1967) της Ε.Λ.Σ και έτσι έρχεται σε επαφή με τον σκηνοθετικό τομέα. Παράλληλα,τον επιλέγουν ως πρωταγωνιστή στο διάσημο έργο του Τζιάκομο Πουτσίνι La Boheme (ως Rodolfo, στον ρόλο του τενόρου). Μάλιστα, αυτό συνέβη όταν ο Τότης Καραλίβανος[7], γνωστός αρχιμουσικός της Ε.Λ.Σ. τον άκουσε στην άρια Che gelida manina από το προαναφερθέν έργο. Τότε δήλωσε σχετικά: «Ο Σπίνουλας με τα ντο στην τσέπη». Ακολούθησε η διανομή των ρόλων για την όπερα, όμως ο Λ. Σπίνουλας, μετά και από προτροπή του Φρίξου Θεολογίδη (τότε σκηνοθέτη της Ε.Λ.Σ), αποφάσισε να αφήσει το τραγούδι και να ασχοληθεί με την σκηνοθεσία.

Μπαίνοντας στον σκηνοθετικό τομέα, παίρνει μαθήματα σκηνοθεσίας από τους γνωστούς και διακεκριμένους Ιταλούς σκηνοθέτες Riccardo Moresco και Ezio Frigerio, από τον σκηνοθέτη της όπερας του Βελιγραδίου M. Samlits, τον Άγγλο σκηνοθέτη της όπερας του Κόβεντ Γκάρντεν John Copley, καθώς και από τους διακεκριμένους Έλληνες σκηνοθέτες Ντίνο Γιαννόπουλο (της Μετροπόλιταν Όπερα), Τάκη Μουζενίδη, Αλέξη Μινωτή και Πέλο Κατσέλη (του Εθνικού Θεάτρου Αθηνών).

Για παραπάνω από 30 έτη προσέφερε τις υπηρεσίες του στην Ε.Λ.Σ. Κατά την διάρκεια της παραμονής του (και συγκεκριμένα από το 1967), η Ε.Λ.Σ του αναθέτει επιμέλειες, αναβιώσεις και σκηνοθεσίες μεγάλου μέρους του ρεπερτορίου της. Συμμετείχε σε 199 προγράμματα παραστάσεων,σύμφωνα με το ιστορικό αρχείο της Εθνικής Λυρικής Σκηνής (είτε ως Σκηνοθέτης, είτε ως Βοηθός Σκηνοθέτη, είτε ως Επιμελητής Σκηνοθεσίας). Το 1973 σκηνοθετεί και επιμελείται την παρουσίαση των έργων - αποσπασμάτων: «Εθνικός Ύμνος» (έργο), «Μάρκος Μπότσαρης» (αποσπάσματα), «Συμφωνία της λεβεντιάς» (αποσπάσματα). Τα έργα/αποσπάσματα αποτελούσαν μέρος του εορτασμού της 25ης Μαρτίου 1973. Το 1979 σκηνοθετεί Μαγικό Αυλό στο Ηρώδειο, ενώ την ίδια χρονιά σκηνοθετεί στο θέατρο «Φοίνικας» της Κέρκυρας τον «Κουρέα της Σεβίλλης», σε παραγωγή της ΕΛΣ. Το 1980 σκηνοθετεί σε επανάληψη το «Ανοιξιάτικο Παραμύθι» του Τίτου Ξηρέλλη. Επίσης, σκηνοθετεί στη Θεσσαλονίκη τον «Μυστικό Γάμο» («Δημήτρια»). Το 1982 (πάλι στα «Δημήτρια») σκηνοθετεί «Ντον Πασκουάλε». Το 1984 σκηνοθετεί στην Ε.Λ.Σ τον «Μαγικό Αυλό». Το 1985 σκηνοθετεί «Τραβιάτα» ενώ την ίδια χρονιά αποχωρεί από την ΕΛΣ. Το 1987, όμως, τον ξανακαλούν για να σκηνοθετήσει και πάλι «Τραβιάτα», καθώς και «Ριγκολέτο» το 1988.

Λοιπές δραστηριότητες[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Από το 1971 έως και το 1976 υπήρξε καθηγητής της Θεατρικής και Μελοδραματικής τέχνης στο Ωδείο του Πειραϊκού Συνδέσμου. Από το 1974 έως και το 1985 αναλαμβάνει Μουσικός Διευθυντής και Μαέστρος της 60μελούς μικτής χορωδίας της Τραπέζης Ελλάδος με συμμετοχές:

  • Το 1976 στο Ηρώδειο στα πλαίσια του Φεστιβάλ Αθηνών με το έργο Άξιον Εστί του Μίκη Θεοδωράκη. Κεντρικά πρόσωπα της συναυλίας ήταν ο Σταύρος Ξαρχάκος και ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης.
  • Στην τηλεόραση της Ε.Ρ.Τ, στην Λυρική Σκηνή υπό την αιγίδα του Οργανισμού Υποτροφιών Ελλάδος[8].
  • Στο Χίλτον, στα πλαίσια του 12ου Πανελληνίου Συνεδρίου Χειρουργικής.
  • Στην αίθουσα των Φίλων του Λαού καθώς και σε πολλές άλλες πόλεις της Ελλάδος.

Από το 1985 έως και το 1992 εργάζεται ως καθηγητής κλασικού τραγουδιού στο Πρότυπο Πειραματικό Ωδείο Αθηνών. Ανάμεσα στους μαθητές του ήταν και ο διακεκριμένος κερκυραίος βαρύτονος Παντελής Κοντός[9], με τον οποίο συνεργάστηκε για πολλά χρόνια στην Χορωδία Κερκύρας. Επίσης, αναλαμβάνει την ενορχήστρωση του προσωπικού δίσκου (με τίτλο «Ομόνοια Πλας»[10]) της κόρης του, Ντόρις Σπίνουλα, που κυκλοφόρησε το 1992.

Μουσικές του συνθέσεις και εναρμονίσεις:

  • Eπτανησιακά Πεντάγραμμα: Βιβλίο με 18 χορωδιακά έργα (μικτά και ανδρικά) με συνοδεία πιάνου ή μαντολινάτας.
  • Δοξολογία και Θεία Λειτουργία Ιωάννου του Χρυσοστόμου. Από το Βυζαντινό μέλος σε τετράφωνη κλασική χορωδιακή μορφή (συνοδεία οργάνου) για Ανδρική Χορωδία[11].
  • Δοξολογία για ανδρική χορωδία (συνοδεία οργάνου)[12].
  • Θεία Λειτουργία Ιωάννου του Χρυσοστόμου (Νικολάου Μαντζάρου). Παρέμβαση και πολυφωνική φαντασία για ανδρική χορωδία.
  • «Ανάμνηση»: Σερενάτα - Ντουέτο για τενόρο και βαρύτονο με συνοδεία πιάνου.
  • Il Pagliaccio: Θεατρικό μουσικό μονόπρακτο.
  • Συνθέσεις εκκλησιαστικού ρεπερτορίου (για τετράφωνη ανδρική χορωδία A Cappella): Τροπάριο της Κασσιανής, Πολυχρόνιον[13] (Πολυχρονισμός Βασιλέως Κωνσταντίνου), Αλλότριον, Θεοτόκε αειπάρθενε, Κύριε ελέησον, Των εν όλω τω κόσμω, Προλαβούσαι τον όρθρον, Εις πάσαν την γην, Την Ρώμην μη λιπών, Άγγελοι την είσοδον, Τους τρεις μεγίστους, Μέγαν εύρατο, Ιερωσύνης στολισμόν, Ως του Κυρίου μαθητής, Ορθοδοξίας οδηγέ, Χρηστότητα εκδιδαχθείς, Εκ βρέφους τον Κύριον, Πάτερ Ημών, Θείας Πίστεως, Χερουβικό, Σε υμνούμεν, Αινείτε και άλλα.

Έχει διατελέσει μαέστρος της Κερκυραϊκής Καντάδας και Μαντολινάτας[14] και της εκκλησιαστικής χορωδίας του Αγίου Ιωάννη Γαργαρέττα Αθηνών (πλαισιωμένος από σολίστες και χορωδούς της Ε.Λ.Σ και τραγουδώντας ο ίδιος παράλληλα ως πρώτος τενόρος)[15].

Τέλος, έχει συγγράψει μελέτες σχετικά με τις φωνητικές και διαφραγματικές ασκήσεις, ενώ έχει πραγματοποιήσει ποικίλες συνθέσεις, εναρμονίσεις και διασκευές Πολυφωνικών έργων. Σε διάφορες συνεντεύξεις του στο ραδιόφωνο έχει μιλήσει για την σπουδαιότητα του χορωδιακού τραγουδιού αναλύοντας την ορθή τεχνική ενός φωνητικού συνόλου και τα αρχεία αυτά αποτελούν θησαυρό για τους λάτρεις της πολυφωνικής μουσικής[16].

Διακρίσεις[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το 2005 η προσφορά των υπηρεσιών του στη μουσική τέχνη κρίθηκε από το Υπουργείο Πολιτισμού ως Διακεκριμένη.

Του έχει χορηγηθεί τιμητική πλακέτα από τον Πανευρωπαϊκό Σύνδεσμο Χορωδιών.

Είχε κληθεί να συμμετάσχει στην κριτική επιτροπή του φεστιβάλ Mario Del Monaco[17].

Σταδιοδρομία ως Μαέστρου στην Χορωδία Κέρκυρας[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το 1985 ανέλαβε Καλλιτεχνικός Διευθυντής και Μαέστρος στην ανδρική χορωδία της Κέρκυρας. Από τότε η χορωδία πραγματοποίησε σειρά συναυλιών με πολλές διακρίσεις και επιτυχίες σε Γαλλία, Ιταλία, Βέλγιο, Ολλανδία, Τσεχία, Αμερική, Αυστρία, καθώς και σε πολλές περιοχές της Ελλάδας (Θεσσαλονίκη, Παξοί, Σπάρτη, Κόρινθος, Κύπρος, Ρόδος, Λευκάδα κ.α). Πήρε μέρος σε πολλά διεθνή χορωδιακά φεστιβάλ της Ελλάδας (Αθηνών – Κεφαλληνίας – Ζακύνθου – Βόλου – Λάρισας – Κορίνθου – Πάτρας – Πρέβεζας) καθώς επίσης στο 18ο φεστιβάλ ΟΤΕ Θεσσαλονίκης το 2003 και στο 20ο το 2005.

Το 1986 στο Παγκόσμιο Φεστιβάλ Χορωδιακού τραγουδιού που διεξήχθη στο Λανγκόλλεν της Ουαλίας, η χορωδία της Κέρκυρας διακρίθηκε παίρνοντας την τρίτη θέση[18] στην κατηγορία Folklore. Ερμήνευσε την «Ρούγα»[19] (φαντασία - εναρμόνιση: Λ. Σπίνουλα), το «Κάποιος γιορτάζει»[20] (σε εναρμόνιση Πέτρου Τζαφέρη με παρεμβάσεις του Λ. Σπίνουλα), τον «Μύθο»[21] (σε εναρμόνιση Λ. Σπίνουλα) και το «Dana Dana», το οποίο ήταν το υποχρεωτικό κομμάτι για όλα τα φωνητικά σύνολα. Στον διαγωνισμό έλαβαν μέρος 29 χώρες. Την ίδια χρονιά σκηνοθετεί στο Δημοτικό Θέατρο Κέρκυρας αποσπάσματα από μιούζικαλ (Εβίτα Περόν, Show Boat). Στην παράσταση έλαβε μέρος η Χορωδία Κέρκυρας, καθώς και η κόρη, του Ντόρις Σπίνουλα, ως σολίστ στα μιούζικαλ. Το 1987 πραγματοποιείται στο Δημοτικό Θέατρο Κέρκυρας βραδιά όπερας με την συμμετοχή λυρικών τραγουδιστών του εξωτερικού. Την παράσταση σκηνοθετεί ο Λευτέρης Σπίνουλας. Τον Οκτώβριο του 1988 και στο πλαίσιο του διαλόγου για την ένωση των δύο εκκλησιών, Ορθόδοξης και Ρωμαιοκαθολικής, έδωσε επιτυχημένη συναυλία ενώπιον του Πάπα Ιωάννη Παύλου Η' στο Βατικανό, στην πλατεία του Αγίου Πέτρου. Το 1990 σε συνεργασία με την Ελληνική Τηλεόραση (ΕΤ1) παρουσίασε σε επετειακή εκπομπή της τηλεόρασης, τον «Ύμνο εις την Ελευθερίαν» σε μουσική του Κερκυραίου συνθέτη Νικολάου Μάντζαρου και σε στίχους Διονύσιου Σολωμού στην πρωτότυπή του έκδοση. Τον Ιανουάριο του 1990 δίνει συναυλία στο Δημοτικό Θέατρο Κέρκυρας σε συνεργασία με τον μουσικοσυνθέτη Γιώργο Κατσαρό. Την ίδια χρονιά ηχογραφεί και κυκλοφορεί δίσκο με επιτυχίες Ελλήνων συνθετών σε ζωντανή ηχογράφηση από τη συναυλία που δόθηκε στο Δημοτικό Θέατρο της Κέρκυρας προς τιμήν του Κερκυραίου μουσικοσυνθέτη, Γιώργου Κατσαρού.

Το 1995 εκπροσώπησε την Ελλάδα με μεγάλη επιτυχία στην 1η συνάντηση χορωδιών των Μελών της Ε.Ο.Κ στο Άμερσφουρτ της Ολλανδίας. Τον Αύγουστο του 2000 δίνει συναυλία στη Santa Severina της Ιταλίας με έργα θρησκευτικού περιεχομένου. Στο βυζαντινό παρεκκλήσι του Καθεδρικού Ναού της ομώνυμης πόλης τέλεσε Ορθόδοξη Θεία Λειτουργία ύστερα από 900 χρόνια από την τελευταία φορά που τελέσθηκε παρόμοια Λειτουργία στο μέρος αυτό (11ος αιώνας). Τον Νοέμβριο του ιδίου έτους πραγματοποιεί κοντσέρτο στη Νέα Υόρκη και δέχεται τα συγχαρητήρια του Αρχιεπισκόπου Δημητρίου. Τον Ιούνιο του 2001 στη γιορτή για τα 20 χρόνια από την ίδρυσή της η Χορωδία προσκάλεσε την Συμφωνική Ορχήστρα του Δήμου Αθηναίων και την ανδρική Χορωδία της Εμπορικής Τραπέζης και χάρισαν στο κοινό της Κέρκυρας μια βραδιά VERDI. Μετά από ένα χρόνο, τον Ιούνιο του 2002, με την Συμφωνική Ορχήστρα του Sliven Βουλγαρίας και σολίστ από Ιταλία και από την Εθνική Λυρική Σκηνή ανέβασε με μεγάλη επιτυχία την Όπερα «Κουρέας της Σεβίλλης» του Τζοακίνο Ροσσίνι.

Τον Ιανουάριο του 2005 δίνει συναυλία στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών για την MDA Hellas υπό την αιγίδα του Ιδρύματος «Σταύρος Νιάρχος». Το 2006 δίνει συναυλία στην Μάλτα. Το 2007 και το 2008 δίνει δύο συναυλίες με τον Μάριο Φραγκούλη στην Κέρκυρα. Το 2009 πραγματοποιείται συναυλία στο Δημοτικό Θέατρο Κέρκυρας προς τιμήν του και της συζύγου του, Αγγελικής Σπίνουλα - Κατωπόδη (πιανίστα της χορωδίας), οι οποίοι αποχώρησαν τότε από την Χορωδία της Κέρκυρας. Στην συναυλία συμμετείχαν αφιλοκερδώς οι καλλιτέχνες της όπερας Δημήτρης Καβράκος[22], Χριστόφορος Σταμπόγλης[23], Γιάννης Χριστόπουλος[24] και Τζίνα Πούλου.

Τα χρόνια αυτά η Ανδρική Χορωδία της Κέρκυρας αναδεικνύεται σε ένα από τα καλύτερα φωνητικά σύνολα της Ευρώπης. Οι προσκλήσεις από χώρες του εξωτερικού είναι συνεχείς. Στόχος, επίσης, του Λ. Σπίνουλα είναι να αναβαθμίσει τα πολιτιστικά δρώμενα του νησιού μέσω της οργάνωσης καλλιτεχνικών εκδηλώσεων, στις οποίες συμμετέχει η χορωδία.

Χαρακτηριστικά και τύπος φωνής[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το είδος της φωνής του ανήκει στην κατηγορία των Lyrico - Spinto τενόρων. Στα ελληνικά μεταφράζεται ως λυρικοδραματικός τενόρος[25]. Επρόκειτο για εξαιρετικά ευέλικτη φωνή στην υψηλή περιοχή και ευκολία στις φιοριτούρες[26]. Η άρτια τεχνική που διέθετε του επέτρεψε να τραγουδάει ακόμα και σε πολύ μεγάλη ηλικία.[27] Ερμήνευε απαιτητικό ρεπερτόριο που ταίριαζε όμως στην φωνή του.

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. ««Θανάσης Σπίνουλας»». 
  2. ««Άρθρο για τον Γεώργιο Βώκο από την Έφη Αγραφιώτη»». 
  3. ««Διακεκριμένοι απόφοιτοι Εθνικού Ωδείου»». 
  4. ««Μιχάλης Βούρτσης»». 
  5. ««Παντρεύουν την αγάπη μου»». 
  6. ««Μελωδικές ασκήσεις» από τον Μιλτιάδη Κουτούγκο». 
  7. ««Τότης Καραλίβανος»». 
  8. ««Θάμα κι' αυτό το αποψινό»». 
  9. ««Dio di giuda» - Παντελής Κοντός». 
  10. ««Ομόνοια Πλας» - Ντόρις Σπίνουλα». 
  11. ««Ταις πρεσβείαις της Θεοτόκου - Σώσον ημάς - Ο μονογενής υιός - Χερουβικό»». 
  12. ««Δοξολογία»». 
  13. ««Πολυχρονισμός»». 
  14. ««Για σένα» - Κερκυραϊκή καντάδα και μαντολινάτα». 
  15. ««Αρχείο από την Θεία Λειτουργία»». 
  16. ««Συνέντευξη στο ραδιόφωνο»». 
  17. ««Φωτογραφία της πρόσκλησης»». 
  18. ««Η βαθμολογία»». 
  19. ««Η Ρούγα»». 
  20. ««Κάποιος γιορτάζει»». 
  21. ««Ο Μύθος»». 
  22. «Ιστοσελίδα Δημήτρη Καβράκου». 
  23. «Άρθρο για τον Χριστόφορο Σταμπόγλη». http://www.gourmed.gr/hristoforos-stampoglis-o-ellinas-vathyfonos-poy-diaprepei-sto-exoteriko. 
  24. «Βιογραφικό Γιάννη Χριστόπουλου». 
  25. «Core 'ngrato». 
  26. «Κοιμάτ ' η πλάση του Μαγιού». 
  27. «O Sole mio». 

Πηγές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Προσωπικό αρχείο οικογένειας Σπίνουλα.
  • Ιστορικό αρχείο Εθνικής Λυρικής Σκηνής (αρχειακό υλικό, φωτογραφίες, προγράμματα παραστάσεων, κριτικές παραστάσεων).
  • Ιστορικό αρχείο Ανδρικής Χορωδίας της Κέρκυρας[1].
  • Τάκης Καλογερόπουλος, Λεξικό της Ελληνικής μουσικής, εκδόσεις Γιαλλελή, 2001.
  • «Αρχεία της Χορωδίας Κέρκυρας και του Λευτέρη Σπίνουλα».